حدیث ولایت
حدیث ولایت سخنی از پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله است که در آن امام علی علیه‌السلام را «مولا»ی هر کس خواند که پیامبر مولای اوست. این سخن در بازگشت از حجة الوداع و در غدیر خم، در میان انبوه حاجیان گفته شد. پیش از آن، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله از حاضران اقرار گرفت که بر مؤمنان از خودشان اولویت دارد. حدیث ولایت را صحابهٔ متعددی روایت کرده‌اند و در مصادر حدیثی شیعه و اهل سنت نقل شده است؛ از این رو به آن حدیث غدیر نیز می‌گویند. متکلمان شیعه آن را از روشن‌ترین نص‌های امامت امام علی علیه‌السلام می‌شمارند و «مولا» را در آن به معنای «سزاوارتر به تصرف» می‌دانند. در برابر، شماری از عالمان اهل سنت آن را به دوستی و یاری تفسیر کرده‌اند. کانون بحث دربارهٔ این حدیث، همین معنا و گسترهٔ دلالت آن است.[۱]
محتویات
متن حدیث
در روایت مشهور، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله نخست از حاضران پرسید: «أَلَسْتُ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ؟»؛ «آیا من به مؤمنان از خودشان سزاوارتر نیستم؟» حاضران پاسخ دادند: آری. سپس فرمود: «مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِيٌّ مَوْلَاهُ»؛ «هر کس من مولای او هستم، این علی مولای اوست».[۲]
در برخی نقل‌ها، پیامبر دست امام علی علیه‌السلام را گرفت و آن را بالا برد. در پی این جمله، این دعا نیز نقل شده است: «اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ وَعَادِ مَنْ عَادَاهُ»؛ «خدایا، دوست بدار هر که او را دوست می‌دارد و دشمن بدار هر که با او دشمنی می‌ورزد».[۳] در برخی نقل‌ها «فَهَذَا عَلِيٌّ مَوْلَاهُ» و در برخی «فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ» ضبط شده و این تفاوت در بحث‌های دلالی حدیث به کار آمده است.
زمینهٔ صدور
حجة الوداع در سال دهم هجری برگزار شد. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله پس از پایان مناسک حج، مکه را به قصد مدینه ترک گفت و کاروان در محلی به نام غدیر خم، نزدیک جحفه و در مسیر اصلی حاجیان، فرود آمد. بر پایهٔ گزارش مشهور، این رویداد در هجدهم ماه ذی الحجه رخ داد.[۴] گفته شده توقف کاروان برای ابلاغ امری تازه و پیش از پراکندگی حاجیان بود.
شماری از مفسران، آیهٔ تبلیغ را در همین رویداد دانسته‌اند: «يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ وَإِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ»؛ «ای پیامبر، آنچه از سوی پروردگارت بر تو نازل شده ابلاغ کن؛ و اگر نکنی، رسالت او را نرسانده‌ای».[۵] این انتساب در تفسیرهای شیعه مشهور است و در شماری از منابع اهل سنت نیز آمده، اما همهٔ مفسران آن را نپذیرفته‌اند. برخی نیز جملهٔ «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ»؛ «امروز دین شما را کامل کردم» را به همین روز مربوط دانسته‌اند.
سند
حدیث ولایت را صحابهٔ متعددی روایت کرده‌اند؛ از جمله زید بن ارقم، بریده بن حصیب، سعد بن ابی وقاص و عبدالله بن عباس. ترمذی آن را «حسن صحیح» خوانده و حاکم نیشابوری در المستدرک آن را صحیح شمرده است.[۶]
در مصادر شیعه، الکافی در کتاب الحجة، الاحتجاج طبرسی و بحار الأنوار این حدیث را در شمار نصوص امامت آورده‌اند. شماری از پژوهشگران شمار راویان صحابی آن را بیش از صد تن شمرده و حدیث را متواتر دانسته‌اند.[۷] در برابر، برخی محدثان اهل سنت در سند شماری از طرق مناقشه کرده‌اند؛ اما این مناقشه‌ها بیشتر بر افزوده‌های حدیث و برخی راویان متمرکز است، نه بر اصل جملهٔ «مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ».
معنای مولا
«مولا» از ریشهٔ «ولی» است و در لغت عرب معانی گوناگونی دارد: مالک، آقا، بنده، آزادشده، هم‌پیمان، دوست، یاور و سزاوارتر. به همین سبب، تعیین معنای آن در این حدیث به قرینهٔ سخن وابسته است. متکلمان شیعه بر آن‌اند که قرینهٔ سیاق، معنا را معین می‌کند: پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله نخست از حاضران اقرار گرفت که او به مؤمنان از خودشان سزاوارتر است، سپس همان نسبت را برای امام علی علیه‌السلام ثابت کرد. بنابراین «مولا» در این جمله به معنای «سزاوارتر به تصرف و گرداندن امور» است، نه تنها دوست و یاور. آنان به آیهٔ «النَّبِيُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ»؛ «پیامبر به مؤمنان از خودشان سزاوارتر است» نیز استناد می‌کنند که همان تعبیر «اولی» را برای پیامبر به کار برده است.[۸]
دلالت بر امامت
استدلال متکلمان شیعه سه مقدمه دارد. نخست اینکه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله با پرسش خود، اولویت خویش بر مؤمنان را به تأیید حاضران گذاشت. دوم اینکه در پی همان اقرار، همین اولویت را برای امام علی علیه‌السلام ثابت کرد. سوم اینکه اولویت در این کاربرد، به معنای وجوب اطاعت و سرپرستی امور امت است. نتیجه آن است که پس از پیامبر، سرپرستی امت از آنِ امام علی علیه‌السلام است. به همین سبب، این حدیث را از «نص جلی» شمرده‌اند؛ یعنی سخنی که دلالتش بر تعیین جانشین روشن است. در این استدلال، حدیث ولایت در کنار حدیث ثقلین و حدیث منزلت، یکی از ستون‌های استدلال شیعه بر امامت امام علی علیه‌السلام است.[۹]
دیدگاه اهل سنت
بسیاری از عالمان اهل سنت این حدیث را معتبر شمرده و آن را در ابواب مناقب آورده‌اند؛ با این حال، بیشترشان «مولا» را به دوستی و یاری تفسیر کرده و از آن نص بر خلافت برداشت نکرده‌اند.[۱۰] در این نگاه، حدیث بر فضیلت و وجوب محبت امام علی علیه‌السلام دلالت دارد، نه بر تعیین جانشین.
بنابر برخی گزارش‌های اهل سنت، زمینهٔ صدور این سخن ماجرای شکایت گروهی از همراهان امام علی علیه‌السلام در سفر یمن و اختلاف بر سر تقسیم غنایم بوده و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در دفاع از رفتار او این جمله را گفته است.[۱۱] بر پایهٔ این گزارش، سخن در پی اختلافی دربارهٔ تقسیم غنایم گفته شده، نه در مقام تعیین جانشین.
پاسخ متکلمان شیعه
به باور متکلمان شیعه، اعلام عمومی در غدیر با ماجرای یمن ناسازگار نیست؛ زیرا پیامبر می‌توانست همان سخن را در جمع انبوه حاجیان و در آستانهٔ پراکندگی آنان تکرار کند و آن را هم پاسخ به شکایت و هم اعلام جایگاه امام علی علیه‌السلام سازد. مهم‌تر آنکه در طرق مشهور، پرسش مقدماتی دربارهٔ اولویت پیامبر و اقرار گرفتن از مردم آمده است؛ اگر مقصود تنها دوستی بود، این مقدمه ضرورتی نداشت. افزون بر این، برخی منابع اهل سنت گزارش کرده‌اند که عمر بن خطاب در همان روز این سخن را به امام علی علیه‌السلام تبریک گفت و او را مولای خود و همهٔ مؤمنان خواند؛ اگر حدیث تنها به دوستی تفسیر می‌شد، چنین واکنشی از سوی حاضران بعید می‌نمود.[۱۲]
بازتاب
حدیث ولایت در فرهنگ شیعه جایگاهی ویژه دارد و هجدهم ذی‌الحجه، سالروز واقعهٔ غدیر، عید غدیر نامیده می‌شود. این حدیث در احتجاج‌های امام علی علیه‌السلام نیز به کار رفته است؛ او در احتجاج با معاویه و در سخن خود در کوفه، حاضران را بر شنیدن آن گواه گرفت.[۱۳] در سده‌های بعد نیز متکلمان شیعه آن را در اثبات امامت به کار بردند و علامه حلی در آثار کلامی خود بر آن تکیه کرد.
پانویس
- ↑ کلینی، الکافی، ج۱، کتاب الحجة؛ احمد بن حنبل، المسند، مسند زید بن ارقم.
- ↑ احمد بن حنبل، المسند، مسند زید بن ارقم.
- ↑ حاکم نیشابوری، المستدرک، ج۳، کتاب معرفة الصحابة؛ ترمذی، سنن، کتاب المناقب، باب مناقب علی بن ابی طالب.
- ↑ طبرسی، الاحتجاج، احتجاجات النبی؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۳۷.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ مائده، آیهٔ ۶۷؛ طباطبایی، المیزان، ذیل آیهٔ ۶۷ سورهٔ مائده؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ذیل آیهٔ ۶۷ سورهٔ مائده.
- ↑ ترمذی، سنن، کتاب المناقب، باب مناقب علی بن ابی طالب؛ حاکم نیشابوری، المستدرک، ج۳.
- ↑ کلینی، الکافی، ج۱، کتاب الحجة؛ طبرسی، الاحتجاج، احتجاجات النبی؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۳۷؛ امینی، الغدیر، ج۱.
- ↑ حلی، نهج الحق و کشف الصدق؛ طباطبایی، المیزان، ذیل آیهٔ ۶ سورهٔ احزاب.
- ↑ حلی، نهج الحق و کشف الصدق؛ امینی، الغدیر، ج۱.
- ↑ ترمذی، سنن، کتاب المناقب، باب مناقب علی بن ابی طالب.
- ↑ احمد بن حنبل، المسند، مسند بریده بن حصیب.
- ↑ حاکم نیشابوری، المستدرک، ج۳، کتاب معرفة الصحابة.
- ↑ طبرسی، الاحتجاج، احتجاجات امیرالمؤمنین.
منابع
- قرآن کریم.
- احمد بن حنبل؛ المسند، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
- امینی، عبدالحسین؛ الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب، بیروت: دار الکتاب العربی، ۱۳۸۷ق؛ ج۱.
- ترمذی، محمد بن عیسی؛ سنن، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
- حاکم نیشابوری، محمد؛ المستدرک علی الصحیحین، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ ج۳.
- حلی، حسن بن یوسف؛ نهج الحق و کشف الصدق، قم: دار الهجرة، ۱۴۲۱ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.
- طبرسی، احمد؛ الاحتجاج، تحقیق محمدباقر الخرسان، نجف: دار النعمان، ۱۳۸۶ق.
- کلینی، محمد؛ الکافی، تصحیح علی‌اکبر غفاری، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۶۵ش؛ ج۱.
- مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۳۷.
- مکارم شیرازی، ناصر؛ تفسیر نمونه، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۷۴ش.
