غسل جنابت
غسل جنابت از اغسال واجب در فقه اسلامی است که برای رفع جنابت انجام می‌شود. جنابت با آمیزش یا خروج منی پدید می‌آید. این حالت شخص را از نماز، طواف، ماندن در مسجد و مسّ نوشتهٔ قرآن باز می‌دارد. مستند اصلی وجوب غسل، آیهٔ ششم سوره مائده است.[۱] این غسل در کتاب طهارت و در بخش اغسال بررسی می‌شود و به دو شکل ترتیبی و ارتماسی انجام می‌گیرد. فقهای امامیه آن را رافع حدث اکبر می‌دانند. در جزئیات اسباب و شرایط آن میان فقیهان اختلاف است. در ماه رمضان نیز ماندن عمدی بر جنابت تا طلوع فجر، به باور مشهور، روزه را باطل می‌کند.[۲]
محتویات
تعریف
«جنابت» از ریشهٔ «جنب» است که در لغت به معنای پهلو و کناره آمده است. به گفتهٔ برخی منابع، این نام‌گذاری از آن روست که شخص جنب از نماز و مسجد کناره می‌گیرد. در اصطلاح فقهی، جنابت حالتی است که با آمیزش یا خروج منی پدید می‌آید و غسل را واجب می‌کند؛ به دارندهٔ آن «جُنب» می‌گویند.[۳]
غسل جنابت، برخلاف وضو، همهٔ بدن را در بر می‌گیرد و رافع حدث اکبر است. غسل‌های دیگر، مانند غسل حیض و نفاس، هر یک سببی جداگانه دارند و فقیهان امامیه عنوان جنابت را بر آنها اطلاق نمی‌کنند.[۴]
جایگاه در ابواب فقه
در تقسیم‌بندی ابواب فقه، غسل جنابت در کتاب الطهارة و در بخش طهارت از حدث بررسی می‌شود. ابواب طهارت با احکام آب‌ها آغاز می‌شود و سپس وضو، غسل و تیمم می‌آید. غسل جنابت در کنار غسل حیض، نفاس، استحاضه و مسّ میت از اغسال واجب شمرده می‌شود و غسل جمعه در شمار اغسال مستحب است.[۵]
اسباب جنابت
جنابت در فقه امامیه دو سبب دارد: آمیزش و خروج منی. بر وجوب غسل به سبب این دو، در کتاب‌های فقهی ادعای اجماع شده است. استمناء نیز اگر به انزال بینجامد، از مصادیق خروج منی و موجب جنابت است، هرچند خودِ این کار حرام شمرده شده است.[۶]
آمیزش
به باور مشهور فقهای امامیه، صرف دخول به اندازهٔ ختنه‌گاه، خواه انزال رخ دهد یا نه، زن و مرد را جنب می‌کند و بر هر دو غسل واجب است. مشهور فقیهان، دخولی را که به اندازهٔ ختنه‌گاه نرسد موجب غسل ندانسته‌اند. این حکم در دخول از دبر نیز جاری است؛ هرچند برخی فقیهان در آن مناقشه کرده‌اند.[۷]
خروج منی
خروج منی در بیداری یا خواب، از مرد یا زن، سبب جنابت می‌شود. مشهور فقیهان، منی‌ای را که با شهوت و دفع بیرون می‌آید موجب غسل می‌دانند. مایعی که به سبب بیماری و بدون شهوت و دفع خارج شود، موجب غسل نیست، هرچند وضو را باطل می‌کند.[۸]
ادلهٔ قرآنی
مهم‌ترین مستند وجوب غسل، آیهٔ ششم سورهٔ مائده است: «وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا»؛ «و اگر جنب بودید، پس پاک شوید». مفسران «فَاطَّهَّرُوا» را به غسل تفسیر کرده و آن را در برابر وضو قرار داده‌اند. صیغهٔ امر در این آیه بر وجوب دلالت دارد. آیهٔ ۴۳ سوره نساء نیز همین حکم را با تفصیل بیشتری بیان می‌کند: «وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا»؛ «و [به نماز] نزدیک نشوید در حال جنابت — مگر رهگذر — تا آنکه غسل کنید». در ادامهٔ آیهٔ مائده، برای کسی که آب نمی‌یابد، تیمم جایگزین غسل و وضو شده است: «فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا»؛ «پس با خاک پاک تیمم کنید».[۹]
ادلهٔ روایی
روایات جنابت در جوامع حدیثی کهن شیعه در کتاب طهارت گرد آمده است. شیخ کلینی در الکافی و شیخ صدوق در من لا یحضره الفقیه ابوابی به اسباب، کیفیت و احکام جنابت اختصاص داده‌اند. شیخ طوسی نیز در تهذیب الأحکام و الاستبصار همین ابواب را آورده است. شیخ حر عاملی در وسائل الشیعه، در أبواب الجنابة، این روایات را بر پایهٔ ابواب فقهی سامان داده است.[۱۰] مضمون این روایات، وجوب غسل را بر آمیزش و خروج منی روشن می‌کند و کیفیت شستن اعضا را بیان می‌کند؛ فقیهان بر همین پایه، حکم به وجوب غسل داده‌اند.[۱۱]
کیفیت غسل
ترتیبی
در غسل ترتیبی، پس از نیّت، تمام سر و گردن شسته می‌شود؛ سپس طرف راست و آنگاه طرف چپ بدن. شستن باید چنان باشد که آب به پوست برسد و مانعی مانند انگشتر یا لایه‌ای از رنگ، از رسیدن آب جلوگیری نکند. ترتیب و پیوستگی میان بخش‌ها را شرط صحت دانسته‌اند؛ بر هم زدن عمدی ترتیب، غسل را باطل می‌کند. بر پایهٔ دیدگاه مشهور، غسل جنابت از وضو کفایت می‌کند و کسی که غسل کرده نیاز به وضوی جداگانه ندارد. اگر پس از غسل حدث اصغر رخ دهد، غسل باطل نمی‌شود و تنها وضو گرفتن لازم است.[۱۲]
ارتماسی
در غسل ارتماسی، شخص با نیّت، تمام بدن را یک‌باره در آب فرو می‌برد، به‌گونه‌ای که آب همهٔ اعضا را فرا گیرد. اگر بخشی از بدن بیرون بماند، غسل صحیح نیست. فقیهان هر دو شیوه را صحیح دانسته و انتخاب میان آنها را به مکلف سپرده‌اند.[۱۳]
شرایط صحت
آب غسل باید مطلق باشد، نه مضاف؛ پاک و مباح باشد و غصب‌شده نباشد. اگر بر بدن نجاست باشد، بر پایهٔ تصریح فقیهان باید پیش از غسل برطرف شود؛ زیرا آبی که در رفع نجاست به کار می‌رود، در شمار آب غسل نیست. نیّت با قصد قربت و تعیین غسل لازم است. اگر آب برای بدن زیان داشته باشد یا یافت نشود، غسل ساقط و تیمم جایگزین آن می‌شود.[۱۴]
احکام جنب
جنب تا غسل نکند، نمازش باطل است و طواف او پذیرفته نیست. ماندن در مسجد بر او حرام است. گذر از مسجد، بر پایهٔ استثنای آیهٔ ۴۳ سورهٔ نساء، جایز است؛ اما به باور مشهور، گذر از مسجد الحرام و مسجد النبی جایز نیست.[۱۵]
مسّ نوشتهٔ قرآن بر جنب حرام است و روایات از آن نهی کرده‌اند. برخی فقیهان به آیهٔ «لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ»؛ «آن را جز پاکان مس نمی‌کنند» استناد کرده‌اند؛ هرچند مفسران در معنای «مطهّرون» اختلاف دارند و آن را به فرشتگان نیز تفسیر کرده‌اند. خواندن سوره‌های سجده‌دار (عزائم) نیز بر جنب حرام دانسته شده است.[۱۶]
خوردن و خوابیدن در حال جنابت مکروه است و وضو گرفتن پیش از خواب مستحب شمرده شده است.[۱۷]
جنابت و روزه
اگر جنب در شب ماه رمضان پیش از طلوع فجر غسل کند، روزه‌اش صحیح است. اما اگر عمداً تا طلوع فجر جنب بماند، به باور مشهور روزه باطل می‌شود و قضا واجب است. وجوب کفاره در این حالت، جز در فرض آمیزش، محل اختلاف است؛ برخی فقیهان با استناد به روایات، کفاره را نیز واجب دانسته‌اند. اگر کسی در روز ماه رمضان آمیزش کند، روزه‌اش باطل و قضا و کفاره هر دو واجب می‌شود. احتلام در روز، روزه را باطل نمی‌کند.[۱۸]
غسل‌های دیگر
غسل حیض و نفاس از اغسال واجب است؛ زن پس از پایان حیض برای نماز، غسل حیض می‌کند. غسل استحاضه نیز با احکام خاص خود واجب می‌شود. غسل مسّ میت با تماس با بدن مرده، پیش از غسل او، واجب می‌شود. غسل جمعه غسلی مستحب است.[۱۹]
اختلاف فقها
در فقه امامیه، اختلاف فقیهان در اصل وجوب غسل نیست؛ در جزئیات است. برخی فقیهان قید «شهوت و دفع» را در منی شرط ندانسته و هر خروج منی را موجب غسل شمرده‌اند. در فقه اهل سنت نیز آمیزش و خروج منی دو سبب اصلی جنابت‌اند و اختلاف‌ها بیشتر در جزئیات، مانند حکم خروج منی بدون شهوت، دیده می‌شود. ابن رشد در بدایة المجتهد و ابن قدامة در المغنی این اختلاف‌ها را گزارش کرده‌اند.[۲۰]
پانویس
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ مائده، آیهٔ ۶؛ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الطهارة.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، کتاب الصوم، أبواب ما یمسک عنه الصائم؛ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الصوم.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الطهارة؛ محقق حلی، شرایع الاسلام، کتاب الطهارة.
- ↑ علامه حلی، تذکرة الفقهاء، کتاب الطهارة؛ محقق حلی، شرایع الاسلام، کتاب الطهارة.
- ↑ محقق حلی، شرایع الاسلام، کتاب الطهارة؛ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الطهارة.
- ↑ علامه حلی، تذکرة الفقهاء، کتاب الطهارة؛ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الطهارة.
- ↑ محقق حلی، شرایع الاسلام، کتاب الطهارة؛ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الطهارة؛ علامه حلی، تذکرة الفقهاء، کتاب الطهارة.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، کتاب الطهارة، أبواب الجنابة؛ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الطهارة؛ علامه حلی، تذکرة الفقهاء، کتاب الطهارة.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ مائده، آیهٔ ۶؛ قرآن کریم، سورهٔ نساء، آیهٔ ۴۳؛ طبرسی، مجمع البیان، سوره مائده و نساء؛ طباطبایی، المیزان، تفسیر سوره مائده.
- ↑ شیخ کلینی، الکافی، کتاب الطهارة؛ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، کتاب الطهارة؛ شیخ طوسی، تهذیب الأحکام، کتاب الطهارة؛ شیخ طوسی، الاستبصار، کتاب الطهارة؛ شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، کتاب الطهارة، أبواب الجنابة.
- ↑ علامه حلی، تذکرة الفقهاء، کتاب الطهارة؛ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الطهارة.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، کتاب الطهارة، أبواب الجنابة؛ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الطهارة؛ محقق حلی، شرایع الاسلام، کتاب الطهارة.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الطهارة؛ علامه حلی، تذکرة الفقهاء، کتاب الطهارة.
- ↑ محقق حلی، شرایع الاسلام، کتاب الطهارة؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، کتاب الطهارة، أبواب التیمم؛ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الطهارة.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الطهارة؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، کتاب الطهارة، أبواب الجنابة.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ واقعه، آیهٔ ۷۹؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، کتاب الطهارة، أبواب الجنابة؛ طبرسی، مجمع البیان، سوره واقعه.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، کتاب الطهارة، أبواب الجنابة؛ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الطهارة.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، کتاب الصوم، أبواب ما یمسک عنه الصائم؛ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الصوم.
- ↑ محقق حلی، شرایع الاسلام، کتاب الطهارة؛ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الطهارة.
- ↑ علامه حلی، تذکرة الفقهاء، کتاب الطهارة؛ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الطهارة؛ ابن رشد، بدایة المجتهد، کتاب الطهارة؛ ابن قدامة، المغنی، کتاب الطهارة.
منابع
- قرآن کریم.
- ابن رشد، محمد؛ بدایة المجتهد و نهایة المقتصد، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ کتاب الطهارة.
- ابن قدامة، عبدالله؛ المغنی، بیروت: دار الفکر، بی‌تا؛ کتاب الطهارة.
- حر عاملی، محمد بن حسن؛ وسائل الشیعه، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ق؛ کتاب الطهارة و کتاب الصوم.
- شیخ صدوق، محمد بن علی؛ من لا یحضره الفقیه، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق؛ کتاب الطهارة.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن؛ تهذیب الأحکام، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق؛ کتاب الطهارة.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن؛ الاستبصار فی ما اختلف من الأخبار، تهران: دار الکتب الإسلامیة، بی‌تا؛ کتاب الطهارة.
- شیخ کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق؛ کتاب الطهارة.
- طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق؛ تفسیر سوره مائده.
- طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۰۶ق؛ سوره مائده و نساء و واقعه.
- علامه حلی، حسن بن یوسف؛ تذکرة الفقهاء، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۱۴ق؛ کتاب الطهارة.
- محقق حلی، جعفر بن حسن؛ شرایع الاسلام، قم: مؤسسة اسماعیلیان، بی‌تا؛ کتاب الطهارة.
- نجفی، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرایع الإسلام، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا؛ کتاب الطهارة و کتاب الصوم.
| فقه | ||
| کلیات: | تاریخ فقه، ابواب فقه، احکام، اجتهاد، منابع اجتهاد در فقه شیعه، تقلید، اصول فقه، قواعد فقهی | |
| منابع: | عروة الوثقى، شرایع الاسلام، علل الشرائع، لمعه، جواهرالكلام، المكاسب المحرمه، مدارک الاحکام و ... | |
| ↓ رده ها ↓ | ||
| فقه: | فقیهان، منابع فقهی، اصطلاحات فقهی، آیات الاحکام، منابع اجتهاد در فقه شیعه، قواعد فقه | |
| اصول فقه: | اصول فقه، اصولیون، منابع اصول فقه، اصطلاحات اصول فقه | |
| احکام: | احکام، احکام عبادی، احکام اقتصادی، احکام خانواده، احکام روابط اجتماعی، احکام قضایی و جزایی، احکام اطعمه و اشربه، اصطلاحات احكام | |
