سیبویه

نام کامل	عمرو بن عثمان بن قنبر
زادروز	حدود ۱۴۰ق
زادگاه	بیضا، ناحیهٔ شیراز، ایران
وفات	۱۸۰ق
مدفن	شیراز
اساتید	خلیل بن احمد فراهیدی، یونس بن حبیب، عیسی بن عمر ثقفی، ابوالخطاب اخفش
شاگردان	ابوالحسن اخفش اوسط، قطرب
آثار	الکتاب
شناخته‌شده برای	پدیدآورندهٔ «الکتاب»، مرجع اصلی مکتب نحوی بصره

سیبویه با نام کامل عمرو بن عثمان بن قنبر و کنیهٔ ابوبشر (حدود ۱۴۰ – ۱۸۰ق)، نحوی و لغوی ایرانی و از نام‌آورترین عالمان نحو عربی است. او در بیضا، ناحیه‌ای در سرزمین فارس نزدیک شیراز، زاده شد، در بصره پرورش یافت و نحو را نزد خلیل بن احمد فراهیدی و یونس بن حبیب آموخت. «الکتاب» او مرجع نحو بصری شد؛ ابن کثیر آن را کتابی دانسته که پیشوایان نحو پس از او شرحش کردند.

سیبویه در بغداد با کسایی و فراء، دو نحوی نامدار کوفه، مناظره کرد. این مناظره که به «مسئلهٔ زنبوریه» شهرت یافت، بر پایهٔ گزارش منابع به سود کسایی پایان یافت و سیبویه پس از آن به فارس بازگشت. او در ۱۸۰ق درگذشت و نحویان بعدی او را پیشوای نحو دانستند.

نام و نسب

نام او را عمرو بن عثمان بن قنبر و کنیه‌اش را ابوبشر نوشته‌اند. به سبب ولاء، او را مولای بنی حارث بن کعب، و به قولی مولای آل ربیع بن زیاد، دانسته‌اند.

لقب «سیبویه» از دو واژهٔ فارسی «سیب» و «بوی» (بو) ساخته شده است. عباس قمی در الکنی والألقاب آن را «رائحة التفاح»، یعنی بوی سیب، معنا کرده است. دربارهٔ سبب این لقب چند گزارش هست: گفته شده مادرش او را در کودکی با این واژه می‌نوازاند؛ یا چهره‌اش سپید بود و سرخی داشت و گونه‌هایش به سیب می‌ماند؛ یا خود به بوییدن سیب علاقه داشت. این گزارش‌ها را با «گفته شده» نقل می‌کنند و یکی از آنها را نمی‌توان قطعی دانست.

زادگاه

سیبویه در «بیضا»، از نواحی فارس نزدیک شیراز، زاده شد. خانوادهٔ او در کودکی او به بصره کوچ کردند و او در همان شهر پرورش یافت. بصره در آن روزگار از کانون‌های ادبیات عرب و نحو بود.

سال تولد او در منابع کهن به‌روشنی ثبت نشده است. بر پایهٔ گزارش‌هایی که سن او را هنگام مرگ بیش از چهل سال می‌دانند، تولدش حدود ۱۴۰ق می‌شود. در برابر، گزارشی هست که سن او را ۳۲ سال می‌داند و بر پایهٔ آن تولدش حدود ۱۴۸ق می‌شود.

تحصیل در بصره

سیبویه در آغاز به فقه و حدیث روی آورد. بر پایهٔ گزارش ابن ندیم، در مجلسی که حدیث می‌خواندند، در اعراب یک جملهٔ استثنا خطا کرد و حماد بن سلمه او را با «لَحَنْتَ یا سیبویه» (ای سیبویه خطا کردی) بازخواست. سیبویه سوگند خورد: «لَا جَرَمَ وَاللَّهِ لَأَطْلُبَنَّ عِلْمًا لَا تُلَحِّنَنِّی فِیهِ أَبَدًا»؛ بی‌گمان سوگند به خدا، دانشی را می‌جویم که هرگز در آن به خطا نیفتم. آن‌گاه به نحو روی آورد.

او به حلقهٔ خلیل بن احمد فراهیدی پیوست و چنان به او نزدیک شد که خلیل در حق او گفت: «مَرْحَبًا بِزَائِرٍ لَا یُمَلُّ»؛ خوش آمدی، ای دیدارکننده‌ای که دیدارش ملال‌آور نیست. از دیگر استادان او یونس بن حبیب، عیسی بن عمر ثقفی و ابوالخطاب اخفش را نام برده‌اند.

معاصران، او را جوانی خوش‌رو و پاکیزه وصف کرده‌اند: «کَانَ شَابًّا جَمِیلًا نَظِیفًا، قَدْ تَعَلَّقَ مِنْ کُلِّ عِلْمٍ بِسَبَبٍ»؛ جوانی بود خوش‌سیما و پاکیزه که از هر دانشی رشته‌ای در دست داشت. به گفتهٔ یکی از معاصرانش، در زبان او گرفتگی بود، اما «رَأَیْتُ عِلْمَهُ أَبْلَغَ مِنْ لِسَانِهِ»؛ دانش او را رساتر از زبانش یافتم. او را «استوارترین کسی که از خلیل روایت کرد» می‌دانستند.

مکتب نحوی بصره

سیبویه را رئیس نحویان بصره و کسایی را رئیس نحویان کوفه خوانده‌اند. این دو شهر در سدهٔ دوم قمری دو کانون رقیب نحو عربی بودند و کسایی و فراء از پیشوایان کوفیان به شمار می‌آمدند.

بر پایهٔ همین گزارش، سیبویه در مناظره بر قاعدهٔ کلی (قیاس) تکیه کرد و کسایی بر شنیدهٔ خود از فصحای عرب (سماع). همین تفاوت روش، این مناظره را به نمونهٔ برخورد دو مکتب نحوی بدل کرده است. مکتب بصره پس از او با شاگردانش، به‌ویژه اخفش، ادامه یافت.

الکتاب

«الکتاب» اثر برجستهٔ سیبویه است و ابن ندیم در الفهرست آن را به او نسبت داده است. این اثر در نحو عربی است و ابن کثیر دربارهٔ آن نوشته است: «قَدْ صَنَّفَ فِی النَّحْوِ کِتَابًا لَا یَلْحَقُ شَأْوُهُ، وَشَرَحَهُ أَئِمَّةُ النُّحَاةِ بَعْدَهُ»؛ کتابی در نحو نوشت که به بلندایش نمی‌توان رسید و پیشوایان نحو پس از او آن را شرح کردند.

شاگردان او، از جمله ابوالحسن اخفش اوسط و قطرب، «الکتاب» را روایت کردند. این کتاب مرجع نحویان شد و شرح‌های متعددی بر آن نوشتند.

مناظره در بغداد

سیبویه در روزگار خلافت هارون الرشید به بغداد رفت. به گزارش ابن انباری، او خواست میانش و کسایی مناظره‌ای برگزار شود؛ نخست با خلف احمر و سپس با فراء بحث کرد و آن‌گاه کسایی حاضر شد. یحیی بن خالد برمکی، وزیر هارون، در آن مجلس گفت: «قَدِ اخْتَلَفْتُمَا وَأَنْتُمَا رَئِیسَا بَلَدَیْکُمَا»؛ شما دو تن، که هر یک رئیس شهر خویش هستید، اختلاف کرده‌اید.

کسایی پرسید: «کُنْتُ أَظُنُّ أَنَّ الْعَقْرَبَ أَشَدُّ لَسْعَةً مِنَ الزُّنْبُورِ فَإِذَا هُوَ هِیَ»؛ گمان می‌کردم که عقرب نیشش از زنبور سخت‌تر است، و چنین شد که او همان است (یعنی زنبور در شدت نیش، همان عقرب است). اختلاف بر سر ضمیر خبر بود: سیبویه تنها شکل مرفوع («هِیَ») را درست می‌دانست و شکل منصوب («إیَّاهَا») را جایز نمی‌شمرد؛ کسایی سخن او را خطا خواند: «لَحَنْتَ» (خطا کردی).

داوری به تازیانی سپرده شد که در مجلس حاضر بودند و آنان به سود کسایی سخن گفتند. یحیی بن خالد ده هزار درهم به سیبویه داد و او بغداد را ترک گفت، به فارس رفت و دیگر به بصره بازنگشت. جزئیات این گزارش در منابع یکسان نیست.

نام «مسئلهٔ زنبوریه» از واژهٔ «زنبور» در همین مثال گرفته شده است. در برخی بازگفت‌های متأخر این مناظره با عنوان «زنبور و عسل» نیز خوانده می‌شود؛ اما در گزارش کهن ابن انباری، محور اختلاف همین مثال «عقرب و زنبور» است.

وفات

سیبویه پس از ترک بغداد در بیضای فارس اقامت کرد و در ۱۸۰ق درگذشت. سال‌های دیگری نیز برای مرگ او گزارش شده است. سن او را ۳۲ سال و برخی بیش از چهل سال نوشته‌اند؛ یاقوت حموی دومی را درست‌تر می‌داند.

دربارهٔ سبب مرگ او اختلاف است. گفته شده اندوهِ شکست در مناظره او را بیمار کرد و از پا درآورد؛ برخی نیز بیماری معده را سبب مرگ دانسته‌اند. به گزارش ابن انباری، گفته شده او در آستانهٔ مرگ این دو بیت را خواند: «یُؤَمِّلُ دُنْیَا لِتَبْقَى لَهُ / فَمَاتَ الْمُؤَمِّلُ قَبْلَ الْأَمَلْ» و «حَثِیثًا یُرَوِّی أُصُولَ النَّخِیلِ / فَعَاشَ الْفَسِیلُ وَمَاتَ الرَّجُلْ»؛ به دنیایی امید می‌بندد که برایش بماند، اما امیدوار پیش از آرزو مرد؛ شتابان ریشه‌های نخل را سیراب می‌کند، اما نهال ماند و مرد.

او را در شیراز به خاک سپردند. اصمعی گفته است بر قبر او در شیراز ابیاتی خوانده است.

جایگاه علمی

ابن خلکان او را «داناترین پیشینیان و پسینیان به نحو» خوانده است: «کَانَ أَعْلَمَ الْمُتَقَدِّمِینَ وَالْمُتَأَخِّرِینَ بِالنَّحْوِ». ذهبی نیز لقب «إِمَامُ النَّحْوِ، حُجَّةُ الْعَرَبِ» (پیشوای نحو و حجت عرب) را برای او آورده است.

سیوطی او را در شمار پیشوایان نحو آورده و شاگردانش را راویان «الکتاب» دانسته است.

دربارهٔ نسبت او با تشیع یا اهل سنت، منابع کهن تراجم گزارشی به دست نمی‌دهند و از این‌رو انتساب مذهبی او مستند روشنی ندارد.

منابع

• ابن انباری، عبدالرحمن؛ نزهة الألباء فی طبقات الأدباء، تحقیق محمد أبو الفضل إبراهیم، قاهره: دار نهضة مصر، بی‌تا.
• ابن خلکان، احمد؛ وفیات الأعیان و أنباء أبناء الزمان، تحقیق إحسان عباس، بیروت: دار صادر، ۱۹۷۸م.
• ابن کثیر، اسماعیل؛ البدایة والنهایة، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۷ق؛ حوادث سنة ۱۸۰ق.
• ابن ندیم، محمد؛ الفهرست، تحقیق ابراهیم رمضان، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۱۷ق/۱۹۹۷م.
• ذهبی، محمد؛ سیر أعلام النبلاء، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۵ق.
• سیوطی، عبدالرحمن؛ بغیة الوعاة فی طبقات اللغویین والنحاة، تحقیق محمد أبو الفضل إبراهیم، بیروت: المکتبة العصریة، بی‌تا.
• قمی، عباس؛ الکنی والألقاب، بی‌جا: مکتبة الصدر، بی‌تا؛ ج۲.
• یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله؛ معجم الأدباء، تحقیق إحسان عباس، بیروت: دار الغرب الإسلامی، ۱۹۹۳م.