مرجع تقلید
مرجع تقلید در فقه شیعه، به مجتهد جامع‌الشرایطی گفته می‌شود که دیگران در احکام عملی دین به او مراجعه می‌کنند و فتواهای او برای مقلّدان حجت است. این نهاد، ادامهٔ منطقی اجتهاد در دورهٔ غیبت است؛ زیرا با پنهان شدن امام معصوم، دسترسی مستقیم به امام ممکن نیست و مسلمانان ناچارند احکام دین را از عالمان آگاه بگیرند. مرجع تقلید باید شیعهٔ دوازده‌امامی، عادل، مجتهد مطلق و در بسیاری از دیدگاه‌ها اعلم زمان خود باشد. مرجعیت در سده‌های اخیر به نهادی اجتماعی با کارکردهای دینی، مالی و سیاسی تبدیل شده و در کنار پاسخ به پرسش‌های شرعی، در ادارهٔ امور حسبیه و وجوهات شرعی نقش دارد. این مقاله به مفهوم، شرایط، تاریخ و کارکردهای مرجعیت می‌پردازد.
محتویات
مفهوم تقلید و مرجع
«تقلید» در اصطلاح فقهی، رجوع کسی که در احکام شرعی تخصص ندارد به مجتهد جامع‌الشرایط است. تقلید در این معنا، امری عقلایی است؛ زیرا در همهٔ دانش‌های تخصصی، غیرمتخصص به متخصص مراجعه می‌کند. فقیهان شیعه برای جواز این رجوع، به سیرهٔ عقلا و آیات و روایات استناد کرده‌اند.[۱]
از آیات مورد استناد، آیهٔ «فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِن كُنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ»[۲]؛ «اگر نمی‌دانید، از آگاهان بپرسید»، و آیهٔ «فَلَوْلَا نَفَرَ مِن كُلِّ فِرْقَةٍ مِّنْهُمْ طَائِفَةٌ لِّيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنذِرُوا قَوْمَهُمْ»[۳]؛ «چرا از هر گروهی دسته‌ای کوچ نمی‌کنند تا در دین آگاه شوند و قوم خود را هشدار دهند؟» است. فقیهان، این دو آیه را شاهد بر لزوم رجوع به عالمان دین دانسته‌اند.[۴]
مهم‌ترین مستند روایی، توقیعی است که از امام زمان (عج) در پاسخ به پرسش‌های اسحاق بن یعقوب نقل شده است. در این توقیع آمده است: «وَأَمَّا الْحَوَادِثُ الْوَاقِعَةُ فَارْجِعُوا فِيهَا إِلَى رُوَاةِ حَدِيثِنَا، فَإِنَّهُمْ حُجَّتِي عَلَيْكُمْ وَأَنَا حُجَّةُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ»؛ «اما رویدادهایی که پیش می‌آید، دربارهٔ آن‌ها به راویان حدیث ما مراجعه کنید؛ آنان حجت من بر شما هستند و من حجت خدا بر آنانم».[۵]
تاریخچه
در عصر حضور امامان، شیعیان در مسائل دینی به امامان مراجعه می‌کردند و در شهرهای دور، اصحاب مورد اعتماد امامان، واسطهٔ پاسخ‌گویی بودند. با آغاز غیبت، رجوع به عالمان شیعه گسترش یافت. شیخ مفید، سید مرتضی و شیخ طوسی از چهره‌های برجستهٔ این دوره‌اند که مرجعیت علمی شیعه را در بغداد و نجف تثبیت کردند.[۶]
در دورهٔ صفویه، با رسمی شدن تشیع، نقش عالمان دین در ادارهٔ امور افزایش یافت. محقق کرکی از فقیهان برجستهٔ این دوره بود که در کنار تدریس و تألیف، در امور حکومتی نیز حضور داشت. در این دوره، نهاد «شیخ‌الاسلام» و منصب‌های دینی شکل گرفت.[۷]
در دورهٔ قاجار، مرجعیت به صورت نهادی فراگیر درآمد. شیخ مرتضی انصاری از مشهورترین مراجع این دوره است که فتاوای او در سراسر جهان شیعه نفوذ داشت. پس از او، میرزای شیرازی با فتوای تحریم تنباکو، نقش سیاسی مرجعیت را نشان داد.[۸]
در سدهٔ چهاردهم هجری، مراجع بزرگی مانند آخوند خراسانی، سید حسین بروجردی، سید محسن حکیم و سید ابوالقاسم خویی مرجعیت عام یافتند. در این دوره، نهاد مرجعیت با تأسیس حوزه‌های علمیه، انتشار رساله‌های عملیه و شبکهٔ وکلا در کشورهای مختلف گسترش یافت.[۹]
شرایط مرجع تقلید
فقیهان شیعه برای مرجع تقلید شرایطی ذکر کرده‌اند که در کتاب‌های فقهی، در بحث «الاجتهاد و التقلید» بررسی می‌شود. مشهورترین شرایط چنین است:
- بلوغ و عقل: مرجع باید بالغ و عاقل باشد.
- ایمان: شیعهٔ دوازده‌امامی باشد.
- عدالت: از گناهان کبیره پرهیز کند و بر انجام واجبات پایبند باشد.
- اجتهاد مطلق: توان استنباط احکام از منابع را داشته باشد.
- مرد بودن: در دیدگاه مشهور فقیهان، مرجع تقلید باید مرد باشد.
- طهارت مولد: از پدر و مادر شرعی زاده شده باشد.
- اعلمیت: در دانش فقه از دیگران برتر باشد.[۱۰]
دربارهٔ اعلمیت اختلاف نظر وجود دارد. مشهور فقیهان، تقلید از اعلم را واجب می‌دانند و برخی آن را احوط شمرده‌اند. مبنای این اختلاف، تشخیص موضوع «اعلمیت» و دشواری احراز آن است.[۱۱]
راه‌های شناخت مرجع
اجتهاد و اعلمیت مرجع، با یکی از راه‌های زیر اثبات می‌شود: علم و یقین شخصی، شهادت دو عادل خبره، یا شیاع و شهرتی که موجب اطمینان شود. در رساله‌های عملیه، این راه‌ها به تفصیل بیان شده است.[۱۲]
دامنهٔ تقلید
تقلید تنها در احکام عملی فقهی جایز است، نه در اصول اعتقادی. هر مسلمانی باید اصول دین را با دلیل و یقین بپذیرد و تقلید در اعتقادات کافی نیست. نیز تقلید در «موضوعات» (مانند تشخیص اینکه مایعی شراب است یا نه) جایز نیست و مکلف باید خود تشخیص دهد یا به کارشناس مراجعه کند.[۱۳]
دربارهٔ تقلید از مرجع فوت‌شده، دیدگاه مشهور آن است که تقلید ابتدایی از میت جایز نیست، اما مقلّد می‌تواند بر تقلید او باقی بماند. برخی فقیهان شرایطی برای بقا ذکر کرده‌اند.[۱۴]
احتیاط
مکلفی که مجتهد نیست، می‌تواند در موارد اختلاف فتاوا به «احتیاط» عمل کند، مشروط بر آنکه احتیاط، عمل به همهٔ احتمالات ممکن باشد. اگر احتیاط کامل برای او دشوار باشد، باید به مجتهد اعلم مراجعه کند.[۱۵]
کارکردهای اجتماعی و مالی
مرجع تقلید در حوزهٔ اجتماعی نیز نقش دارد. پاسخ به پرسش‌های شرعی، تعیین وکلا، سرپرستی اموال بدون وارث، امور حسبیه و مصرف خمس و زکات از وظایف اوست. در دورهٔ معاصر، دفترهای مراجع، رساله‌های عملیه و پایگاه‌های اینترنتی، واسطهٔ ارتباط مقلّدان با مرجع شده است.[۱۶]
از سدهٔ نوزدهم میلادی، مرجعیت شیعه در تحولات سیاسی-اجتماعی کشورهای اسلامی نیز اثرگذار بوده است؛ از جمله در نهضت تنباکو، انقلاب مشروطه و انقلاب اسلامی ایران. دربارهٔ حدود دخالت مرجع در سیاست، دیدگاه‌های مختلفی میان فقیهان وجود دارد.[۱۷]
دیدگاه‌های دیگر
اخباریان با اجتهاد به روش اصولیان مخالف‌اند و بر اخذ احکام از روایات بدون استنباط عقلی تأکید می‌کنند. با این حال، آنان نیز در عمل به عالمان دین مراجعه می‌کنند. این اختلاف در سدهٔ یازدهم هجری میان محمدامین استرآبادی و اصولیان شدت گرفت.[۱۸]
اهل سنت نهادی به نام مرجع تقلید ندارند و در فقه آنان، رجوع به مفتی و مذاهب چهارگانه رایج است. با این حال، در دورهٔ معاصر، نهاد «فتوا» و مراجع جمعی در برخی کشورهای اسلامی شکل گرفته است.[۱۹]
پانویس
- ↑ محقق حلی، معارج الأصول؛ نجفی، جواهر الکلام، ج۱، کتاب الاجتهاد و التقلید.
- ↑ سوره نحل، آیه ۴۳.
- ↑ سوره توبه، آیه ۱۲۲.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیات ۴۳ سوره نحل و ۱۲۲ سوره توبه؛ طباطبایی، المیزان، ذیل همان آیات.
- ↑ طبرسی، الإحتجاج، توقیعات امام زمان؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، کتاب القضاء.
- ↑ طوسی، الفهرست؛ ابن ندیم، الفهرست؛ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ج۱.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ج۲؛ افندی، ریاض العلماء.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ج۲؛ انصاری، المکاسب.
- ↑ حکیم، مستمسک العروة الوثقی؛ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ج۲.
- ↑ یزدی، عروة الوثقی، کتاب الاجتهاد و التقلید؛ نجفی، جواهر الکلام، ج۱.
- ↑ یزدی، عروة الوثقی، کتاب الاجتهاد و التقلید؛ خویی، منهاج الصالحین، کتاب الاجتهاد و التقلید.
- ↑ یزدی، عروة الوثقی، کتاب الاجتهاد و التقلید؛ امام خمینی، تحریر الوسیلة، کتاب الاجتهاد و التقلید.
- ↑ یزدی، عروة الوثقی؛ خویی، منهاج الصالحین، کتاب الاجتهاد و التقلید.
- ↑ یزدی، عروة الوثقی؛ حکیم، مستمسک العروة الوثقی، کتاب الاجتهاد و التقلید.
- ↑ یزدی، عروة الوثقی، کتاب الاجتهاد و التقلید؛ خویی، منهاج الصالحین.
- ↑ خویی، منهاج الصالحین؛ امام خمینی، تحریر الوسیلة، کتاب الخمس.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ج۲؛ کدی، ریشه‌های انقلاب ایران.
- ↑ استرآبادی، الفوائد المدنیة؛ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ج۲.
- ↑ شوکانی، إرشاد الفحول؛ زحیلی، الفقه الإسلامی و أدلته.
منابع
- قرآن کریم.
- ابن ندیم، محمد؛ الفهرست، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
- امام خمینی، سید روح‌الله؛ تحریر الوسیلة، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۰۹ق.
- استرآبادی، محمدامین؛ الفوائد المدنیة، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، بی‌تا.
- افندی، عبدالله؛ ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، قم: کتابخانهٔ آیت‌الله مرعشی، ۱۴۰۱ق.
- انصاری، مرتضی؛ المکاسب، قم: کنگرهٔ شیخ انصاری، ۱۴۱۵ق.
- جعفریان، رسول؛ تاریخ تشیع در ایران، تهران: علم، ۱۳۸۹ش؛ ج۱ و ج۲.
- حر عاملی، محمد؛ وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، قم: مؤسسة آل البیت، ۱۴۰۹ق.
- حکیم، سید محسن؛ مستمسک العروة الوثقی، قم: مؤسسة دار التفسیر، ۱۴۱۶ق.
- خویی، سید ابوالقاسم؛ منهاج الصالحین، قم: مدینة العلم، ۱۴۱۰ق.
- زحیلی، وهبة؛ الفقه الإسلامی و أدلته، دمشق: دار الفکر، ۱۴۱۸ق.
- شوکانی، محمد؛ إرشاد الفحول إلی تحقیق الحق من علم الأصول، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
- طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.
- طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۰۶ق.
- طبرسی، احمد بن علی؛ الإحتجاج، مشهد: نشر مرتضی، ۱۴۰۳ق.
- طوسی، محمد؛ الفهرست، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، بی‌تا.
- کدی، نیکی؛ ریشه‌های انقلاب ایران، تهران: قلم، ۱۳۸۷ش.
- محقق حلی، جعفر بن حسن؛ معارج الأصول، قم: مؤسسة آل البیت، ۱۴۰۳ق.
- نجفی، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا؛ ج۱.
- یزدی، سید محمدکاظم؛ عروة الوثقی، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۴۰۹ق.
| فقه | ||
| کلیات: | تاریخ فقه، ابواب فقه، احکام، اجتهاد، منابع اجتهاد در فقه شیعه، تقلید، اصول فقه، قواعد فقهی | |
| منابع: | عروة الوثقى، شرایع الاسلام، علل الشرائع، لمعه، جواهرالكلام، المكاسب المحرمه، مدارک الاحکام و ... | |
| ↓ رده ها ↓ | ||
| فقه: | فقیهان، منابع فقهی، اصطلاحات فقهی، آیات الاحکام، منابع اجتهاد در فقه شیعه، قواعد فقه | |
| اصول فقه: | اصول فقه، اصولیون، منابع اصول فقه، اصطلاحات اصول فقه | |
| احکام: | احکام، احکام عبادی، احکام اقتصادی، احکام خانواده، احکام روابط اجتماعی، احکام قضایی و جزایی، احکام اطعمه و اشربه، اصطلاحات احكام | |
