قاهره
|
کشور |
مصر |
|
شهر |
|
| |
| [ مشاهده در نقشه] | |
قاهره (به عربی: القاهرة)، پایتخت کنونی مصر و از شهرهای بزرگ جهان اسلام، در سدهٔ چهارم هجری به دست فاطمیان در کنار شهر کهن فسطاط بنیاد نهاده شد. سپهسالار فاطمی، جوهر صقلی، در ۳۵۸ق آن را با بارو و کاخ خلیفه ساخت و شهر تا برافتادن دولت فاطمی در ۵۶۷ق پایتخت خلافت فاطمی بود.[۱] پس از فاطمیان، ایوبیان و سپس ممالیک قاهره را مرکز فرمانروایی خود کردند و صلاح‌الدین در ۵۷۲ق قلعهٔ جبل را در آن ساخت.[۲] جامع الازهر از نخستین بناهای شهر است؛ بر پایهٔ کتیبهٔ آن، ساخت در ۳۶۰ق انجام و در ۹ رمضان ۳۶۱ق کامل شد.[۳] یاقوت حموی در سدهٔ هفتم قاهره را «شهر بزرگ» و جایگاه پادشاه و لشکر وصف کرده است.[۴]
محتویات
نام و موقعیت
قاهره در کنارهٔ شرقی نیل و در کنار فسطاط، شهر کهن اسلامی مصر، ساخته شد.[۵] یاقوت آن را «شهری در کنار فسطاط که یک بارو هر دو را در بر می‌گیرد» می‌خواند: «مدينة بجنب الفسطاط يجمعها سور واحد».[۶] به گزارش مقریزی، جای شهر پیش از بنیاد، ریگستانی میان فسطاط و عین شمس بود که جز یک باغ و یک دیر و جایگاهی به نام «قصیر الشوک» در آن نبود.[۷]
«قاهره» را مؤنث «قاهر» (چیره‌شونده) دانسته‌اند. به گزارش مقریزی، گفته‌اند هنگام بنیاد شهر مریخ در طالع بود و چون آن را «قاهر فلک» می‌دانستند، شهر را قاهره نامیدند.[۸] به نوشتهٔ او، جوهر نخست آن را «منصوریه» خواند و پس از آمدن معز لدین الله، نام قاهره بر آن ماند.[۹] در منابع «قاهرهٔ معزیه» (القاهرة المعزیة) نیز خوانده شده است.[۱۰] یاقوت در معجم البلدان می‌نویسد: «فهي أطيب وأجلّ مدينة رأيتها لاجتماع أسباب الخيرات والفضائل بها»؛ «آن را خوش‌ترین و باشکوه‌ترین شهری یافتم که دیده‌ام، زیرا اسباب خیر و فضیلت در آن گرد آمده است».[۱۱]
بنیادگذاری
پس از مرگ کافور اخشیدی در ۳۵۷ق، کار دولت اخشیدیان در مصر آشفته شد. به گزارش ابن خلکان، گروهی از سران سپاه مصر به معز لدین الله، خلیفهٔ فاطمی، نامه نوشتند و از او خواستند سپاهی بفرستد.[۱۲] معز، جوهر را در ۱۴ ربیع الاول ۳۵۸ق از افریقیه روانه کرد و او در شعبان همان سال مصر را گرفت.[۱۳]
به گزارش مقریزی، جوهر در ۱۷ شعبان ۳۵۸ق در جای قاهرهٔ امروز فرود آمد و بنیاد شهر را نهاد؛ بارویی از خشت خام بر گرد کاخ و مسجد کشید و در سمت شام خندقی حفر کرد تا از هجوم قرامطه جلو بگیرد.[۱۴] فاطمیان در خطبهٔ جمعهٔ ۱۸ ذی‌القعدهٔ ۳۵۸ق برای اهل البیت دعا کردند و این عبارت را به خطبه افزودند: «اللهم صل على محمد المصطفى، وعلى علي المرتضى، وعلى فاطمة البتول، وعلى الحسن والحسين سبطي الرسول الذين أذهب الله عنهم الرجس وطهرهم تطهيرا»؛ «خدایا، بر محمد مصطفی و علی مرتضی و فاطمهٔ بتول و حسن و حسین، دو فرزند پیامبر، که خداوند پلیدی را از آنان زدود و پاکشان کرد، درود فرست».[۱۵] در ۸ جمادی‌الاولی ۳۵۹ق نیز در مسجد ابن طولون اذان با عبارت «حي على خير العمل» (بشتابید به بهترین کارها) گفته شد.[۱۶] معز در رمضان ۳۶۲ق وارد قاهره شد و شهر از آن پس دارالخلافهٔ فاطمی گشت.[۱۷]
دورهٔ ایوبی و مملوکی
در ۵۶۷ق صلاح‌الدین ایوبی دولت فاطمی را برانداخت.[۱۸] به گزارش مقریزی، او از شیعیان خلفای فاطمی و از نورالدین زنگی بیمناک بود و از این رو در ۵۷۲ق ساخت قلعهٔ جبل را به بهاءالدین قراقوش سپرد.[۱۹] قراقوش باروی قاهره را نیز در همان سال کشید و برای تأمین سنگ آن، مساجد و گورهای پیرامون را ویران کرد و هرم‌های کوچک جیزه را شکست.[۲۰] یاقوت محیط این بارو را ۲۹٬۳۰۰ ذراع هاشمی و در پایان کار هفت میل و نیم نوشته است.[۲۱]
ممالیک بحری پس از ایوبیان در قلعهٔ جبل نشستند و قاهره پایتخت آنان شد.[۲۲] در روزگار ممالیک، شمار مساجدی که در قاهره و پیرامون آن نماز جمعه در آن‌ها برپا می‌شد به ۱۳۰ رسید.[۲۳] خطبهٔ جمعهٔ الازهر که صلاح‌الدین به فتوای فقیهی شافعی تعطیل کرده بود، در ۱۸ ربیع‌الاول ۶۶۵ق در روزگار الظاهر بیبرس و با تلاش عزالدین حلی از نو برپا شد.[۲۴]
مساجد و اماکن
جامع الازهر به گزارش خفاجی مهم‌ترین کانون دعوت فاطمی بود. ساخت آن در ۲۴ جمادی‌الاولی ۳۵۹ق آغاز شد و در ۷ یا ۹ رمضان ۳۶۱ق برای نماز گشوده شد؛ نخست آن را «جامع القاهره» می‌خواندند و نام الازهر بعدها بر آن ماند.[۲۵] مقریزی از وقف حاکم بامرالله بر الازهر و «دار الحکمه» در قاهره یاد می‌کند.[۲۶] قلعهٔ جبل نیز از ۵۷۲ق تا پایان دورهٔ ممالیک مقر سلاطین بود.[۲۷]
به گزارش خفاجی، جوهر برای شهر چهار دروازه ساخت: بابا زویله، باب النصر و باب الفتوح.[۲۸] مقریزی می‌نویسد که طاق باب الفتوح تا روزگار او برجای مانده بود.[۲۹] یاقوت نیز از زیارتگاه‌های قاهره و پیرامون آن یاد می‌کند: مشهدی که به گفتهٔ او سر امام حسین علیه السلام از عسقلان به آنجا منتقل شد، بقعه‌ای که به گمان او آرامگاه سیده نفیسه، از نوادگان امام حسن علیه السلام، است و در قرافهٔ صغری آرامگاه شافعی.[۳۰]
عالمان و مراکز علمی
قاهره در دورهٔ فاطمی و مملوکی از کانون‌های حدیث و فقه بود؛ به گزارش خفاجی، حلقه‌های درس الازهر از ۳۶۵ق آغاز شد و این مسجد از ۳۷۸ق به دانشگاهی اسلامی بدل گشت.[۳۱] مقریزی گزارش می‌دهد که در ۳۷۸ق وزیر یعقوب بن کلس برای ۳۵ فقیه رزق معین کرد و خانه‌ای در کنار الازهر برایشان ساخت تا روزهای جمعه پس از نماز در آن حلقهٔ درس داشته باشند.[۳۲] در ۶۶۵ق نیز امیر بیلبک خازندار در مقصوره‌ای در الازهر گروهی فقیه شافعی برای درس فقه، محدثی برای سماع حدیث، هفت قاری و یک مدرس گماشت.[۳۳]
ناصر خسرو از نامدارانی است که به قاهره آمد. به گزارش سید محسن امین، او در ۷ صفر ۴۳۹ق به قاهره رسید، نزدیک سه سال در آنجا ماند و با المستنصر بالله، خلیفهٔ فاطمی، و عالمان اسماعیلیه پیوند یافت.[۳۴]
وضعیت امروز
قاهره امروز پایتخت مصر است. الازهر در سدهٔ چهاردهم قمری با قوانین ۱۹۱۱، ۱۹۲۳ و ۱۹۳۳ سازمان تازه‌ای یافت؛ مجلس اعلی الازهر تشکیل شد، بخش تخصصی پدید آمد و «شیخ الجامع الازهر» با فرمان جمهوری منصوب شد.[۳۵] سید محسن امین در نیمهٔ نخست سدهٔ چهاردهم قمری می‌نویسد که در روزگار او شیعیان مصر جز غریبان نبودند و مردم مصر همچنان به اهل البیت مهر داشتند.[۳۶]
پانویس
- ↑ مقریزی، الخطط، ج۲، ص۱۸۰ و ۲۳۳.
- ↑ مقریزی، الخطط، ج۳، ص۳۵۲.
- ↑ مقریزی، الخطط، ج۴، ص۵۲.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۳۰۱.
- ↑ مقریزی، الخطط، ج۳، ص۳۵۲.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۳۰۱.
- ↑ مقریزی، الخطط، ج۲، ص۲۰۱.
- ↑ مقریزی، الخطط، ج۲، ص۲۳۳.
- ↑ مقریزی، الخطط، ج۲، ص۲۳۳.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۵، ص۲۲۷.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۳۰۱.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۱، ص۳۷۶.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۱، ص۳۷۵.
- ↑ مقریزی، الخطط، ج۲، ص۲۰۵ و ۲۳۳.
- ↑ خفاجی، الأزهر في ألف عام، ج۱، ص۲۳.
- ↑ خفاجی، الأزهر في ألف عام، ج۱، ص۲۳.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۵، ص۲۲۷.
- ↑ مقریزی، الخطط، ج۴، ص۳.
- ↑ مقریزی، الخطط، ج۳، ص۳۵۵.
- ↑ مقریزی، الخطط، ج۳، ص۳۵۵.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۲۶۶.
- ↑ مقریزی، الخطط، ج۳، ص۳۵۲.
- ↑ مقریزی، الخطط، ج۴، ص۳.
- ↑ مقریزی، الخطط، ج۴، ص۵۵.
- ↑ خفاجی، الأزهر في ألف عام، ج۳، ص۲۱۶.
- ↑ مقریزی، الخطط، ج۴، ص۵۲.
- ↑ مقریزی، الخطط، ج۳، ص۳۵۲.
- ↑ خفاجی، الأزهر في ألف عام، ج۱، ص۲۳.
- ↑ مقریزی، الخطط، ج۲، ص۲۰۵.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۵، ص۱۴۲.
- ↑ خفاجی، الأزهر في ألف عام، ج۱، ص۴۱.
- ↑ مقریزی، الخطط، ج۴، ص۵۲.
- ↑ مقریزی، الخطط، ج۴، ص۵۵.
- ↑ امین، أعیان الشیعة، ج۱۰، ص۲۰۳.
- ↑ خفاجی، الأزهر في ألف عام، ج۱، ص۲۳۴ و ج۲، ص۴۲۷.
- ↑ امین، أعیان الشیعة، ج۱، ص۲۰۳.
منابع
- یاقوت حموی، شهاب‌الدین؛ معجم البلدان، بیروت: دار صادر، چاپ دوم، ۱۹۹۵م؛ ج۴ و ۵.
- ابن خلکان، شمس‌الدین؛ وفیات الأعیان و أنباء أبناء الزمان، تحقیق احسان عباس، بیروت: دار صادر، ۱۹۹۴م؛ ج۱ و ۵.
- مقریزی، تقی‌الدین؛ المواعظ والاعتبار بذكر الخطط والآثار، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا؛ ج۲، ۳ و ۴.
- خفاجی، محمد عبد المنعم؛ الأزهر في ألف عام، بیروت: عالم الکتب، بی‌تا؛ ج۱، ۲ و ۳.
- امین، سید محسن؛ أعیان الشیعة، تحقیق حسن الأمین، بیروت: دار التعارف، بی‌تا؛ ج۱ و ۱۰.
