مصحف فاطمه(س)

مصحف فاطمه(س) کتابی است که بر پایهٔ روایات امامیه، پس از رحلت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله، جبرئیل علیه السلام نزد حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها می‌آمد، او را در سوگ پدر دلداری می‌داد و از رویدادهای آینده و سرنوشت فرزندانش آگاه می‌ساخت، و امام علی علیه السلام آنچه را می‌شنید می‌نوشت. این کتاب نه قرآن است و نه مجموعه‌ای از احکام حلال و حرام؛ محتوای آن خبرهای آینده، یادکرد جایگاه پیامبر صلی الله علیه و آله و وصیت حضرت فاطمه سلام الله علیها دانسته شده است. در الکافی بابی با عنوان «فیه ذکر الصحیفة و الجفر و الجامعة و مصحف فاطمة» هست که روایات آن را در بر می‌گیرد، و امامان شیعه از آن به‌عنوان دانش ویژهٔ خود یاد کرده‌اند. در نوشته‌های جدلی مخالفان، گاه از آن به‌عنوان «قرآن دیگر شیعه» یاد شده است.

معنای واژه

«مصحف» در منابع لغوی به کتاب و مجموعهٔ صحیفه‌ها گفته می‌شود و واژه‌ای اختصاصی برای قرآن نیست. از همین‌رو، نامیدن این کتاب به «مصحف فاطمه» به معنای قرآنی بودن آن نیست. در روایات، از آن با عنوان «کتاب فاطمه» نیز یاد شده است؛ امام صادق علیه السلام می‌فرماید: «كُنْتُ أَنْظُرُ فِي كِتَابِ فَاطِمَةَ»؛ «در کتاب فاطمه می‌نگریستم». همین کاربرد دوگانه نشان می‌دهد که در سخن امامان، «مصحف» و «کتاب» برای این اثر به یک معنا به کار رفته است.

پیدایش

مشهورترین گزارش دربارهٔ پیدایش مصحف فاطمه در الکافی و از امام صادق علیه السلام نقل شده است: «إِنَّ فَاطِمَةَ مَكَثَتْ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ خَمْسَةً وَسَبْعِينَ يَوْمًا»؛ «فاطمه پس از رسول خدا صلی الله علیه و آله هفتاد و پنج روز زنده ماند». در ادامهٔ همان روایت آمده است که جبرئیل علیه السلام نزد او می‌آمد، سوگ او را بر پدرش نیکو می‌داشت، از جایگاه پدرش و از آنچه پس از او در نسلش رخ می‌داد آگاهش می‌ساخت و امام علی علیه السلام آن را می‌نوشت: «كَانَ عَلِيٌّ يَكْتُبُ ذَلِكَ، فَهَذَا مُصْحَفُ فَاطِمَةَ»؛ «علی آن را می‌نوشت؛ این است مصحف فاطمه».

در گزارشی دیگر، به‌جای نام جبرئیل از «فرشته‌ای» سخن رفته که خدا برای دلجویی او فرستاد. حضرت فاطمه سلام الله علیها آنچه می‌شنید به امام علی علیه السلام خبر می‌داد و آن حضرت نوشتن آن را آغاز کرد تا مصحفی پدید آمد. این دو گزارش در اصلِ ماجرا هم‌سو هستند و در نام آورندهٔ سخن با هم تفاوت دارند.

محتوا

بر پایهٔ این روایات، مصحف فاطمه کتاب خبرهای آینده است، نه کتاب احکام. امام صادق علیه السلام می‌فرماید: «لَيْسَ فِيهِ شَيْ‌ءٌ مِنَ الْحَلَالِ وَالْحَرَامِ، وَلَكِنْ فِيهِ عِلْمُ مَا يَكُونُ»؛ «چیزی از حلال و حرام در آن نیست، ولی دانش آنچه خواهد بود در آن است».

سه محتوای دیگر نیز در همان باب آمده است. نخست، نام فرمانروایان: «لَيْسَ مِنْ مَلِكٍ يَمْلِكُ الْأَرْضَ إِلَّا وَهُوَ مَكْتُوبٌ فِيهِ بِاسْمِهِ وَاسْمِ أَبِيهِ»؛ «هیچ فرمانروایی که بر زمین فرمان می‌راند نیست مگر آنکه نام او و نام پدرش در آن نوشته شده است». دوم، وصیت حضرت فاطمه سلام الله علیها: «فَإِنَّ فِيهِ وَصِيَّةَ فَاطِمَةَ، وَمَعَهُ سِلَاحُ رَسُولِ اللَّهِ»؛ «همانا وصیت فاطمه در آن است و سلاح رسول خدا همراه آن». سوم، خبرهایی دربارهٔ جایگاه پیامبر صلی الله علیه و آله و رویدادهای نسل حضرت فاطمه سلام الله علیها که در گزارش پیدایش آمده بود.

جایگاه نزد امامان

امام صادق علیه السلام در روایتی، مصحف فاطمه را در شمار آنچه نزد امامان است می‌آورد: «وَإِنَّ عِنْدَنَا لَمُصْحَفَ فَاطِمَةَ، وَمَا يُدْرِيهِمْ مَا مُصْحَفُ فَاطِمَةَ»؛ «همانا مصحف فاطمه نزد ماست، و آنان چه می‌دانند مصحف فاطمه چیست». در روایتی دیگر، همان امام مدعیان آن دانش را به بیرون آوردن این مصحف فرا می‌خواند و همراهی سلاح رسول خدا صلی الله علیه و آله با آن را یاد می‌کند، سپس آیهٔ «فَأْتُوا بِكِتَابٍ مِنْ قَبْلِ هَذَا أَوْ أَثَارَةٍ مِنْ عِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ»؛ «اگر راست می‌گویید کتابی پیش از این یا بازمانده‌ای از دانش بیاورید» را می‌خواند.

بر این پایه، در باور امامیه، مصحف فاطمه از میراث‌های امامت است که نزد امام هر زمان نگاه داشته می‌شود. به باور آنان، امروز این میراث نزد امام دوازدهم علیه السلام است. منابع کهن دربارهٔ مشخصات ظاهری نسخه و سرنوشت تاریخی آن گزارش مستندی به دست نمی‌دهند و تنها از حضور آن نزد امامان سخن می‌گویند.

تمایز از قرآن

روشن‌ترین سخن در این باره از امام صادق علیه السلام است: «مُصْحَفٌ فِيهِ مِثْلُ قُرْآنِكُمْ هَذَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، وَاللَّهِ مَا فِيهِ مِنْ قُرْآنِكُمْ حَرْفٌ وَاحِدٌ»؛ «مصحفی که در آن، همانند این قرآن شما، سه بار است؛ و به خدا سوگند که یک حرف از قرآن شما در آن نیست».

این عبارت با سخن دیگری از همان امام سنجیدنی است: «مَا أَزْعُمُ أَنَّ فِيهِ قُرْآنًا»؛ «ادعا نمی‌کنم که در آن قرآن است». جمع این دو نشان می‌دهد که «مثل» به حجم و اندازه ناظر است، نه به محتوا؛ زیرا در همان روایت وجود حتی یک حرف از قرآن در مصحف نفی شده است. در نوشته‌های جدلی، گاه نیمهٔ اول روایت دستاویز اثبات «قرآن دیگر» شده و نیمهٔ دوم آن نادیده گرفته شده است. از سوی دیگر، نبود احکام حلال و حرام در این کتاب، آن را از منابع فقه بیرون می‌برد؛ نه تلاوت می‌شود، نه نسخه‌ای از قرآن به شمار می‌آید و نه امامان آن را جایگزین قرآن دانسته‌اند.

وحی به غیر پیامبر

پرسش کلامی نهفته در این بحث آن است که چگونه فرشته بر حضرت فاطمه سلام الله علیها سخن می‌گفته، در حالی که او پیامبر نبوده است. قرآن از وحی الهی به غیر پیامبران نیز خبر می‌دهد: «وَأَوْحَيْنَا إِلَى أُمِّ مُوسَى أَنْ أَرْضِعِيهِ»؛ «و به مادر موسی وحی کردیم که او را شیر بده»، و «وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوَارِيِّينَ أَنْ آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي»؛ «و آنگاه که به حواریون وحی کردم که به من و فرستادهٔ من ایمان بیاورید».

بر این پایه، آنچه بر حضرت فاطمه سلام الله علیها می‌گذشته وحی تشریعی و نبوت نبوده، بلکه از سنخ الهام و سخن گفتن فرشته با بندهٔ برگزیده است؛ در ادبیات حدیثی چنین کسی «مُحَدَّث» خوانده می‌شود. بنابراین، مصحف فاطمه با ختم نبوت و با کامل بودن قرآن تعارضی ندارد.

تفاوت با مصحف امام علی

مصحف فاطمه را با مصحفی که در برخی گزارش‌های کهن به امام علی علیه السلام نسبت داده شده و آن را نسخه‌ای از قرآن شمرده‌اند، یکی نباید گرفت. آن مصحف به قرآن مربوط است، اما مصحف فاطمه به تصریح روایات نه قرآن است و نه حرفی از آن را در بر دارد. اشتراک این دو در واژهٔ «مصحف» است، نه در ماهیت و محتوا.

دیدگاه‌ها

محدثان شیعه مصحف فاطمه را بخشی از دانش ویژهٔ امامان شمرده‌اند. مجلسی در شرح الکافی آن را در کنار جامعه و جفر از منابع دانش امام می‌آورد و در بحار الأنوار روایات آن را در ابواب دانش امامان گرد آورده است. در برابر، در نوشته‌های جدلی مخالفان و در برخی نوشته‌های جدید، همین پرسش تکرار می‌شود که آیا شیعه قرآنی دیگر دارد؛ پاسخ منابع حدیثی، چنان‌که گذشت، نفی صریح این ادعاست. گفتنی است آگاهی تفصیلی از محتوای این کتاب در دست نیست و روایات تنها به توصیف کلی آن بسنده کرده‌اند.

منابع

• ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
• سیوطی، جلال‌الدین؛ الإتقان فی علوم القرآن، بیروت: دار الکتاب العربی، بی‌تا.
• طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
• قرآن کریم.
• کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق؛ ج۱.
• مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۲۶.
• مجلسی، محمدباقر؛ مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۴ق؛ ج۳.