دعای ابوحمزه ثمالی

دعای ابوحمزه ثمالی، از دعاهای مشهور و بلند شیعه است که امام سجاد علیه السلام آن را در سحرهای ماه رمضان می‌خوانده و ابوحمزه ثمالی آن را روایت کرده است. این دعا در منابع حدیثی و ادعیه، از طریق مصباح المتهجد شیخ طوسی نقل شده و در اقبال‌الاعمال ابن طاووس نیز آمده است.

سند و منبع

شیخ طوسی در مصباح المتهجد به نقل از ابوحمزه ثمالی آورده است: «کَانَ زَیْنُ الْعَابِدِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ یُصَلِّی عَامَّةَ اللَّیْلِ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ، فَإِذَا کَانَ فِی السَّحَرِ دَعَا بِهَذَا الدُّعَاءِ»؛ «امام سجاد علیه السلام در ماه رمضان بیشتر شب را نماز می‌خواند و چون سحر می‌شد، این دعا را می‌خواند.» شیخ عباس قمی نیز آن را در مفاتیح الجنان، در بخش اعمال سحرهای رمضان، از مصباح نقل کرده است.

زمان قرائت

بر پایهٔ این گزارش، زمان اصلی خواندن دعا، سحرهای ماه رمضان است. در مساجد و محافل شیعی، این دعا معمولاً در سحرهای رمضان و پس از نماز شب خوانده می‌شود و به سبب طولانی بودن و مضامین عمیقش، از شاخص‌ترین دعاهای این ماه شمرده می‌شود.

مضامین

دعای ابوحمزه با اعتراف به ضعف و ناتوانی انسان آغاز می‌شود: «إِلَهِی لَا تُؤَدِّبْنِی بِعُقُوبَتِکَ وَ لَا تَمْکُرْ بِی فِی حِیلَتِکَ، مِنْ أَیْنَ لِیَ الْخَیْرُ یَا رَبِّ»؛ «خدایا مرا با کیفرت ادب مکن و در تدبیرت بر من مکر مکن؛ ای پروردگار، خیر از کجا برای من است؟»

مضامین اصلی دعا عبارت است از: اعتراف به گناهان، امید به آمرزش، ترس از کیفر، توسل به رحمت خدا، یادآوری نعمت‌های الهی و درخواست ثبات در دین. لحن دعا، میان بیم و امید در نوسان است و همین ویژگی، آن را در میان ادعیهٔ شیعه برجسته کرده است.

ساختار دعا

دعای ابوحمزه از چند بخش تشکیل شده است: آغاز آن با اعتراف به ناتوانی و درخواست کیفر نشدن است؛ بخش میانی با یادآوری نعمت‌های خدا و کوتاهی‌های انسان و مقایسهٔ رحمت الهی با اعمال بندگان ادامه می‌یابد؛ و بخش پایانی دربردارندهٔ درخواست‌های عملی مانند عافیت، آمرزش، حسن عاقبت و ثبات در دین است. همین ساختار سه‌بخشی، دعا را به متنی تربیتی و کامل تبدیل کرده است.

شروح و جایگاه

آقابزرگ تهرانی در الذریعة چند شرح برای دعای ابوحمزه نام برده است. این شروح، نشان‌دهندهٔ توجه عالمان شیعه به مضامین کلامی و اخلاقی این دعاست. در سال‌های اخیر نیز شرح‌های مستقلی بر آن نوشته شده است.

ارزیابی

دعای ابوحمزه ثمالی از جهت سند، به امام سجاد علیه السلام و ابوحمزه ثمالی می‌رسد و از جهت محتوا، نمونه‌ای کامل از ادبیات دعایی شیعه در باب توبه و امید به رحمت خدا است. جایگاه آن در سحرهای رمضان و اقبال عمومی شیعیان به آن، این دعا را به یکی از نمادهای معنوی این ماه تبدیل کرده است. خواندن آن در مساجد، هیئت‌ها و خانه‌ها در سحرهای رمضان، از سنت‌های رایج شیعی است.

منابع

• قمی، شیخ عباس؛ مفاتیح الجنان، اعمال اسحار ماه رمضان (دعای ابوحمزه ثمالی).
• طوسی، محمد بن حسن؛ مصباح المتهجد، بخش دعاهای سحرهای رمضان.
• ابن طاووس، علی بن موسی؛ الإقبال بالأعمال الحسنة، ج۱، ص۵۲۹.
• آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن؛ الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ج۱۳، ص۲۴۶.