جاحظ
| نام کامل | عمرو بن بحر بن محبوب، کنانی، لیثی، فقیمی |
| زادروز | ۱۵۰ق یا ۱۶۰ق |
| زادگاه | بصره |
| وفات | محرم ۲۵۵ق |
| مدفن | بصره |
| اساتید |
ابوعبیده معمر بن مثنی، اصمعی، ابوزید انصاری، اخفش، ابراهیم نظّام |
| شاگردان |
یموت بن مزرع، ابوبکر بن ابیداود |
| آثار |
البیان والتبیین، الحیوان، البخلاء، العثمانیة، الرد علی النصاری |
| شناختهشده برای |
متکلم معتزلی و ادیب بصری |
«ابوعثمان عمرو بن بحر کنانی» معروف به «جاحظ» (۱۶۰-۲۵۵ ق)، متکلم، ادیب و نویسندهٔ پرکار بصری در سدهٔ سوم هجری بود. او را از بزرگترین ادیبان عرب و از سرآمدان بلاغت شمردهاند و «البیان و التبیین» او از آثار بنیادین نثر عربی به شمار میرود.[۱] جاحظ در علم کلام شاگرد ابراهیم بن سیار نظّام بود و شاخهای از معتزله به نام «جاحظیه» را به او نسبت دادهاند.[۲] آثار او در ادب، کلام و اخلاق گسترده است و بر نویسندگان پس از خود اثر گذاشت.[۳] در منابع شیعی، به سبب کتاب «العثمانیة» و گزارشهایی دربارهٔ کاستن از فضایل امام علی (علیهالسلام)، بر او نقدهایی وارد شده است.[۴]
محتویات
نسب و ولادت
نام او را «عمرو بن بحر بن محبوب» و کنیهاش را «ابوعثمان» نوشتهاند.[۵] ابوالفداء کنیهٔ «ابوعمران» را نیز آورده است.[۶] در نسبت او «کنانی»، «لیثی» و «فُقیمی» (به تیرهٔ فُقَیم) آمده است.[۷] خطیب بغدادی مینویسد: «قيل: صليبة، وقيل: مولى»؛ یعنی برخی او را از تبار اصیل قبیله و برخی از موالی شمردهاند.[۸] به گزارش خطیب بغدادی، جدّ جاحظ «فَزاره»، سیاهپوست و شتربان عمرو بن قلع کنانی بود؛ همین گزارش مبنای قول کسانی است که او را «مولی» میدانند.[۹]
لقب «جاحظ» نیز از برآمدگی چشمهای او گرفته شده و «حَدَقی» نیز خوانده میشد.[۱۰]
جاحظ در بصره متولد شد.[۱۱] سال تولد او روشن نیست؛ خودش میگفته یک سال از ابونواس بزرگتر است و در آغاز سال ۱۵۰ق. زاده شده؛[۱۲] اما در پایان عمر میگفت که از نود سال گذشته است؛ این گزارش با مرگ او در سال ۲۵۵ق، تولد را حدود ۱۵۹ یا ۱۶۰ق میکند.[۱۳] در «دانشنامه جهان اسلام» دو تاریخ ۱۵۰ و حدود ۱۶۰ق. ذکر شده است.[۱۴]
استادان و شاگردان
شوق جاحظ به کتاب زبانزد بود؛ به گزارش یاقوت حموی، شبها دکان کتابفروشان را کرایه میکرد و در آن به مطالعه میپرداخت.[۱۵] پارهای از گزارشها نیز از سفر او به شام و انطاکیه سخن گفتهاند.[۱۶]
جاحظ ادبیات و لغت را از ابوعبیده معمّر بن مثنی، اصمعی و ابوزید انصاری، نحو را از اخفش و کلام را از ابراهیم نظّام آموخت.[۱۷] فصاحت عربی را نیز در بازار «مِربَد» بصره از بادیهنشینان شنید.[۱۸]
جاحظ در علم لغت و بلاغت بسیار پیش رفت و آثارش در ادبیات عرب جایگاهی بلند یافت.[۱۹] ابوبکر بن ابیداود از او حدیث روایت کرده است.[۲۰] خواهرزادهاش یموت بن مزرع نیز از راویان او بود.[۲۱]
در دربار عباسیان
جاحظ در روزگار مأمون به بغداد رفت و مدتی در آن شهر ماند.[۲۲] او سه روز ریاست دیوان رسائل را بر عهده داشت و سپس استعفا داد؛ سهل بن هارون گفت اگر در آن مقام میماند، ستارهٔ کاتبان افول میکرد.[۲۳]
جاحظ به محمد بن عبدالملک زیّات (۱۷۳-۲۳۳ ق) وزیر دربار، نزدیک شد، اما با احمد بن ابیداود میانه نداشت.[۲۴] پس از گرفتار شدن ابن زیّات گریخت، سپس در حالی که در زنجیر بود، نزد ابن ابی داود برده شد و سرانجام آزاد گردید.[۲۵]
متوکل او را برای آموزش یکی از فرزندانش فراخواند، اما با دیدن چهرهاش او را با ده هزار درهم مرخص کرد.[۲۶] با این حال، جاحظ در مجالس متوکل رفتوآمد داشت.[۲۷] به گزارش خطیب بغدادی، جاحظ خود میگفت وزیر به رأی او سخن میگوید و آرزو داشت خلافت از آنِ او باشد.[۲۸] پس از مرگش، معتز عباسی، گفت دوست داشت او را نزد خود میآورد.[۲۹]
داوریها دربارهٔ نسبت او با دستگاه خلافت عباسی یکسان نیست؛ «دانشنامه جهان اسلام» مینویسد که او گرایش سیاسی روشنی نداشت و بیشتر از جریانهای حاکم پیروی میکرد.[۳۰]
جایگاه علمی
جاحظ را «یکی از شیوخ معتزله» خواندهاند و فرقهای به نام «جاحظیه» به او منسوب است.[۳۱] در کلام پیرو نظّام بود[۳۲] و ابن قتیبه او را در شمار شیوخ اعتزال، در کنار ثمامة بن اشرس، آورده است.[۳۳] آثاری در دفاع از عقاید معتزله، از جمله «فضل المعتزلة» و رسالهای در خلق قرآن، نوشت.[۳۴]
شهرستانی آرای او را چنین خلاصه کرده است: «إنّ المعارفَ كلَّها ضروريةٌ طبعاً، وليس شيءٌ من ذلك من أفعال العباد، وليس للعباد كسبٌ سوى الإرادة»؛ همهٔ معارف ضروری و طبعیاند، هیچیک از آنها فعل بندگان نیست و بندگان را جز اراده بهرهای نیست.[۳۵] به گزارش شهرستانی، جاحظ در کتابهای فلاسفه، بسیار مطالعه کرد و در آرای خود دچار آمیختگی شده است.[۳۶]
ابن خلدون کتاب «البیان والتبیین» جاحظ را یکی از چهار کتاب بنیادین فن ادب شمرده است.[۳۷] ابن خلکان «البیان والتبیین» و «الحیوان» را از نیکوترین و لذتبخشترین آثار او میداند،[۳۸] و «البخلاء» را نیز از شاهکارهای او شناختهاند.[۳۹]
جاحظ زبان را چنین وصف میکند: «اللِّسانُ أداةٌ يَظهرُ بها البَيان، وشاهدٌ يُعبِّرُ عن الضَّمير»؛ زبان ابزاری است که بیان را آشکار میکند و گواهی است که از درون خبر میدهد.[۴۰] در آثار او الفاظی شیوا و ساده دیده میشود و تناسب لفظ و معنا حفظ شده است؛ او از جدّ و هزل، نقل داستان و نقد اجتماعی نیز بهره میبرد.[۴۱]
آثار و تألیفات
شمار آثار جاحظ را بسیار گفتهاند، که از جمله شناختهشدهترین آنها عبارتند از:
- البیان والتبیین، که مهمترین اثر ادبی جاحظ است.
- الحیوان
- البُخلاء
- العثمانیة، نوشتهای در دفاع از خلافت عثمان و پاسخ به نقدهای شیعه بود.[۴۲]
- الرد علی النصاری
- فضل هاشم علی عبدشمس و العباسیة، که از برتری بنیهاشم بر بنیعبدشمس سخن گفته است.
- التربیع والتدویر، در جدل و مناظره
- مناظرة ما بین حق الخؤولة و العمومة
- المحاسن والأضداد، (منسوب)
- التاج، (منسوب).[۴۳]
جاحظ در نزد شیعه
سید ابن طاووس، ردّیهای بر کتاب «العثمانیة» جاحظ با عنوان «بناء المقالة الفاطمیة فی نقض الرسالة العثمانیة» نوشت و در مقدمهٔ آن، جاحظ را به کاستن از شرف امام علی (علیهالسلام) و سبک شمردن فضایل او متهم کرد.[۴۴]
شریف مرتضی در «الأمالی» خود نقل میکند که در مجلس ابوالعباس احمد بن یحیی، چون نام جاحظ آمد، ابوعمرو گفت: «أمسكوا عن ذكر الجاحظ فإنّه غير ثقة»؛ از یادکرد جاحظ دست بردارید که او مورد اعتماد نیست. در ادامهٔ همان گزارش آمده است که اهل علم او را نکوهیدند و از راستگویی دور دانستند.[۴۵]
در «دانشنامه جهان اسلام» آمده که جاحظ به دروغپردازی شهرت داشت، احادیث را به ریشخند میگرفت و خواهرزادهاش او را بی دین خواند.[۴۶] این داوریها از سوی منتقدان او بیان شده است و در برابر آنها، آثاری چون «فضل هاشم علی عبدشمس» نیز به او نسبت داده شده است.[۴۷]
در منابع کهنِ شرححال، روایتی از دیدار او با امامان (علیهمالسلام) نقل نشده است؛[۴۸] از اینرو نمیتوان چنین دیداری را مسلّم دانست.
وفات
ابوعثمان جاحظ در ماه محرم سال ۲۵۵ق. یا ۲۵۶ق. در بصره درگذشت.[۴۹] او خود میگفت از نود سال گذشته است.[۵۰] در سالهای آخر، نیمی از بدنش فلج و نیم دیگر به نقرس مبتلا بود.[۵۱]
زرکلی در «الأعلام» نوشته است: «ماتَ والكتاب على صدره و قتلتهُ مجلّدات من الكتب وقعَت عليه»؛ در حالی مرد که کتاب بر سینهاش بود و جلدهای کتابها که بر او فرو ریخت، او را کشت.[۵۲] خوانساری نیز در «روضات الجنات» آورده است که کسی جاحظ را در خواب دید و از سرانجام او پرسید؛ پاسخ او این بیت بود: «فلا تَكتُبْ بخطِّك غيرَ شيءٍ * يَسُرُّكَ في القيامةِ لَو تَراه»؛ با دست خط خود چیزی جز آنچه در قیامت شادمانت میکند ننویس.[۵۳]
پانویس
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۱.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۱.
- ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
- ↑ ابن طاووس، بناء المقالة الفاطمیة، ص۵۳؛ شریف مرتضی، الأمالی، ج۱، ص۱۳۹.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸؛ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.
- ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۰؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۹.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۹؛ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۱.
- ↑ زرکلی، الأعلام، ج۵، ص۷۴.
- ↑ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۴.
- ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
- ↑ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.
- ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
- ↑ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸.
- ↑ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.
- ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۹؛ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸.
- ↑ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۳.
- ↑ شریف مرتضی، الأمالی، ج۱، ص۱۳۹.
- ↑ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۲؛ شریف مرتضی، الأمالی، ج۱، ص۱۳۹.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۱.
- ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴.
- ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۱.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸.
- ↑ ابن قتیبه، المعارف، ص۵۱.
- ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ج۵، ص۳۲۶ (به نقل از شهرستانی).
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ج۵، ص۳۲۶.
- ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۱.
- ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۳.
- ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
- ↑ ابن طاووس، بناء المقالة الفاطمیة، ص۵۳.
- ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
- ↑ ابن طاووس، بناء المقالة الفاطمیة، ص۵۳.
- ↑ شریف مرتضی، الأمالی، ج۱، ص۱۳۹.
- ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
- ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸–۲۱۴؛ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱–۲۱۰۳.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۴؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴؛ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴.
- ↑ زرکلی، الأعلام، ج۵، ص۷۴.
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ج۵، ص۳۲۶.
منابع
- ابن خلکان، احمد؛ وفیات الأعیان و أنباء أبناء الزمان، تحقیق إحسان عباس، بیروت: دار صادر، ۱۹۹۴م؛ ج۳.
- ابن طاووس، احمد؛ بناء المقالة الفاطمیة فی نقض الرسالة العثمانیة، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، بیتا؛ ج۱.
- ابن قتیبه، عبدالله؛ المعارف، تحقیق ثروت عکاشه، قاهره: دار المعارف، ۱۹۶۹م.
- خوانساری، محمدباقر؛ روضات الجنات فی أحوال العلماء و السادات، قم: اسماعیلیان، بیتا؛ ج۵.
- دانشنامه جهان اسلام، تهران: بنیاد دائرةالمعارف اسلامی، ۱۳۷۵ش؛ ج۱.
- زرکلی، خیرالدین؛ الأعلام، بیروت: دار العلم للملایین، بیتا؛ ج۵.
- شریف مرتضی، علی بن حسین؛ الأمالی، قم: مکتبة آیةالله المرعشی النجفی، ۱۴۰۳ق؛ ج۱.
- خطیب بغدادی، احمد؛ تاریخ بغداد، تحقیق مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، بیتا؛ ج۱۲.
- یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله؛ معجم الأدباء، تحقیق إحسان عباس، بیروت: دار الغرب الإسلامی، ۱۹۹۳م؛ ج۵.



