حرم
حرم در اصطلاح جغرافیایی و فقهی اسلامی، محدودهٔ مقدسی است که خداوند یا پیامبر صلی الله علیه وآله آن را محترم شمرده و برای آن احکام ویژه‌ای مقرر کرده است. کاربرد اصلی این واژه به دو محدودهٔ مکه و مدینه بازمی‌گردد که در متون دینی «حرمین» خوانده می‌شوند. در دوره‌های بعد، این عنوان به آستان امامان و امامزادگان نیز گسترش یافت و «حرم امام» به معنای مجموعهٔ زیارتی پیرامون مقبرهٔ معصوم به کار رفت. حرم، در فقه اسلامی احکام خاصی دارد؛ از جمله حرمت شکار و قطع درختان در حرم مکه و مدینه، ممنوعیت جنگ و خونریزی در آن، و آداب ورود و زیارت. در این مقاله، معنای لغوی و اصطلاحی حرم، حرم مکه و مدینه، احکام آن و سپس حرم‌های اهل بیت بررسی می‌شود.
محتویات
معنای لغوی و اصطلاحی
واژهٔ «حرم» از ریشهٔ «ح-ر-م» و به معنای منع و بازداشتن است. «حَرام» به امر ممنوع و «حُرمت» به احترام و حرمت نهادن گفته می‌شود. «حَرَم» نیز به معنای چیزی است که باید محترم داشته شود. در قرآن، «حرم» گاه به معنای محدودهٔ مقدس مکه و گاه به معنای خانه و خاندان به کار رفته است.[۱]
در اصطلاح فقهی، حرم محدوده‌ای است که احکام ویژهٔ آن، از سایر نقاط سرزمین اسلامی جدا می‌شود. مهم‌ترین ویژگی حرم، حرمت تعرض به جان و مال و طبیعت در آن است. در قرآن، امنیت حرم از نشانه‌های رحمت الهی شمرده شده است: «أَوَلَمْ نُمَكِّن لَّهُمْ حَرَمًا آمِنًا يُجْبَىٰ إِلَيْهِ ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ»[۲]؛ «آیا به آنان جایگاه امنی ندادیم که میوه‌های هر چیز به سوی آن گرد آورده می‌شود؟»
حرم مکه
مکه و پیرامون آن، مهم‌ترین حرم اسلامی است. در باور مسلمانان، حرمت و امنیت مکه به دعای حضرت ابراهیم علیه السلام بازمی‌گردد؛ آن حضرت پس از ساختن کعبه از خداوند خواست آن شهر را حرم امن قرار دهد.[۳] قرآن نیز دربارهٔ آن می‌فرماید: «فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَّقَامُ إِبْرَاهِيمَ ۖ وَمَن دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا»[۴]؛ «در آن نشانه‌های روشن و مقام ابراهیم است و هر کس به آن وارد شود در امان است».
حدود حرم
فقیهان مسلمان حدود حرم مکه را بر پایهٔ روایات و نشانه‌های جغرافیایی تعیین کرده‌اند. این حدود از چند جهت با علامت‌هایی مانند تنعیم، جعرانه و ذات عرق شناخته می‌شد و امروزه با تابلوها و علائم مشخص است. حرم مکه شامل شهر مکه و بخشی از بیابان پیرامون آن است، نه فقط مسجد الحرام.[۵]
احکام
احکام حرم مکه در ابواب حج و صید و احیای موات در کتاب‌های فقهی آمده است. مهم‌ترین آن‌ها چنین است:
- حرمت شکار: شکار حیوانات وحشی در حرم مکه بر مُحرم و غیر محرم حرام است.[۶]
- حرمت قطع درختان: بریدن و کندن گیاهان و درختان حرم، جز در موارد استثنا، حرام شمرده شده است. پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: «إِنَّ اللهَ حَرَّمَ مَكَّةَ، لَا يُعْضَدُ شَجَرُهَا وَلَا يُخْتَلَى خَلَاهَا»؛ «خداوند مکه را حرم قرار داد؛ درخت آن بریده نمی‌شود و گیاه آن چیده نمی‌شود».[۷]
- امنیت جان و مال: تعرض به جان و مال مردم در حرم، گناهی سنگین‌تر از جاهای دیگر شمرده می‌شود. قرآن نیز از امنیت کعبه سخن گفته است.[۸]
- ورود غیرمسلمان: دربارهٔ ورود غیرمسلمانان به حرم مکه اختلاف نظر است. مشهور فقیهان شیعه، بر پایهٔ آیهٔ «إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ»[۹]؛ «مشرکان پلیدند، پس نباید به مسجد الحرام نزدیک شوند»، ورود آنان را به مسجد الحرام ممنوع دانسته‌اند و برخی این حکم را به همهٔ حرم گسترش داده‌اند.[۱۰]
- لقطه: یافتن گمشده در حرم مکه احکام ویژه‌ای دارد؛ یابنده باید آن را معرفی کند و مالکیت آن به‌سادگی ثابت نمی‌شود.[۱۱]
حرم مدینه
مدینه نیز در روایات اسلامی حرم شمرده شده است. پیامبر صلی الله علیه وآله در حدیثی مشهور فرمود: «الْمَدِينَةُ حَرَمٌ مَا بَيْنَ عَيْرٍ إِلَى ثَوْرٍ»؛ «مدینه حرم است، از کوه عیر تا کوه ثور».[۱۲] بر پایهٔ این روایت، محدودهٔ حرم مدینه از دو کوه «عیر» و «ثور» مشخص می‌شود.
برخی فقیهان، احکام حرم مدینه را، مانند حرم مکه، شامل حرمت شکار و قطع درختان دانسته‌اند؛ هرچند در دامنهٔ این احکام اختلاف نظر وجود دارد. همچنین آداب زیارت مسجد النبی و بقیع در منابع فقهی و زیارتی آمده است. در روایات، مدینه «حرم امن» پیامبر خوانده شده و برای سکونت و وفات در آن فضیلت‌هایی ذکر شده است.[۱۳]
حرم‌های اهل بیت
از دورهٔ آل بویه و سپس صفویه، کاربرد واژهٔ «حرم» به آستان امامان و امامزادگان گسترش یافت. در این کاربرد، حرم به مجموعهٔ ساختمان‌ها، صحن‌ها و رواق‌های پیرامون مقبرهٔ یک معصوم گفته می‌شود. مهم‌ترین این حرم‌ها عبارت‌اند از: حرم امام علی علیه السلام در نجف، حرم امام حسین علیه السلام در کربلا، کاظمین، سامرا، حرم امام رضا علیه السلام در مشهد و حرم حضرت معصومه علیها السلام در قم.[۱۴]
در منابع فقهی و زیارتی، برای حرم امامان آدابی ذکر شده است: طهارت، ورود با پای راست، سلام و زیارت، نماز زیارت و پرهیز از گفتار و رفتار نامناسب. برخی فقیهان، حرم امام را همانند مسجد محترم شمرده‌اند و برخی احکام مسجد، مانند حرمت جنب و حائض، را برای آن جاری دانسته‌اند؛ این حکم در آثار متأخر با تفصیل بیشتری بررسی شده است.[۱۵]
کربلا از نظر تاریخی جایگاه ویژه‌ای دارد. پیرامون حرم امام حسین علیه السلام را «حائر» می‌نامند و برای آن احکام و آداب خاصی در زیارت و نماز ذکر کرده‌اند. ساخت بنا بر قبر امام حسین علیه‌السلام از سدهٔ نخست هجری آغاز شد و در دوره‌های آل بویه، صفویه و قاجار گسترش یافت.[۱۶]
حرم و امنیت
یکی از کارکردهای مهم حرم در تاریخ اسلامی، پناهندگی و امنیت است. در فقه اسلامی، کسی که به حرم پناه ببرد، در برخی موارد از تعرض در امان است. این حکم بر پایهٔ آیهٔ «وَمَن دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا» و روایات مربوط به حرم مکه است.[۱۷] با این حال، فقیهان میان جرایم مختلف تفصیل داده‌اند و امنیت حرم را مطلق ندانسته‌اند.[۱۸]
پانویس
- ↑ ابن منظور، لسان العرب، ماده «حرم»؛ راغب اصفهانی، المفردات، ماده «حرم».
- ↑ سوره قصص، آیه ۵۷.
- ↑ سوره ابراهیم، آیه ۳۵؛ سوره بقره، آیه ۱۲۶.
- ↑ سوره آل عمران، آیه ۹۷.
- ↑ طوسی، الخلاف، کتاب الحج؛ ابن قدامه، المغنی، کتاب الحج.
- ↑ محقق حلی، شرایع الاسلام، کتاب الحج؛ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الحج.
- ↑ بخاری، صحیح، کتاب الحج؛ مسلم، صحیح، کتاب الحج.
- ↑ سوره آل عمران، آیه ۹۷؛ سوره عنکبوت، آیه ۶۷.
- ↑ سوره توبه، آیه ۲۸.
- ↑ طوسی، الخلاف، کتاب الحج؛ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الحج.
- ↑ محقق حلی، شرایع الاسلام، کتاب اللقطة؛ نجفی، جواهر الکلام، کتاب اللقطة.
- ↑ مسلم، صحیح، کتاب الحج، باب فضل المدینة؛ بخاری، صحیح، کتاب فضائل المدینة.
- ↑ مسلم، صحیح، کتاب الحج؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب المزار.
- ↑ قمی، ترجمهٔ تاریخ قم؛ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ج۱.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب المزار؛ خویی، منهاج الصالحین، کتاب الطهارة.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵؛ قمی، نفس المهموم؛ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ج۲.
- ↑ طوسی، الخلاف، کتاب الحج؛ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الحج.
- ↑ محقق حلی، شرایع الاسلام، کتاب الحدود؛ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الحدود.
منابع
- قرآن کریم.
- ابن قدامه، عبدالله؛ المغنی، بیروت: دار الکتاب العربی، بی‌تا.
- ابن منظور، محمد؛ لسان العرب، بیروت: دار صادر، ۱۴۱۴ق.
- بخاری، محمد؛ صحیح البخاری، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۱ق.
- جعفریان، رسول؛ تاریخ تشیع در ایران، تهران: علم، ۱۳۸۹ش؛ ج۱ و ج۲.
- حر عاملی، محمد؛ وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، قم: مؤسسة آل البیت، ۱۴۰۹ق.
- حلی، جعفر بن حسن (محقق حلی)؛ شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، تهران: استقلال، ۱۴۰۹ق.
- خویی، سید ابوالقاسم؛ منهاج الصالحین، قم: مدینة العلم، ۱۴۱۰ق.
- راغب اصفهانی، حسین؛ المفردات فی غریب القرآن، بیروت: دار القلم، ۱۴۱۲ق.
- طوسی، الخلاف، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۰۷ق.
- طبری، محمد؛ تاریخ الطبری، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ ج۵.
- قمی، عباس؛ نفس المهموم فی مصیبة سیدنا الحسین المظلوم، قم: مکتبة الحیدریة، بی‌تا.
- قمی، حسن بن محمد؛ ترجمهٔ تاریخ قم، تهران: توس، ۱۳۶۱ش.
- مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
- نجفی، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
