علم نجوم
«علم نجوم» یا «علم هیئت»، دانش شناخت حرکات و مواضع اجرام آسمانی است که در تمدن اسلامی جایگاهی بلند یافت و در کنار ریاضیات، یکی از شاخههای اصلی علوم مسلمانان شد.[۱] این دانش، هم کاربرد دینی داشت (تعیین قبله، اوقات نماز و آغاز ماههای قمری) و هم کاربرد عملی (تقویم، دریانوردی و جهتیابی).[۲] در برابر نجومِ ریاضی، «تنجیم» (پیشبینی حوادث آینده از اوضاع فلکی) قرار داشت، که در شرع اسلام نکوهیده شد.[۳]
تعریف و اقسام
در آثار مسلمانان، «علم النجوم» به دو شاخهٔ متمایز تقسیم میشد: نجومِ ریاضی یا «هیئت» که به تعیین مواضع و حرکات اجرام آسمانی میپرداخت، و نجومِ احکامی یا «تنجیم» که میکوشید از اوضاع فلکی، حوادث آیندهٔ انسان را پیشبینی کند.[۴] دانشمندان مسلمان، شاخهٔ نخست را علمی مستند و شاخهٔ دوم را فاقد اعتبار شمردند.[۵]
از نظر روش، نجومِ ریاضی بر رصد و محاسبه استوار بود و به ابزارهایی مانند اُسطرلاب، زیج و رصدخانه نیاز داشت.[۶] در مقابل، تنجیم به «احکام» و «اختیارات» میپرداخت و در فرهنگ عامه رواج داشت.[۷]
علم هیئت دانشی قدیمی است که با نجوم کروی بیشترین اشتراک موضوعی دارد. تفاوت علم هیئت با نجوم کروی غالباً در اهداف علمی، اصطلاحات و شیوههای استدلال میباشد و در نتایج و موضوعات تا حدود زیادی همسان هستند. هیئت که نمایندۀ وجه کیهانشناسانۀ نجوم در تمدن اسلامی است، آهسته آهسته از دیگر رشتههای نجوم مجزّا شد و تبدیل به یک رشتۀ خاص و مستقل از دانش نجوم گردید.[۸]
تاریخچه علم نجوم
نهضت ترجمه در دورهٔ مأمون عباسی، راه را برای ورود آثار نجومی یونانی، هندی و ایرانی به جهان اسلام گشود؛ کتاب «المجسطی» بطلمیوس (در ستارهشناسی یونانی) در همین دوره به زبان عربی ترجمه شد و بیت الحکمه کانون این فعالیتها بود.[۹]
در سدههای بعد، ستارهشناسان مسلمان آثار مهمی پدید آوردند: محمد بن موسی خوارزمی زیج «سند هند» را تدوین کرد؛ بتانی زیج «صابی» را نوشت؛ عبدالرحمان صوفی در «صور الکواکب» فهرست ستارگان را اصلاح کرد؛ و ابوریحان بیرونی در «القانون المسعودی» و «التفهیم» این دانش را به اوج رساند.[۱۰] ابن هیثم نیز با «الشکوک علی بطلمیوس» نقد جدی بر الگوی بطلمیوسی نوشت.[۱۱]
در سدهٔ هفتم هجری، خواجه نصیرالدین طوسی با بنیاد رصدخانهٔ مراغه و تدوین «زیج ایلخانی»، سنتی رصدی پدید آورد که تا دورهٔ الغبیگ در سمرقند ادامه یافت.[۱۲] این رصدخانهها، افزون بر نجوم، در پیشبرد ریاضیات و ابزارسازی نیز اثر گذاشتند.[۱۳]
علم نجوم در نظر اسلام
قرآن کریم، آسمان و ستارگان را نشانههای آفرینش و ابزار شناخت میشمارد. در سوره یونس آمده است: «هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِيَاءً وَالْقَمَرَ نُورًا وَقَدَّرَهُ مَنَازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ»؛ «او کسی است که خورشید را روشنایی و ماه را نور قرار داد و برای آن منزلهایی معیّن کرد تا شمار سالها و حساب را بدانید.»[۱۴] این آیه، مبنای بحث مسلمانان دربارهٔ مشروعیت و ارزش شناخت تقویم خورشیدی و قمری شد.[۱۵] همچنین در سوره نحل، جهتیابی به وسیله ستارگان یاد شده است: «وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ»؛ «و آنان با ستاره راه مییابند.»[۱۶]
با این وجود، قرآن هیچجا ستارگان را مستقل در تدبیر امور یا آگاهی از غیب نمیداند؛ درحالی که «تنجیم»، بر آن است که تأثیر ستارگان بر سرنوشت انسان، مستقل از ارادهٔ خدا و بیرون از علم بشر است.[۱۷] ازاینرو عالمان مسلمان، «تنجیم» را با توحید ناسازگار شمردهاند[۱۸] و میان «نجوم ریاضی» که ابزاری برای محاسبه است و «تنجیم» که ادعای آگاهی از غیب دارد، تفکیک کردهاند و تنها نخستین را دانش مشروع شمردهاند.[۱۹] این تفکیک، در آثار فقهی نیز بازتاب یافته است.[۲۰]
اما شناخت نجوم برای مسلمانان از آنرو اهمیت داشت که تعیین قبله، اوقات نماز و آغاز ماههای قمری به آن وابسته بود.[۲۱] فقیهان، یادگیری این مقدار از نجوم را «واجب کفایی» شمردهاند؛ یعنی بر جامعهٔ مسلمانان واجب است که گروهی این دانش را برای رفع نیاز عمومی بیاموزند.[۲۲] در همین چارچوب، ساختن اسطرلاب و زیج، از خدمات ماندگار تمدن اسلامی شمرده میشود.[۲۳]
پانویس
- ↑ ابن ندیم، الفهرست، بخش النجوم؛ بیرونی، القانون المسعودی، مقدمه.
- ↑ خواجه نصیرالدین طوسی، زیج ایلخانی، مقدمه؛ بیرونی، القانون المسعودی.
- ↑ ابن ندیم، الفهرست؛ بیرونی، القانون المسعودی، باب احکام النجوم.
- ↑ ابن ندیم، الفهرست، بخش النجوم؛ خواجه نصیرالدین طوسی، زیج ایلخانی.
- ↑ بیرونی، القانون المسعودی، مقدمه؛ ابن هیثم، الشکوک علی بطلمیوس، مقدمه.
- ↑ خواجه نصیرالدین طوسی، زیج ایلخانی، مقدمه؛ بیرونی، القانون المسعودی.
- ↑ ابن ندیم، الفهرست؛ بیرونی، القانون المسعودی، باب احکام النجوم.
- ↑ گستره و تنوع آثار هیئت در تمدن اسلامی، امیرمحمد گمینی، تاریخ علم، شماره ۲، ۱۳۹۲.
- ↑ ابن ندیم، الفهرست، بخش النجوم؛ بیت الحکمه.
- ↑ بیرونی، القانون المسعودی؛ بیرونی، التفهیم، مقدمه؛ ابن ندیم، الفهرست.
- ↑ ابن هیثم، الشکوک علی بطلمیوس، مقدمه.
- ↑ خواجه نصیرالدین طوسی، زیج ایلخانی، مقدمه؛ ابن هیثم، الشکوک علی بطلمیوس.
- ↑ خواجه نصیرالدین طوسی، زیج ایلخانی؛ بیرونی، القانون المسعودی.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ یونس، آیهٔ ۵؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ یونس، آیهٔ ۵.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ نحل، آیهٔ ۱۶؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
- ↑ بیرونی، القانون المسعودی، باب احکام النجوم؛ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ نحل، آیهٔ ۱۶.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ نحل، آیهٔ ۱۶؛ بیرونی، القانون المسعودی.
- ↑ ابن ندیم، الفهرست؛ بیرونی، القانون المسعودی.
- ↑ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الصلاة؛ بیرونی، التفهیم.
- ↑ بیرونی، القانون المسعودی، بخش القبلة؛ خواجه نصیرالدین طوسی، زیج ایلخانی.
- ↑ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الصلاة، بحث القبلة.
- ↑ بیرونی، القانون المسعودی؛ ابن ندیم، الفهرست.
منابع
- قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
- ابن ندیم، محمد بن اسحاق؛ الفهرست، بیروت: دار المعرفة، بیتا.
- ابن هیثم، حسن؛ الشکوک علی بطلمیوس، قاهره: دار المعارف، بیتا.
- بیرونی، ابوریحان؛ التفهیم لأوائل صناعة التنجیم، تهران: انجمن آثار ملی، ۱۳۵۲ش.
- بیرونی، ابوریحان؛ القانون المسعودی، حیدرآباد دکن: دائرة المعارف العثمانیة، ۱۳۷۴ق.
- خواجه نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد؛ زیج ایلخانی، نسخهٔ چاپی، بیجا، بیتا.
- طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، قم: منشورات اسماعیلیان، بیتا.
- محقق حلی، جعفر بن حسن؛ شرایع الإسلام فی مسائل الحلال والحرام، تهران: استقلال، بیتا.



