فقه امامیه
فقه امامیه دانش استنباط و بیان احکام عملی شرع بر پایهٔ قرآن، سنت، اجماع و عقل است، چنان‌که مذهب شیعه دوازده‌امامی آن را می‌شناسد. این دانش در عصر حضور امامان علیهم السلام با بیان ایشان شکل گرفت و در دورهٔ غیبت به دست فقیهان به دانشی مدون با قواعد ویژه تبدیل شد. گسترهٔ آن همهٔ احکام فردی و اجتماعی مسلمانان است؛ از طهارت و نماز تا معاملات، احکام خانواده و قصاص و دیه. اجتهاد ابزار استخراج حکم از منابع است و تقلید، رجوع غیرمجتهد به فقیه جامع‌الشرایط. این دانش امروز در حوزه‌های علمیه با متن‌های درسی کهن و رساله‌های عملیه ادامه می‌یابد.[۱]
محتویات
تعریف
واژهٔ «فقه» در لغت به معنای فهم و دریافتن است و در قرآن نیز در همین معنا به کار رفته است: «لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ»؛ «تا در دین آگاهی ژرف پیدا کنند». در اصطلاح امامیه، فقه دانش احکام عملی شرع است که از ادلهٔ تفصیلی به دست می‌آید؛ در برابر اصول فقه که دانش قواعد کلی استنباط است و موضوع آن حجت در فقه است.[۲]
ابواب فقه
فقیهان امامیه احکام را در چهار بخش دسته‌بندی کرده‌اند: عبادات، معاملات، ایقاعات و احکام. عبادات شامل طهارت، نماز، روزه، زکات، خمس، حج و جهاد است و قصد قربت در آن‌ها شرط شمرده می‌شود. معاملات به عقود مالی مانند بیع، اجاره، وکالت و وقف اختصاص دارد و ایقاعات، انشای مستقل اثر حقوقی از سوی یک طرف است، مانند طلاق. بخش احکام به قضا، شهادات، حدود، قصاص، دیات و ارث می‌پردازد. ترتیب ابواب شرایع الاسلام الگوی آثار پسین شد.[۳]
منابع استنباط
قرآن نخستین منبع استنباط است؛ اما آیات صریح در احکام فرعی اندک است و بسیاری از آن‌ها مجمل است. قرآن فرمان برپاداشتن نماز را می‌دهد: «وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ»؛ «و نماز را برپا دارید و زکات بدهید»، بی‌آنکه اجزا و شرایط آن را بیان کند. از این‌رو فقیهان تفصیل احکام را به سنت می‌سپارند و ابواب آیات الاحکام را پدید آوردند.[۴] سنت، یعنی گفتار و کردار و تقریر معصوم علیه السلام، منبع دوم است و حجیت آن با آیهٔ «وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ»؛ «و آنچه پیامبر به شما داد، بگیرید» و آیهٔ «أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ»؛ «از خدا و رسول فرمان برید» اثبات می‌شود. در نگاه امامیه، سنت امامان علیهم السلام نیز در ادامهٔ سنت نبوی حجت است، زیرا وارثان دانش پیامبر صلی الله علیه وآله شمرده می‌شوند؛ در روایتی آمده است: «الْعُلَمَاءُ وَرَثَةُ الْأَنْبِيَاءِ»؛ «عالمان وارثان پیامبران‌اند».[۵]
اجماع، اتفاق فقیهان یک عصر است و بیشتر اصولیان امامیه آن را از آن‌رو حجت می‌دانند که از رأی معصوم علیه السلام کشف می‌کند، نه آنکه خود دلیلی مستقل باشد؛ برای آن به آیهٔ «وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ»؛ «و راهی جز راه مؤمنان را بپیماید» استدلال کرده‌اند. عقل نیز از منابع شمرده می‌شود، اما تنها عقل قطعی و برهانی که با قاعده‌هایی مانند قبح تکلیف به آنچه بیرون از توان است به کار می‌آید.[۶]
اصول عملیه
هرگاه در مسئله‌ای دلیل معتبری یافت نشود، نوبت به اصول عملیه می‌رسد. این اصول چهارند: برائت، احتیاط، تخییر، استصحاب. برائت، رهایی مکلف از تکلیف مشکوک است و مستند آن آیهٔ «لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا»؛ «خداوند هیچ‌کس را جز به اندازهٔ توانش تکلیف نمی‌کند» شمرده شده است. احتیاط در جایی است که خطر ترک تکلیف بیش از دشواری احتیاط باشد. تخییر هنگامی است که چند احتمال متعارض و هیچ‌کدام راجح نباشد. استصحاب، ابقای یقین پیشین در برابر شک پسین است.[۷]
ادوار تاریخی
عصر حضور
امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام را پایه‌گذاران فقه امامیه دانسته‌اند. در این دوره احکام از زبان امامان بیان می‌شد و اصحاب آن را در مجموعه‌های حدیثی گرد می‌آوردند. فقیهان بعدی این میراث را در کتب اربعه، یعنی الکافی، من لایحضره الفقیه، تهذیب الأحکام و الاستبصار، سامان دادند.[۸]
قم و بغداد
در سدهٔ چهارم، مکتب قم با شیخ صدوق رنگ حدیثی داشت و فقه را بر متن روایات بنا می‌کرد. سپس مکتب بغداد با شیخ مفید، سید مرتضی و شیخ طوسی رویکرد استدلالی را گسترد و عقل و قواعد اصولی را در استنباط به کار گرفت. المبسوط شیخ طوسی از نخستین آثار فقهی مفصل امامیه شمرده می‌شود.[۹]
حله
در سدهٔ هفتم و هشتم، مکتب حله با محقق حلی و علامه حلی به اوج رسید. شرایع الاسلام متن درسی حوزه‌ها شد و قواعد الاحکام فقه را با قواعد اصولی پیوند داد. سپس شهید اول در جبل عامل با اللمعة الدمشقیة همین روش را ادامه داد.[۱۰]
اصفهان
در سدهٔ یازدهم، فیض کاشانی با مفاتیح الشرائع فقه اصفهان را نمایندگی کرد. در همین دوره جریان اخباری با محمدامین استرآبادی و الفوائد المدنیة، اجتهاد مصطلح و اصول فقه را نقد کرد و عمل به اخبار را کافی دانست. اصولیان به رهبری وحید بهبهانی این دیدگاه را رد کردند و روش اصولی در حوزه‌های شیعه غلبه یافت.[۱۱]
نجف و قم
در سدهٔ سیزدهم و چهاردهم، حوزهٔ نجف با شیخ محمدحسن نجفی و جواهر الکلام، شیخ مرتضی انصاری با مکاسب و فرائد الاصول و آخوند خراسانی با کفایة الاصول مرکز فقه و اصول شد. حوزهٔ قم در سدهٔ چهاردهم هجری با کوشش شیخ عبد الکریم حائری یزدی شکل گرفت و در دورهٔ سید حسین طباطبایی بروجردی گسترش یافت؛ امام خمینی نیز از همین حوزه برخاست.[۱۲]
اجتهاد و تقلید
اجتهاد در اصطلاح اصولیان، به‌کارگیری توان علمی برای استخراج حکم شرعی از منابع است. مجتهد باید در علوم عربی، اصول فقه، فقه، رجال و تفسیر توانمند باشد. غیرمجتهد بر پایهٔ فتوای مجتهد جامع‌الشرایط عمل می‌کند و در وجوب تقلید از اعلم میان فقیهان اختلاف است؛ مشهور متأخران آن را لازم دانسته‌اند. قضاوت نیز از شئون مجتهد جامع‌الشرایط شمرده شده است.[۱۳]
آثار شاخص
در فقه، شرایع الاسلام و شرح آن جواهر الکلام، سپس العروة الوثقی و رساله‌های عملیه بر پایهٔ آن، متن‌های اصلی آموزش و فتوا شمرده می‌شوند. در اصول فقه نیز فرائد الاصول، مکاسب و کفایة الاصول از آثار پرمرجع حوزه‌های شیعه‌اند.[۱۴]
تفاوت با فقه اهل سنت
اهل سنت افزون بر قرآن و سنت، اجماع و قیاس را حجت می‌دانند و در برخی مذاهب استحسان و مصالح مرسله نیز به کار می‌رود؛ اما فقیهان امامیه قیاس را از منابع استنباط نمی‌شمارند و آن را ظنّی و ناروا در تشریع می‌دانند. نیز گفته شده که باب اجتهاد در مذاهب اهل سنت از سدهٔ چهارم بسته شد، در حالی که امامیه آن را گشوده نگاه داشت. در پاره‌ای فروع نیز اختلاف است: امامیه خمس را افزون بر غنیمت جنگی، در منافع کسب و معادن و گنج واجب می‌داند و متعه را حلال می‌شمارد، در حالی که مشهور اهل سنت خمس را به غنیمت جنگی محدود و متعه را حرام می‌دانند.[۱۵]
پانویس
- ↑ یزدی، العروة الوثقی، کتاب الاجتهاد و التقلید؛ نجفی، جواهر الکلام، کتاب البیع.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ توبه، آیهٔ ۱۲۲؛ طبرسی، مجمع البیان، سوره توبه؛ آخوند خراسانی، کفایة الاصول، مقدمه.
- ↑ محقق حلی، شرایع الاسلام، کتاب الطهارة و کتاب البیع و کتاب القضاء؛ نجفی، جواهر الکلام، کتاب البیع؛ علامه حلی، قواعد الاحکام، کتاب البیع.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۴۳؛ طبرسی، مجمع البیان، سوره بقره؛ طباطبایی، المیزان، سوره بقره.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ حشر، آیهٔ ۷؛ قرآن کریم، سورهٔ نساء، آیهٔ ۵۹؛ شیخ کلینی، الکافی، کتاب فضل العلم.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ نساء، آیهٔ ۱۱۵؛ سید مرتضی، الذریعة إلی أصول الشریعة، مبحث اجماع و عقل؛ شیخ طوسی، العدة فی أصول الفقه، مبحث اجماع؛ شیخ مرتضی انصاری، فرائد الاصول، مبحث قطع.
- ↑ شیخ مرتضی انصاری، فرائد الاصول، مبحث برائت و استصحاب.
- ↑ شیخ کلینی، الکافی، کتاب فضل العلم؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، کتاب القضاء.
- ↑ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، کتاب الطهارة؛ شیخ طوسی، المبسوط فی فقه الإمامیة، کتاب البیع؛ شیخ مفید، المقنعة، کتاب البیع؛ سید مرتضی، الذریعة إلی أصول الشریعة، مقدمه.
- ↑ محقق حلی، شرایع الاسلام، کتاب البیع؛ علامه حلی، قواعد الاحکام، کتاب البیع؛ شهید اول، اللمعة الدمشقیة، کتاب البیع.
- ↑ فیض کاشانی، مفاتیح الشرائع، کتاب البیع؛ استرآبادی، الفوائد المدنیة؛ وحید بهبهانی، الفوائد الحائریة.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، کتاب البیع؛ شیخ مرتضی انصاری، مکاسب، کتاب البیع؛ یزدی، العروة الوثقی، کتاب الاجتهاد و التقلید.
- ↑ یزدی، العروة الوثقی، کتاب الاجتهاد و التقلید؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، کتاب القضاء، أبواب صفات القاضی.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، کتاب البیع؛ شیخ مرتضی انصاری، فرائد الاصول، مبحث قطع؛ آخوند خراسانی، کفایة الاصول، مقدمه.
- ↑ ابن رشد، بدایة المجتهد، کتاب البیوع و کتاب النکاح؛ سید مرتضی، الذریعة إلی أصول الشریعة، مبحث قیاس؛ آخوند خراسانی، کفایة الاصول، مقدمه؛ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الخمس.
منابع
- قرآن کریم.
- آخوند خراسانی، محمدکاظم؛ کفایة الاصول، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ق.
- ابن رشد، محمد؛ بدایة المجتهد و نهایة المقتصد، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ کتاب البیوع و کتاب النکاح.
- استرآبادی، محمدامین؛ الفوائد المدنیة، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، بی‌تا.
- حر عاملی، محمد بن حسن؛ وسائل الشیعه، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ق؛ کتاب القضاء.
- سید مرتضی، علی بن حسین؛ الذریعة إلی أصول الشریعة، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۴۶ش.
- شهید اول، محمد بن مکی؛ اللمعة الدمشقیة، بیروت: دار التراث، بی‌تا.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن؛ العدة فی أصول الفقه، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، بی‌تا.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن؛ المبسوط فی فقه الإمامیة، تهران: المکتبة المرتضویة، بی‌تا.
- شیخ صدوق، محمد بن علی؛ من لا یحضره الفقیه، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
- شیخ کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق؛ کتاب فضل العلم.
- شیخ مرتضی انصاری؛ فرائد الاصول، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۹ق.
- شیخ مرتضی انصاری؛ مکاسب، قم: مؤسسة الهادی، ۱۴۱۵ق.
- شیخ مفید، محمد بن محمد؛ المقنعة، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۰ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.
- طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۰۶ق.
- علامه حلی، حسن بن یوسف؛ قواعد الاحکام، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
- فیض کاشانی، محمدمحسن؛ مفاتیح الشرائع، قم: کتابخانهٔ آیت‌الله مرعشی، بی‌تا.
- محقق حلی، جعفر بن حسن؛ شرایع الاسلام، قم: مؤسسة اسماعیلیان، بی‌تا.
- نجفی، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرایع الإسلام، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
- وحید بهبهانی، محمدباقر؛ الفوائد الحائریة، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، بی‌تا.
- یزدی، سید محمدکاظم؛ العروة الوثقی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۹ق.
| فقه | ||
| کلیات: | تاریخ فقه، ابواب فقه، احکام، اجتهاد، منابع اجتهاد در فقه شیعه، تقلید، اصول فقه، قواعد فقهی | |
| منابع: | عروة الوثقى، شرایع الاسلام، علل الشرائع، لمعه، جواهرالكلام، المكاسب المحرمه، مدارک الاحکام و ... | |
| ↓ رده ها ↓ | ||
| فقه: | فقیهان، منابع فقهی، اصطلاحات فقهی، آیات الاحکام، منابع اجتهاد در فقه شیعه، قواعد فقه | |
| اصول فقه: | اصول فقه، اصولیون، منابع اصول فقه، اصطلاحات اصول فقه | |
| احکام: | احکام، احکام عبادی، احکام اقتصادی، احکام خانواده، احکام روابط اجتماعی، احکام قضایی و جزایی، احکام اطعمه و اشربه، اصطلاحات احكام | |
