شیخ هاشم قزوینی

نام کامل	محمد هاشم قزوینی
زادروز	۱۲۷۰ش (۲۰ خرداد)
زادگاه	قلعهٔ هاشم‌خان، پیرامون قزوین
وفات	۲۰ ربیع‌الثانی ۱۳۸۱ق / ۲۲ مهر ۱۳۳۹ش
مدفن	حرم امام رضا علیه السلام، رواق دارالضیافه، مشهد
اساتید	سید موسی زرآبادی قزوینی، ملا علی طارمی، آخوند ملا علی اکبر، کلباسی، فشارکی، سید حسین طباطبائی قمی، میرزا محمد آقازادهٔ خراسانی، میرزا مهدی اصفهانی، میرزا مهدی آشتیانی
شاگردان	آیت‌الله خامنه‌ای، ابوالقاسم خزعلی، حسن‌علی مروارید، محمدتقی شریعتی، محمدرضا حکیمی، میرزا مهدی نوغانی، اسماعیل صالحی مازندرانی، کاظم مدیر شانه‌چی، عباس واعظ طبسی، میرزا جواد آقا تهرانی
آثار	اثر تألیفی شناخته‌شده‌ای ندارد؛ کتاب‌هایش به کتابخانهٔ آستان قدس رضوی سپرده شد
شناخته‌شده برای	مدرس سطوح عالی و خارج اصول در حوزهٔ علمیهٔ مشهد و پرورش‌دهندهٔ گروهی از عالمان معاصر؛ از تبعیدیان واقعهٔ مسجد گوهرشاد

محمد هاشم قزوینی، مشهور به شیخ هاشم مدرس قزوینی (۱۲۷۰–۱۳۳۹ش)، فقیه و مدرس شیعهٔ ایرانی بود که نزدیک به چهل سال در حوزهٔ علمیهٔ مشهد درس گفت. او مقدمات را در قزوین خواند و فلسفه را نزد سید موسی زرآبادی قزوینی آموخت، سپس در اصفهان و نجف تحصیل کرد و در مشهد از محضر سید حسین طباطبائی قمی و میرزا محمد آقازادهٔ خراسانی بهره برد و از آنان اجازهٔ اجتهاد گرفت. او استاد آیت‌الله خامنه‌ای، ابوالقاسم خزعلی و حسن‌علی مروارید بود و در واقعهٔ مسجد گوهرشاد دستگیر و تبعید شد. در ۱۳۳۹ش درگذشت و در حرم امام رضا علیه السلام به خاک سپرده شد.

نام و لقب

نام او را در منابع «محمد هاشم» و شهرتش را «هاشم» نوشته‌اند؛ «مدرس قزوینی» و «حاج شیخ هاشم» نیز لقب‌های اوست. نسبت «قزوینی» به زادگاه او بازمی‌گردد. پدرش مهدی نام داشت و در روستای قلعهٔ هاشم‌خان کشاورزی می‌کرد.

ولادت و خاندان

او در ۱۲۷۰ش (۲۰ خرداد) در قلعهٔ هاشم‌خان، از روستاهای پیرامون قزوین که امروز «شهرک مدرس» خوانده می‌شود، در خانواده‌ای کشاورز زاده شد. از سال‌های کودکی او جز این دانسته نیست که تحصیل را از نوجوانی آغاز کرد. در ۱۳۳۹ش، در شصت‌ونه سالگی درگذشت.

تحصیل و استادان

مقدمات و ادبیات را در قزوین خواند و سطوح فقه و اصول را نزد ملا علی طارمی و آخوند ملا علی اکبر، از فقیهان آن شهر، آموخت. در همان‌جا فلسفهٔ اشراق و مشاء را نزد سید موسی زرآبادی قزوینی فراگرفت و سپس شش سال در اصفهان نزد کلباسی و فشارکی تحصیل کرد.

دربارهٔ سفر او به نجف گزارش‌ها یکسان نیست. شریف رازی در «گنجینه دانشمندان» نوشته است که او چند سال در نجف از محضر میرزای نائینی، آقاضیاء عراقی و سید ابوالحسن اصفهانی بهره برد. در برابر، زندگینامه‌ای که بر پایهٔ کتاب «مکتب تفکیک» نوشته شده، تنها از «بازگشت او از عراق» یاد می‌کند و مسیر تحصیلش را قزوین، اصفهان و مشهد می‌داند.

او در مشهد فقه را نزد سید حسین طباطبائی قمی و اصول را نزد میرزا محمد آقازادهٔ خراسانی، فرزند آخوند خراسانی، خواند و از همین دو استاد اجازهٔ اجتهاد گرفت. این اجازه با توقیع سید ابوالحسن اصفهانی تأیید شد. پس از مهاجرت میرزا مهدی اصفهانی به مشهد در ۱۳۴۰ق، سال‌ها از محضر او اصول و معارف آموخت و تا پایان عمر استادش از او جدا نشد. در همین سال‌ها میرزا مهدی آشتیانی کتاب «مصباح الانس» را برای او و استادش تدریس کرد. نامه‌ای از او به میرزا مهدی اصفهانی در ۱۳۶۲ق بر جای مانده که با عبارت «بِاَبِی اَنْتَ وَ اُمّی»؛ پدر و مادرم فدای تو باد، آغاز می‌شود و در آن آرزو می‌کند باقی عمرش در خدمت استاد بگذرد.

تدریس

شیخ هاشم در مدرسهٔ فاضل‌خان و مدرسهٔ نواب مشهد، رسائل، مکاسب، کفایه و خارج اصول تدریس می‌کرد. به گفتهٔ آیت‌الله خامنه‌ای که خود از شاگردان او بود، «حلقات درس او از لحاظ کم و کیف بی‌نظیر» بود. خامنه‌ای همچنین گفته است: «ایشان مرد ملا و جامع و خوش‌بیان بودند؛ به طوری که من در نجف و در قم که اغلب درس‌های آنجا را رفتم، کسی به خوش‌بیانی ایشان ندیدم». مدیر شانه‌چی و چند تن از طلاب، پس از بازگشت او به مشهد، از وی خواستند درس سطوح عالی را از سر بگیرد و او پذیرفت؛ سپس به اصرار آنان درس خارج اصول را نیز آغاز کرد. او در حرم امام رضا (علیه‌السلام) نیز اقامهٔ جماعت می‌کرد.

شاگردان

به گفتهٔ واعظ‌زاده خراسانی، شاید بیش از هزار طلبه از درس او بهره بردند. از میان شاگردان او می‌توان از آیت‌الله خامنه‌ای، ابوالقاسم خزعلی، حسن‌علی مروارید، محمدتقی شریعتی، محمدرضا حکیمی، میرزا مهدی نوغانی، اسماعیل صالحی مازندرانی، کاظم مدیر شانه‌چی، عباس واعظ طبسی و میرزا جواد آقا تهرانی نام برد.

فعالیت سیاسی

در سال ۱۳۱۴ش، عالمان مشهد در خانهٔ سید یونس اردبیلی گرد آمدند و تلگراف اعتراضی به رضاشاه دربارهٔ کشف حجاب و کلاه پهلوی فرستادند؛ شیخ هاشم از امضاکنندگان آن بود. پس از واقعهٔ مسجد گوهرشاد در ۱۲ ربیع‌الثانی ۱۳۱۴، او را دستگیر کردند، دو ماه بازداشت و سپس به قزوین تبعید شد و هفت سال اجازهٔ بازگشت به مشهد را نیافت.

پس از شهریور ۱۳۲۰ و سقوط رضاشاه، با توصیهٔ میرزا مهدی اصفهانی و درخواست گروهی از فضلا به مشهد بازگشت و تدریس را از سر گرفت. به گزارش خامنه‌ای، او تنها روحانی‌ای بود که به شهادت نواب صفوی واکنش نشان داد و در مجلس درس گفت: «مملکت ما کارش به جایی رسیده که فرزند پیغمبر را به جرم گفتن حقایق می‌کشند». او در جریان نهضت ملی نفت و انتخابات دورهٔ هفدهم مجلس نیز با عالمان مشهد هم‌داستان بود.

آثار

زندگینامه‌ها اثر تألیفی برای او ثبت نکرده‌اند و بیشتر همت او صرف تدریس و تربیت طلبه شد. کتاب‌های شخصی او پس از درگذشتش به کتابخانهٔ حرم رضوی سپرده شد و امروز در آستان قدس رضوی با نام «کتابخانهٔ آیت‌الله حاج شیخ هاشم قزوینی» نگهداری می‌شود.

وفات و مدفن

تاریخ درگذشت او را ۲۰ ربیع‌الثانی ۱۳۸۱ق و ۲۲ مهر ۱۳۳۹ش نوشته‌اند؛ برخی گزارش‌ها همین روز را ۲۳ یا ۲۴ مهر دانسته‌اند. پیکرش را در ابتدای ورودی حرم امام رضا علیه السلام از سوی صحن آزادی، در راهروی رواق دارالضیافه و نزدیک کفشداری شمارهٔ ۷ به خاک سپردند. او تا واپسین روزهای زندگی تدریس را رها نکرد. شفیعی کدکنی، از شاگردانش، در سوگ او قصیده‌ای سرود که با این بیت آغاز می‌شود: «امروز، بامداد هراسان بود / گیسوی آفتاب پریشان بود».

جایگاه و ارزیابی

محمدرضا حکیمی او را «نمونهٔ برجستهٔ یک عالم دینی و یک روحانی اسلامی واقعی» خوانده است؛ «مردی خردمند، وارسته، متواضع، هوشیار، متعهد، شجاع، روشن‌بین و بیزار از عوام‌فریبی». خامنه‌ای نیز او را «عالمی بسیار سنگین، متین، خوش‌بیان، اهل معنا و زاهد و بی‌اعتنا به دنیا» و در همان حال «بسیار روشنفکر» توصیف کرده است.

به گزارش یکی از شاگردانش، او در دورانی که بیشتر مراجع اهل کتاب را نجس می‌دانستند، به طهارت اهل کتاب فتوا داد و بر آن بود که «متنجّس، منجّس نیست». به گفتهٔ خامنه‌ای، او در ماه رمضان در زادگاهش منبر می‌رفت و با همان دستمزد سال را می‌گذراند و از کسی وجوهات نمی‌گرفت. شاگردانش خوش‌بیانی، تسلط بر مبانی و سعهٔ صدر او را ستوده‌اند؛ چنان که مدیر شانه‌چی گفته است «در بیان درس، استاد بود بر مسائل و مبانی تسلط کامل داشت». شفیعی کدکنی نیز گفته است که او «علاوه بر فقه و اصول، عملاً به ما آموخت که از تنگ‌نظری‌های قرون وسطایی به در آییم و در دانش‌اندوزی مرزهای تعصب را بشکنیم».

منابع

• آستان قدس رضوی؛ «مشاهیر: شیخ هاشم قزوینی»، پایگاه حرم مطهر رضوی، نشانی: haram.razavi.ir/content/3469، دسترسی: ۱۹ آبان ۱۴۰۵.
• پایگاه حوزه‌نت؛ «محمد هاشم قزوینی»، دانشنامهٔ علما و مفاخر (hawzah.net/fa/Mostabser/View/63550)، دسترسی: ۱۹ آبان ۱۴۰۵.
• حاجی‌محمدی، اکبر و فرشید نوروزی؛ «زندگینامهٔ آیت‌الله حاج شیخ هاشم قزوینی»، مجلهٔ مشکوة، شمارهٔ ۷۸.
• حکیمی، محمدرضا؛ مکتب تفکیک، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۳ش؛ ص۲۳۰-۲۳۳ و ۳۴۸-۳۵۰.
• شریف رازی، محمد؛ گنجینه دانشمندان؛ ج۷، ص۱۵۵ (به نقل از حاجی‌محمدی و نوروزی).