تحلیه

«تحلیه» در اصطلاح اخلاق و عرفان اسلامی، آراستن خویش به صفات نیکو و فضایل نفس را گویند. سالک اگر خود را به اوصاف فرشتگان و خصال انسانيت آراسته گردانید، مرحله تحليه را پيموده است. تحليه بدون عنايت حضرت حق، مجاهده، توكل و توسل، امكان‌پذير نيست.

تحليه در لغت و اصطلاح

«تحليه» از ماده «حُلّى» به معناى زيور و زینت کردن و آراستن است. تحليه همچنین به زيور آراستن، یا زیور دادن معنی شده است.

كلمه تحلیه در علم اخلاق و عرفان اسلامی به معناى آراستگى به صفات نیکوست. منظور از آراستن و آرایش، به دست آوردن کمالات و فضائل روحانی و تکمیل قوای نفسانی به محاسن اخلاقی است.

به باور اهل معرفت و سلوک، در یک نگاه کلی و جامع می توان مراحل سیر و سلوک الی الله را به چهار مرحله اصلی «تخلیه» -یعنی تهی ساختن درون از رذیلت های اخلاقی-، «تحلیه» -یعنی آراستن به فضائل اخلاقی-، «تجلیه» -یعنی تابیدن انوار الهی بر قلب و «فنا» -یعنی گذار از همه ما سوی و وصول به حق متعال- تقسیم کرد.

تحليه نزد علمای اخلاق و عرفا

صاحبنظران اخلاق و عرفان، بر «تخلیه» و «تحلیه» تأکید ویژه ای دارند و حتی گاهی، مجموعه سلوک را در این دو خلاصه کرده اند. البته در اولویت‌سنجی میان این دو، تخلیه مقدم بر تحلیه است.

• ابونصر سراج طوسی: تحلّی یا همان "تحلیه" آن است که سالک، رفتار و گفتار خود را شبیه پاکان و صادقان قرار دهد.
• جنید بغدادی: سالک در این مقام خود را با لسان وفا و سایر مقامات عرفانی - الهی آرایش می کند، یعنی پیراهنی از تقوا و عمامه ای از حرمت و استقامت و ردائی از خشیت و لباسی از فراموشی ما سوی الله بر تن می کند و خداوند او را با عطر هدایت خوشبو می گرداند و در اینجا است که به بساط قرب الهی راه می یابد.
• خواجه نصیرالدین طوسی: تحلیۀ باطن به فضائل، مانند تقویت بدن با عوامل مقوّی است.
• سید ابوالحسن رفیعی قزوینی: پس از حصول تخليه و رفع موانع، خود را به زيور اخلاق نيك و خويهاى پسنديده كه در نظام اجتماع و فرد تأثير بسزا و عميق دارند آراسته كند و اين خود پاكيزگى باطن و طهارت معنويه است كه تا اين معنى حاصل و متحقق نشود، آدمى در باطن آلوده و نجس خواهد بود؛ هرچند كه‌ ظاهر بدن محكوم به پاكى ظاهرى است و اين كار در طب روحى و معالجه نفس مانند خوردن غذا و استعمال دواى مقوّى است كه براى توليد نيرو و قوّت در بدن در طب جسمانى به كار مى‌برند.
• امام خمینی: [تحلیه یعنی] اتیان [انجام] به مصلحات و مستصحّات [ موجبات سلامتی] نفسانیه.
• محمدتقی بهجت: توبه، تخلیه و تحلیه، آراسته‌شدن به طهارت است، و پاکیزگی و توبه تحلیه است. و تحلیه یک نوع پوشش برای شخص پاکیزه است؛ پس توبه پوششِ بعد از پوشش است.
• حسن حسن‌زاده آملی: آرایش روح و جان را "تحلیه" می‏ نامند."تحلیه" زینت است، آراستن جان است، باید به فکر آراستن خود بود، هر چند که در حقیقت خداوند سبحان برون‌آرا و درون‌‌پرور است به تعبیر شریف سنایی غزنوی: ای درون‌پرور برون‌آرا * وای خرد بخش بی‏خرد بخشا.

منابع

• مبانی اخلاق اسلامی، مختار امینیان.
• شرح چهل حدیث (اربعین حدیث)، امام خمینی.
• در محضر بهجت، محمدحسین رخشاد.
• هزار و یک کلمه، حسن حسن‌زاده آملی.
• فرهنگ فارسی عمید، حسن عمید.
• بررسی مراحل سلوکی «تخلیه» «تحلیه» «تجلیه» و «فنا» در عرفان اسلامی، محمد میری، فصلنامه علمی عرفان اسلامی، سال هفدهم، شماره ۶۵، پاییز ۹۹.
• مکاتیب عبدالله قطب، عبدالله قطب بن محیی.