اهل حدیث
اهل حدیث یا اصحاب حدیث، عنوان جریانی در تاریخ اندیشهٔ اسلامی که اعتبار معرفت دینی را بر قرآن و سنت نقل‌شده استوار می‌کند و در برابر جریان‌های عقل‌گرا، مانند معتزله و «اهل رأی»، قرار می‌گیرد.[۱] این عنوان در منابع Sunni و شیعی دو کاربرد متفاوت دارد: در اصطلاح رایج اهل سنت، بر جریان نص‌گرای سنتی اطلاق می‌شود، و در منابع شیعه، غالباً بر محدثان و راویان حدیث به کار می‌رود.[۲] این جریان در سدهٔ سوم هجری با تکیه بر احمد بن حنبل و سپس با تدوین صحاح حدیثی، به یکی از نیرومندترین جریان‌های اهل سنت تبدیل شد.[۳]
محتویات
تعریف و کاربرد
«اهل حدیث» ترکیبی است که در آن «اهل» به معنای پیرو و گرونده به چیزی است و «حدیث» در برابر «رأی» و «قیاس» قرار می‌گیرد.[۴] بر این پایه، اهل حدیث کسانی‌اند که در استنباط احکام و معارف، تنها به متن قرآن و روایات تکیه می‌کنند و اجتهاد به رأی و قیاس را معتبر نمی‌شمارند.[۵] در برابر آنان، «اهل رأی» قرار دارند که در استنباط، جای بیشتری برای عقل و قیاس باز می‌کنند.[۶]
در منابع شیعی، تعبیر «اصحاب حدیث» بیشتر بر راویان و محدثان شیعه اطلاق می‌شود و ازاین‌رو با کاربرد سنّی آن یکی نیست.[۷] در سده‌های متأخر، برخی عالمان شیعه تعبیر «اهل حدیث» را برای جریان سنّی نص‌گرا به کار برده و آن را در برابر «اهل کلام» نشانده‌اند.[۸]
خاستگاه و تاریخ
ریشه‌های این جریان به سدهٔ دوم هجری و رقابت مکتب‌های حدیثی حجاز با مکتب‌های فقهی عراق بازمی‌گردد.[۹] در حجاز، محدثان بر نقل و سند تکیه می‌کردند و در عراق، فقیهان به رأی و قیاس گرایش داشتند.[۱۰] با ظهور معتزله و بحث‌های کلامی دربارهٔ صفات خدا و حدوث و قدم قرآن، تعارض میان دو جریان شدت گرفت.[۱۱]
در دورهٔ مأمون عباسی، باور به «خلق قرآن» (حادث بودن قرآن) به‌عنوان عقیدهٔ رسمی تحمیل شد و محدثانِ مخالف، از جمله احمد بن حنبل، آزمون سختی را گذراندند؛ این دوره در تاریخ اسلام به «محنت» شهرت یافت.[۱۲] با روی کار آمدن متوکل، فشار بر محدثان برداشته شد و جریان اهل حدیث قدرت گرفت.[۱۳] در سدهٔ سوم، تدوین صحاح حدیثی، به‌ویژه صحیح بخاری و صحیح مسلم، پشتوانهٔ متنی این جریان را فراهم کرد.[۱۴]
مبانی فکری
اهل حدیث برای اثبات دیدگاه خود به آیاتی مانند «وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا»؛ «و آنچه پیامبر به شما داد بستانید و از آنچه شما را نهی کرد بازایستید» استناد می‌کنند.[۱۵] و آیهٔ «أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ»؛ «از خدا و پیامبر فرمان برید».[۱۶] بر این اساس، آنان ظواهر آیات و روایات را حجت می‌دانند و تأویل عقلانی را در حوزهٔ صفات و معاد ناروا می‌شمارند.[۱۷] این گرایش در برخی شاخه‌ها به ظاهرگرایی در صفات خدا انجامید و از سوی معتزله و فیلسوفان به «تشبیه» و «تجسیم» متهم شد.[۱۸]
روابط با دیگر جریان‌ها
با ظهور ابوالحسن اشعری در سدهٔ چهارم، کلام اشعری کوشید میان عقل و نقل سازش برقرار کند؛ اهل حدیثِ سخت‌گیر، این سازش را نپذیرفتند و اشعریان را نیز به انحراف متهم کردند.[۱۹] در برابر، اشعریان خود را وارث اهل حدیث می‌دانستند.[۲۰] در شیعه نیز دو گرایش حدیث‌محور و عقل‌گرا در طول تاریخ دیده می‌شود؛ گرایش نخست در آثار کلینی و شیخ صدوق و گرایش دوم در آثار شیخ مفید و سید مرتضی نمایان است.[۲۱] این تفاوت، تفاوتی در روش است، نه در اصول اعتقادی.[۲۲]
نقدها
منتقدان، سه اشکال اصلی بر جریان اهل حدیث گرفته‌اند: نخست، تعارض روش آنان با عقل در فهم متون؛ دوم، بی‌اعتنا بودن به نقد سندی و محتوایی روایات که راه را برای ورود احادیث ضعیف و موضوع باز می‌کند؛ سوم، ظاهرگرایی در صفات خدا که به تشبیه می‌انجامد.[۲۳] در برابر، اهل حدیث بر آن‌اند که تکیه بر عقل و تأویل، به تحریف معنای متون دینی و فروپاشی سنت می‌انجامد.[۲۴]
در دورهٔ معاصر
در دورهٔ معاصر، جریان‌های سلفی و وهابی خود را ادامه‌دهندهٔ راه اهل حدیث می‌دانند و بر رد تأویل و بازگشت به ظاهر نصوص تأکید می‌کنند.[۲۵] در برابر، عالمان شیعه و نیز بسیاری از عالمان اهل سنت، بر ضرورت جمع میان نقل و عقل تأکید کرده‌اند.[۲۶]
پانویس
- ↑ اشعری قمی، المقالات والفرق، بخش أصحاب الحدیث؛ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، مقدمه؛ طوسی، الفهرست، مقدمه.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۱ (ترجمهٔ احمد بن حنبل).
- ↑ ابن منظور، لسان العرب، ذیل مادهٔ «حدث».
- ↑ اشعری قمی، المقالات والفرق، بخش أصحاب الحدیث؛ بغدادی، الفرق بین الفرق، فصل أصحاب الحدیث.
- ↑ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، مقدمه؛ آقابزرگ تهرانی، الذریعة، ج۲.
- ↑ مفید، أوائل المقالات، فصل فی أصحاب الحدیث؛ سید مرتضی، رسائل، بخش مسائل کلامی.
- ↑ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱؛ بغدادی، الفرق بین الفرق.
- ↑ همان.
- ↑ اشعری قمی، المقالات والفرق؛ شهرستانی، الملل والنحل.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۱؛ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۲۱۸ق.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۲۳۲ق؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۱.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲؛ ابن حجر، تهذیب التهذیب، مقدمه.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ حشر، آیهٔ ۷؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ نساء، آیهٔ ۵۹؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
- ↑ اشعری قمی، المقالات والفرق؛ بغدادی، الفرق بین الفرق.
- ↑ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱؛ مفید، أوائل المقالات.
- ↑ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱؛ ابن تیمیه، مجموع الفتاوی، بخش کلام.
- ↑ همان.
- ↑ مفید، أوائل المقالات؛ سید مرتضی، رسائل.
- ↑ همان.
- ↑ مفید، أوائل المقالات؛ سید مرتضی، رسائل؛ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱.
- ↑ ابن تیمیه، مجموع الفتاوی، بخش کلام؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۱.
- ↑ ابن تیمیه، مجموع الفتاوی، بخش کلام؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء.
- ↑ مفید، أوائل المقالات؛ سید مرتضی، رسائل؛ شهرستانی، الملل والنحل.
منابع
- قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
- ابن تیمیه، احمد؛ مجموع الفتاوی، ریاض: دار عالم الکتب، ۱۴۱۲ق.
- ابن حجر، احمد بن علی؛ تهذیب التهذیب، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۴ق.
- ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
- اشعری قمی، سعد بن عبدالله؛ المقالات والفرق، تهران: مرکز انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۰ش.
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن؛ الذریعة إلی تصانیف الشیعة، بیروت: دار الأضواء، بی‌تا.
- بغدادی، عبدالقاهر؛ الفرق بین الفرق، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
- ذهبی، محمد بن احمد؛ سیر أعلام النبلاء، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۵ق.
- سید مرتضی، علی بن حسین؛ رسائل الشریف المرتضی، قم: دار القرآن الکریم، ۱۴۰۵ق.
- شهرستانی، محمد بن عبدالکریم؛ الملل والنحل، قم: شریف رضی، ۱۳۶۴ش.
- طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الطبری، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۸ق.
- طوسی، محمد بن حسن؛ الفهرست، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، بی‌تا.
- مفید، محمد بن محمد؛ أوائل المقالات، قم: کنگرهٔ شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
- نجاشی، احمد بن علی؛ رجال النجاشی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۶ق.
