بنای بر قبور
بنای بر قبور، ساختن هرگونه سازه بر قبر یا پیرامون آن است؛ از سنگ و لوح و ضریح تا دیوار، سقف و گنبد. این موضوع در فقه اسلامی در بخش «احکام اموات» مطرح می‌شود و با احکام زیارت قبور پیوند دارد. در سده‌های اخیر نیز به یکی از محورهای اختلاف شیعه و سلفیه تبدیل شده است. در فقه امامیه، ساختن بنا و گچ‌کاری بر قبر مؤمنان مکروه شمرده شده، اما این کراهت به قبور پیامبران، امامان و صالحان تعمیم داده نشده است. در برابر، سلفیه هرگونه بنا بر قبر را حرام می‌دانند و به روایاتی نهی استناد می‌کنند. این حکم در هر دو سنّت بر روایات و سیرهٔ مسلمانان استوار است.
محتویات
مفهوم
در منابع فقهی، «بنا بر قبر» عنوانی فراگیر است که بر هر سازه‌ای بر قبر یا بر گرد آن اطلاق می‌شود. اصطلاح‌های نزدیک نیز در همین ابواب به کار رفته است: «تجصیص» یعنی گچ‌کاری و اندود کردن قبر، «تسنیم» یعنی برآوردن آن به شکل کوهان، و «کتابت» یعنی نوشتن نام بر سنگ قبر.[۱] این بحث در ابواب دفن جای دارد و با احکام زیارت و وقف بر بقاع پیوند می‌خورد. فقیهان میان «بنای تعظیمی و یادبودی» و «بنای به قصد عبادت قبر» تفاوت می‌گذارند؛ تنها دومی به‌صراحت نکوهیده شده است.
حکم در فقه امامیه
مشهور فقیهان امامیه، بنا و گچ‌کاری بر قبر را مکروه دانسته‌اند، نه حرام. مستند این کراهت، روایتی از امام کاظم علیه‌السلام است: «لَا يَصْلُحُ الْبِنَاءُ عَلَى الْقَبْرِ وَلَا الْجُلُوسُ عَلَيْهِ»؛ «ساختن بنا بر قبر و نشستن بر آن شایسته نیست».[۲] عنوان باب ۴۴ از ابواب دفن در وسائل الشیعه نیز همین را نشان می‌دهد: «باب کراهة البناء علی القبر فی غیر قبر النبی صلی الله علیه وآله والأئمة علیهم‌السلام»؛ یعنی «باب مکروه بودن بنا بر قبر، جز قبر پیامبر و امامان».
روایت دیگری از امام صادق علیه‌السلام این کراهت را به پیامد معنوی آن پیوند می‌دهد: «كُلُّ مَا جُعِلَ عَلَى الْقَبْرِ مِنْ غَيْرِ تُرَابِ الْقَبْرِ فَهُوَ ثِقْلٌ عَلَى الْمَيِّتِ»؛ «هر آنچه جز خاکِ قبر بر آن نهاده شود، بار گرانی بر مرده است».[۳]
این کراهت به قبور پیامبران و امامان تعمیم نیافته است؛ جواهر الکلام فصلی مستقل دارد با عنوان «عدم کراهة التجصیص والتجدید لقبور الأنبیاء والأئمة علیهم‌السلام»؛ یعنی «مکروه نبودن گچ‌کاری و نوسازی قبر پیامبران و امامان».[۴] روایات دیگری نیز بنا را در مواردی تجویز یا ستوده‌اند: نهادن خشت و آجر بر قبر، بلند کردن آن به اندازهٔ چهار انگشت تا یک وجب، نصب سنگ و لوح و نوشتن نام میت، و محکم ساختن ساختمان قبر.
همچنین ساختن مسجد کنار قبر («عند القبر») مکروه شمرده شده است. بر پایهٔ بررسی‌های فقهی معاصر، هیچ فقیه امامی فتوا به حرمت مطلق بنا بر قبر نداده است؛ حرمت تنها با عارض شدن عنوان‌های ثانوی مانند هتک حرمت میت یا تصرف غاصبانه مطرح می‌شود.[۵]
ادلهٔ جواز
قرآن در گزارش اصحاب کهف می‌فرماید: «فَقَالُوا ابْنُوا عَلَيْهِم بُنْيَانًا... قَالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلَىٰ أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِم مَّسْجِدًا»؛ «گفتند: بر آنان بنایی بسازید... کسانی که بر کارشان چیره شدند گفتند: بی‌گمان بر آنان مسجدی خواهیم ساخت».[۶] مفسران دربارهٔ اینکه این گروه مؤمن بوده‌اند یا نه اختلاف دارند؛ کسانی که جواز بنا را از آیه برداشته‌اند، به نکوهیده‌نشدن این کار و به سیرهٔ مسلمانان استناد می‌کنند.
پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله در حجرهٔ عایشه به خاک سپرده شد و قبر او امروز در مسجد النبی است. مسلمانان نیز از سده‌های نخست بر قبور امامان و صالحان بنا و گنبد ساخته‌اند؛ حرم‌های اهل بیت در نجف، کربلا و مشهد از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های آن است. قرآن بزرگداشت شعائر الهی را نشانهٔ تقوا دانسته است: «ذَٰلِكَ وَمَن يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِن تَقْوَى الْقُلُوبِ»؛ «چنین است؛ و هر کس شعائر خدا را بزرگ بدارد، همانا آن از تقوای دل‌هاست».[۷]
روایات نهی
در منابع اهل سنت، پیامبر صلی الله علیه وآله یهود و نصارا را لعنت کرده است، از آن‌رو که قبور پیامبرانشان را مسجد گرفتند: «لَعَنَ اللَّهُ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى اتَّخَذُوا قُبُورَ أَنْبِيَائِهِمْ مَسَاجِدَ»؛ «خدا یهود و نصارا را لعنت کند که قبور پیامبرانشان را مسجد گرفتند». در صحیح مسلم نیز نهی از گچ‌کاری قبور نقل شده و در روایت امام علی علیه‌السلام آمده است: «وَلَا قَبْرًا مُشْرِفًا إِلَّا سَوَّيْتَهُ»؛ «و هیچ قبر برافراشته‌ای را وامگذار، مگر آن را هموار کنی».[۸]
وجوه جمع
فقیهان شیعه این روایات را بر چند وجه حمل کرده‌اند: نهی تنزیهی است، چنان‌که عنوان «کراهت» نشان می‌دهد؛ متعلق نهی «اتخاذ مسجد» یعنی عبادت برای قبر است، نه هر بنای احترامی؛ «قبر مشرف» به برافراشتن به شکل کوهان تفسیر شده و در منابع شیعه «تسنیم» عنوانی جدا از «بنا» است؛ و کراهت به قبور پیامبران و امامان تخصیص خورده است.[۹]
دیدگاه سلفیه
ابن تیمیه و پیروانش هرگونه بنا بر قبر را حرام شمردند؛ پس از آنان محمد بن عبدالوهاب و عالمان وهابی نیز بر همین رأی رفتند و به ویران کردن گنبدها و مسجدهای ساخته‌شده بر قبور حکم دادند. ادلهٔ آنان روایات نهی، حدیث «قبر مشرف» و قاعدهٔ سد ذرایع است؛ به باورشان بنا بر قبر مقدمهٔ شرک و پرستش مردگان است.[۱۰] بر پایهٔ گزارش‌های تاریخی، در سال ۱۳۴۴ق بناهای قبرستان بقیع به دست نیروهای وابسته به این جریان ویران شد.[۱۱] در برابر، مشهور فقیهان اهل سنت نیز بنا بر قبر را، جز در قبور پیامبران و صالحان، مکروه دانسته‌اند، نه حرام؛ از این‌رو، دیدگاه سلفیه در این مسئله با رأی مشهور مسلمانان همسو نیست.[۱۲]
پاسخ‌ها
عالمان شیعه در پاسخ می‌گویند بنای بر قبور صالحان از مصادیق تعظیم شعائر و وسیله‌ای برای نگهداری قبور از ویرانی است و با عبادت قبور تفاوت بنیادی دارد. آنان یادآور می‌شوند که قبر پیامبر صلی الله علیه وآله در مسجد النبی است و مسلمانان قرن‌ها در آنجا نماز گزارده‌اند؛ اگر هر بنایی بر قبر شرک بود، این وضعیت نیز چنین حکمی می‌داشت. به باور آنان، حدیث «قبر مشرف» ناظر به برافراشتن قبر و آرامگاه‌های فخرفروشانه است، نه بنای ساده برای حفظ قبر؛ چنان‌که در منابع فقهی، بلند کردن قبر تا یک وجب مستحب شمرده شده است.[۱۳]
احکام مرتبط
زیارت قبور مستحب است و روایات بسیاری آن را ستوده‌اند؛ اما نبش قبر و تسنیم آن جایز شمرده نشده است. تعمیر و وقف بر بقاع متبرکه و حرمها نیز جایز و در بسیاری از موارد مستحب است. هر بنایی که به هتک حرمت میت، اسراف یا تضییع حقوق وارث بینجامد، حتی با فرض جواز اصل بنا، حرام است.[۱۴]
پانویس
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، أبواب الدفن، باب‌های ۲۸، ۳۱، ۳۷ و ۴۴؛ نجفی، جواهر الکلام، ج۴.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، أبواب الدفن، باب ۴۴، حدیث ۱؛ نجفی، جواهر الکلام، ج۴.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، أبواب الدفن، باب ۳۶، حدیث ۳.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ج۴، بحث عدم کراهة التجصیص والتجدید لقبور الأنبیاء والأئمة؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، أبواب الدفن، باب‌های ۲۸، ۳۱، ۳۷ و ۶۰.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، أبواب الدفن، باب ۶۵؛ پیشداد، صادق و دیگران، «وضعیت بناسازی بر قبور در فقه مقارن»، فقه و اصول.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ کهف، آیهٔ ۲۱؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیه.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ حج، آیهٔ ۳۲؛ ابن هشام، السیرة النبویة؛ نجفی، جواهر الکلام، ج۴.
- ↑ بخاری، صحیح، کتاب الجنائز؛ مسلم، صحیح، کتاب الجنائز.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ج۴؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، أبواب الدفن، باب‌های ۴۳ و ۴۴.
- ↑ ابن تیمیه، مجموع الفتاوى.
- ↑ امین، کشف الارتیاب فی أتباع محمد بن عبد الوهاب.
- ↑ پیشداد، صادق و دیگران، «وضعیت بناسازی بر قبور در فقه مقارن»، فقه و اصول.
- ↑ امین، کشف الارتیاب فی أتباع محمد بن عبد الوهاب؛ ابن هشام، السیرة النبویة؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، أبواب الدفن، باب ۳۱؛ نجفی، جواهر الکلام، ج۴.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، أبواب الدفن، باب‌های ۴۳ و ۵۴؛ نجفی، جواهر الکلام، ج۴.
منابع
- قرآن کریم.
- ابن تیمیه، احمد؛ مجموع الفتاوى، تحقیق عبدالرحمن بن محمد بن قاسم، ریاض: مکتبة العبیکان، ۱۴۱۶ق.
- ابن هشام، عبدالملک؛ السیرة النبویة، تحقیق مصطفی السقا و ابراهیم الأبیاری و عبدالحفیظ الشلبی، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
- امین، سید محسن؛ کشف الارتیاب فی أتباع محمد بن عبد الوهاب، بیروت: دار الکتاب العربی، ۱۴۰۷ق.
- بخاری، محمد؛ صحیح البخاری، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۱ق.
- پیشداد، صادق و دیگران؛ «وضعیت بناسازی بر قبور در فقه مقارن»، فقه و اصول، ش ۵۶، ۱۴۰۳ش.
- حر عاملی، محمد؛ وسائل الشیعه، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ق.
- طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
- مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
- نجفی، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق؛ ج۴.
