شرح صدر

"شرح صدر" یا "سعه‌ صدر"، از تعابیر قرآنی و عبارت از وسعت روح و دل انسان با آرامش و رحمت الهی است. "شرح صدر" معنایی کنایی دارد و بیشتر به نوعی تحمل، مدارا و خويشتن‌دارى بالا در مسئولیت‌های سنگین و دشوار اطلاق می‌شود.

مفهوم‌شناسی

«شرح» در لغت به معنای بسط و گسترش دادن «شرح الشيء: وَسِعه»؛ و «صدر» به معنای سینه می‌­باشد. يعنى به سينه اش وسعت مى دهد.

منظور از «صدر» در «يَشْرَحْ صَدْرَهُ»، روح و دل است. سعۀ صدر یا شرح صدر كنايه از خويشتن‌دارى و تحمل مصائب است. مراد از شرح صدر، گسترش افق عقل و فكر و بلندى‌ روح، براى پذيرش حق و هدايت است و اين نيازمند گذشتن از هوسها و تمنيّات دل است. به عبارت دیگر «شرح صدر» به معناى بالا رفتن ظرفيّت انسان است تا بتواند ناملايمات را تحمّل كند و در مشكلات و سختى‌ها صبر و پايدارى ورزد.

صاحب «مجمع البیان» می‌نویسد: در روایت صحیح وارد شده است که وقتی آیه «فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ ...» نازل شد، از پیامبر اکرم پرسیدند: منظور از شرح صدر چیست؟ فرمود: «نورٌ یقْذِفَهُ اللهُ فی قَلبِ مَنْ یشاء فَینشَرِحُ له صَدرَهُ و ینفَصح؛ نوری است که خدا در دل مؤمن می‌افکند و سینه‌اش را بوسیله آن گشایش و روشنی می‌بخشد». اصحاب پرسیدند:‌ آیا این نور نشانه‌ای دارد؟ فرمود: «نَعَمْ، الإنابَةُ إلی دارِالخُلُودِ والتّجافی عَنْ دارِالغُرُور والإستعدادِ لِلْمَوتِ قَبْلَ نُزُولِ الموت؛ آری، (نشانه آن) توجه به سرای جاویدان و دامن برچیدن از زرق و برق دنیا و آماده شدن برای مرگ است پیش از آن که فرارسد».

امام رضا عليه السلام نیز فرمود: نشانه‌ى سعه‌صدر، تسليم خدا بودن، اطمینان به او داشتن و دلگرم شدن به وعده‌هاى الهى است و نشانه‌ى ضيق‌ صدر، ترديد و اضطراب است.

نتيجه‌ى شرح‌ صدر، بصيرت و نورانيّت همراه با قلب رقيق و حقّ‌پذير است؛ و آنكه شرح صدر نداشته باشد، همواره در لاک خود مى‌ماند و بيرون نمى‌آيد. از سنّت‌هاى الهى آن است كه براى پاكدلان حقّ‌پذير، شرح صدر قرار دهد و لجوجانِ گريزان از ايمان را گرفتار سلب توفيق سازد.

شرح صدر در قرآن

خدای متعال از "شرح صدر" در قرآن به عنوان موهبت عظیم به پیامبر خود، یادآوری می‌کند: «أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ؛ آیا سینه تو را وسیع و گشاده نساختیم؟!».

مراد از "شرح صدر" رسول خدا صلی الله علیه و آله گستردگی و وسعت نظر وی است، به طوری که ظرفیت تلقی وحی و نیز نیروی تبلیغ آن و تحمل ناملایماتی را که در این راه می‌بیند، داشته باشد و به عبارتی دیگر، نفس شریف آن بزرگوار را طوری نیرومند کند که نهایت درجه استعداد را برای قبول افاضات الهی پیدا کند.

حضرت موسی علیه السلام در وادی مقدس طوی، "شرح صدر" را از خدای سبحان درخواست می‌کند و دعایش به اجابت می‌رسد؛ «قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي؛ موسی گفت: پروردگارا! سینه‌ام را گشاده کن».

این جمله، استعاره به کنایه است، چون "شرح" به معنای گشاده‌ کردن و بازکردن است، گویا سینه انسان را که قلب در آن جای دارد، ظرفی فرض کرده که آنچه از طریق مشاهده و ادراک در آن وارد می‌شود، جای می‌گیرد و در آن انباشته می‌شود. شرح صدر رهبران الهی، مایه آسانی امور سخت و تکالیف بر آنان است. در حدیثی از امیرمؤمنان علی علیه السلام می‌خوانیم: «آلَةُ الرِیاسَةِ سعةُ الصدر؛ وسیله رهبری و ریاست، سینه گشاده است».

«فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ ...؛ آن کس را که خدا بخواهد هدایت کند، سینه‌اش را برای (پذیرش) اسلام گشاده می‌سازد و آن کس را که (بخاطر اعمال خلافش) بخواهد گمراه سازد، سینه‌اش را آنچنان تنگ می‌کند که گویا می‌خواهد به آسمان بالا رود ...».

«أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ فَهُوَ عَلَىٰ نُورٍ مِنْ رَبِّهِ ...؛ آیا کسی که خدا سینه‌اش را برای اسلام گشوده است و بر فراز مرکبی از نور الهی قرار گرفته (همچون کوردلان گمراه است؟!) ...».

کسی که خداوند سینه‌اش را برای قبول اسلام - که همان تسلیم بودن است - باز کرده باشد، در حقیقت سینه‌اش را برای تسلیم در برابر اعتقادات صحیح و عمل صالح وسعت داده به طوری که هیچ مطلب حق و صحیحی به او پیشنهاد نمی‌شود، مگر آن که آن را می‌پذیرد و این نیست مگر بخاطر این که چشم بصیرتش، نوری دارد که همیشه به اعتقاد و عمل صحیح می‌تابد.

منابع

• "شرح صدر"، کاظم احمدزاده، دانشنامه پژوهه، بازیابی: ۱ خرداد ۱۳۹۱.
• تفسیر نور، محسن قرائتی.