زید بن ثابت
| زید بن ثابت | |
| نام کامل | زید بن ثابت بن الضحاک بن زید بن لوذان بن عمرو بن عبد عوف بن غنم بن مالک بن النجار، انصاری خزرجی نجاری |
| زادروز | حدود ۱۱ سال پیش از هجرت؛ تاریخ دقیق معلوم نیست |
| زادگاه | یثرب (مدینه) |
| وفات | ۴۵ق (قول مشهور) |
| مدفن | مدینه |
| آثار |
گردآوری صحیفه‌های قرآنی در عهد ابوبکر و سرپرستی نگارش مصاحف در عهد عثمان (بر پایهٔ گزارش‌ها) |
| شناخته‌شده برای |
کاتب وحی، از گردآورندگان قرآن، فقیه و قاری مدینه، مشهور به آگاهی از فرائض |
زید بن ثابت بن ضحاک انصاری خزرجی (کنیهٔ مشهور: ابوسعید؛ به گزارشی ابوخارجه)، از صحابه پیامبر اسلام (ص)، کاتب وحی و از گردآورندگان قرآن بود. او از تیرهٔ بنی‌مالک بن نجار، از قبیلهٔ خزرج، و از انصار مدینه بود.[۱] دو نقش او در تاریخ قرآن برجسته است: گردآوری صحیفه‌های قرآنی در عهد ابوبکر به پیشنهاد عمر، و سرپرستی گروهی که در عهد عثمان مصاحف را نوشتند.[۲] او در مدینه مرجع فتوا، قرائت و فرائض بود و روایاتی او را آگاه‌ترین امت به فرائض می‌خوانند.[۳] بیشتر منابع درگذشت او را ۴۵ق دانسته‌اند، هرچند اقوال دیگری نیز گزارش شده است.[۴]
محتویات
نام و نسب
نسب کامل او را «زید بن ثابت بن الضحاک بن زید بن لوذان بن عمرو بن عبد عوف بن غنم بن مالک بن النجار» نوشته‌اند؛ در برخی نقل‌ها میان «عمرو» و «غنم» تنها «عوف» آمده است.[۵] نسبت «نجاری» او به بنی‌مالک بن نجار از تیره‌های خزرج بازمی‌گردد و از این‌رو او را «انصاری خزرجی نجاری» خوانده‌اند. مادرش نوار بنت مالک بن معاویه بود.[۶] در کنیهٔ او اختلاف است؛ مشهورترین کنیه «ابوسعید» است و «ابوعبدالرحمن» و «ابوخارجه» (به نام فرزندش) نیز گفته شده است.[۷]
ولادت
تاریخ تولد او معلوم نیست و منابع کهن تاریخ اسلام آوردنش را نیز ثبت نکرده‌اند. بر پایهٔ گزارشی، هنگام هجرت پیامبر (ص) به مدینه یازده ساله بود و پدرش ثابت بن الضحاک در «روز بعاث»، چند سال پیش از هجرت، کشته شد، در حالی که زید شش ساله بود.[۸]
روزگار پیامبر (ص)
پیامبر (ص) او را در غزوه بدر به سبب کم‌سالی بازگرداند. دربارهٔ نخستین غزوهٔ او اختلاف است؛ برخی خندق و برخی اُحد را گفته‌اند.[۹] در خندق پانزده ساله بود و همراه مسلمانان خاک حمل می‌کرد؛ پیامبر (ص) فرمود: أما إنه نعم الغلام؛ «او نیکو جوانی است».[۱۰]
در غزوه تبوک، پرچم بنی‌مالک بن نجار از عمارة بن حزم گرفته و به زید سپرده شد. پیامبر (ص) در پاسخ عماره فرمود: لا، و لکن القرآن مقدم، و زید أکثر أخذاً منک للقرآن؛ «نه؛ اما قرآن مقدم است و زید بیش از تو قرآن فراگرفته است». ابن عبدالبر این گزارش را ضعیف شمرده است.[۱۱]
کتابت وحی
زید از کاتبان وحی شمرده می‌شود. به روایت خارجه بن زید از پدرش، پیامبر (ص) به او فرمود: تعلم کتاب الیهود فإنی و الله ما آمن الیهود علی کتابی؛ «خط یهود را بیاموز که به خدا سوگند من بر کتاب خود از یهود ایمن نیستم». او این خط را در کمتر از نیم ماه آموخت.[۱۲] پیامبر (ص) همچنین فرمود: ضع القلم علی أذنک فإنه أذکر للممل؛ «قلم را بر گوش خود بگذار که برای املاکننده به یادآورنده‌تر است».[۱۳] زید پس از پیامبر (ص) برای ابوبکر و عمر نیز کتابت کرد.[۱۴]
جمع قرآن در عهد ابوبکر
پس از جنگ یمامه و کشته شدن شماری از قاریان، عمر به ابوبکر پیشنهاد کرد قرآن گردآوری شود. ابوبکر زید را فراخواند و گفت او جوانی خردمند و امین است و برای پیامبر (ص) وحی نوشته؛ پس قرآن را جست‌وجو و گردآوری کند. زید پاسخ داد: «کیف تفعلان شیئاً لم یفعله رسول الله»؛ «چگونه کاری می‌کنید که پیامبر خدا (ص) آن را نکرده است؟»[۱۵]
زید قرآن را «از رقاع و عسب و لخاف و سینه‌های مردان» ــ یعنی تکه‌های پوست، شاخه‌های خرما، سنگ‌های نازک و حافظان ــ گرد آورد.[۱۶] او پارهٔ پایانی سوره توبه را تنها نزد خزیمة بن ثابت یافت: لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ؛ «به یقین، پیامبری از خود شما به سویتان آمد که رنج شما بر او گران است».[۱۷] صحیفه‌ها نخست نزد ابوبکر، سپس عمر و پس از او نزد حفصه دختر عمر نگهداری شد.[۱۸]
دربارهٔ گردآوری کامل قرآن در زمان پیامبر (ص) اختلاف است. ابن سعد از قول شعبی شش تن و از قول ابن سیرین چهار تن را نام می‌برد که در عهد پیامبر (ص) قرآن را جمع کردند و در همهٔ این فهرست‌ها نام زید هست.[۱۹] در برابر، ابن عبدالبر می‌گوید اگر زید در آن زمان قرآن را جمع کرده بود، آن را از حفظ املا می‌کرد، نه از صحیفه‌ها.[۲۰]
مصاحف عثمانی
اختلاف مردم شام و عراق در قرائت، عثمان را به یکسان‌سازی مصاحف واداشت. او صحیفه‌های نزد حفصه را گرفت و زید بن ثابت، عبدالله بن زبیر، سعید بن عاص و عبدالرحمن بن حارث را به نوشتن مصاحف گماشت و گفت: «إذا اختلفتم أنتم و زید بن ثابت فی شیء من القرآن فاکتبوه بلسان قریش»؛ «هرگاه شما و زید در چیزی از قرآن اختلاف کردید، آن را به زبان قریش بنویسید». اختلاف آنان در تلفظ «التابوت» و «التابوة» (دو قرائت از واژهٔ تابوت) با همین دستور حل شد. سپس نسخه‌ها به شهرها فرستاده شد و دستور دادند مصحف‌های دیگر سوزانده شوند.[۲۱]
عبدالله بن مسعود اعتراض کرد: «یا معشر المسلمین، أعزل عن نسخ المصاحف و یتولاها رجل...»؛ «ای مسلمانان، مرا از نوشتن مصاحف کنار می‌زنند و مردی این کار را بر عهده می‌گیرد...».[۲۲] با این حال ابن عبدالبر می‌گوید صحابه بر «حرف زید» (قرائت او) توافق کردند و اخبار آن از نظر معنا متواتر است.[۲۳] در برابر، منابع شیعی از مصحفی یاد می‌کنند که امام علی علیه السلام فراهم آورده بود؛ برای تفصیل نک: جمع قرآن و مصحف على علیه السلام.[۲۴]
مرجعیت فقهی در مدینه
به گزارش زهری، زید در عهد عمر، عثمان و امام علی (ع) در مدینه ریاست قضا، فتوا، قرائت و فرائض داشت و تا ۴۵ق بر همین جایگاه بود.[۲۵] عمر در خطبهٔ جابیه گفت: «من کان یرید أن یسأل عن الفرائض فلیأت زید بن ثابت»؛ «هر کس می‌خواهد از فرائض بپرسد، نزد زید بن ثابت برود».[۲۶]
از پیامبر (ص) نقل شده است: أفرض أمتی زید بن ثابت؛ «داناترینِ امت من به فرائض، زید بن ثابت است»، و نیز: أعلمهم بالفرائض زید؛ «آگاه‌ترینِ آنان به فرائض، زید است».[۲۷] در عبارتی دیگر، «غلب زید بن ثابت الناس علی اثنین: القرآن و الفرائض»؛ «زید بن ثابت در دو چیز بر مردم برتری یافت: قرآن و فرائض».[۲۸]
مروان کسانی را پشت پرده نشاند تا پاسخ‌های او را بنویسند؛ زید گفت: «إنما أقول برأیی»؛ «من تنها به رأی خود می‌گویم»، یعنی پاسخ‌هایش بر اجتهاد استوار بود.[۲۹] مالک بن انس او را «امام الناس» مدینه پس از عمر خوانده است.[۳۰] عمر او را در سفرها جانشین خود در مدینه می‌کرد و به قضا گماشت.[۳۱]
موضع در ماجرای خلافت
در واقعه سقیفه بنی ساعده، چون سخنوران انصار شراکت مهاجران و انصار را پیش کشیدند، زید گفت: «إن رسول الله (ص) کان من المهاجرین و کان إمامنا و إمام المسلمین، و إنما یکون الإمام من المهاجرین و نحن أنصاره»؛ «پیامبر خدا از مهاجرین بود و امام ما و مسلمانان؛ همانا امام از مهاجران است و ما یاران اوییم». ابوبکر او را ستود.[۳۲]
در عهد عثمان، زید بر دیوان و بیت المال گماشته شد.[۳۳] بر پایهٔ گزارشی که طبری از عبدالله بن حسن آورده، پس از کشته شدن عثمان، زید از اندک انصاری بود که با امام علی (ع) بیعت نکرد و در شمار «عثمانیان» خوانده شد.[۳۴]
ابن عبدالبر به نقل از ابن سیرین می‌نویسد: «کان زید عثمانیاً... و کان مع ذلک یفضل علیاً و یظهر حبه»؛ «زید عثمانی‌مسلک بود... با این حال علی (ع) را برتر می‌شمرد و دوستی خود را با او آشکار می‌کرد».[۳۵] برخی پژوهشگران شیعه، موضع او در سقیفه و جایگاهش در گردآوری رسمی قرآن را همسو با سیاست قدرت روزگار دانسته‌اند.[۳۶]
وفات و مدفن
بیشتر منابع وفات او را ۴۵ق دانسته‌اند؛ سال‌های ۴۳، ۵۰، ۵۲، ۵۵ و ۵۶ق نیز گزارش شده است.[۳۷] مروان بن حکم بر پیکر او نماز گزارد و او را در مدینه به خاک سپردند.[۳۸]
ابوهریره گفت: «مات حبر هذه الأمة»؛ «دانشمند این امت مرد».[۳۹] ابن عباس بر سر قبر او گفت: «هکذا یذهب العلم»؛ «دانش این‌گونه از میان می‌رود».[۴۰] بر پایهٔ گزارشی، حسان بن ثابت در مرثیهٔ او سرود: «فمن للقوافی بعد حسان و ابنه / و من للمعانی بعد زید بن ثابت»؛ «پس از حسان و پسرش چه کسی برای شعرها و پس از زید چه کسی برای معانی می‌ماند؟».[۴۱]
جایگاه و ارزیابی
شیخ طوسی او را در شمار اصحاب پیامبر (ص) آورده است.[۴۲] ابن عباس رکاب او را می‌گرفت و می‌گفت: «هکذا نفعل بعلمائنا و کبرائنا»؛ «با دانشمندان و بزرگان خود این‌گونه رفتار می‌کنیم».[۴۳]
با این حال تصویر او یکدست نیست: اعتراض عبدالله بن مسعود، تأخیر در بیعت با امام علی (ع) و موضعش در سقیفه، ارزیابی شیعی او را تحت تأثیر قرار داده است؛ در برابر، گزارش‌های ستایش صحابه و جایگاه بی‌رقیبش در فرائض، منزلت علمی او را در منابع اهل سنت تثبیت کرده است.[۴۴]
پانویس
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۵۳۷؛ ابن حجر، الإصابة، ج۲، ص۴۹۰.
- ↑ بخاری، الجامع الصحیح، کتاب فضائل القرآن، باب جمع القرآن؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۹۲، ص۷۶-۷۷.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۲۷۴؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۵۳۹.
- ↑ ابن حجر، الإصابة، ج۲، ص۴۹۲؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۵۴۰.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۵۳۷؛ ابن حجر، الإصابة، ج۲، ص۴۹۰.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۵۳۷.
- ↑ ابن حجر، الإصابة، ج۲، ص۴۹۰؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۵۳۷.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۵۳۷.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۵۳۷؛ ابن حجر، الإصابة، ج۲، ص۴۹۰.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۵۳۷.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۵۳۷؛ ابن حجر، الإصابة، ج۲، ص۴۹۰.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۲۷۴؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۵۳۸.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۲۷۴.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۵۳۸.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۹۲، ص۷۶؛ بخاری، الجامع الصحیح، کتاب فضائل القرآن، باب جمع القرآن.
- ↑ بخاری، الجامع الصحیح، کتاب فضائل القرآن، باب جمع القرآن؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۹۲، ص۷۶.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ توبه، آیهٔ ۱۲۸ (ترجمهٔ حسین انصاریان)؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۹۲، ص۷۶.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۹۲، ص۷۶.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۲۷۱-۲۷۲.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۵۳۸.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۹۲، ص۷۶-۷۷؛ بخاری، الجامع الصحیح، کتاب فضائل القرآن، باب جمع القرآن.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۹۲، ص۷۷.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۵۳۹.
- ↑ معرفت، التمهید، ج۱، ص۳۰۷.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۲۷۵.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۲۷۴.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۲۷۴؛ ابن حجر، الإصابة، ج۲، ص۴۹۲.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۵۳۹.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۲۷۶.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۵۳۹.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۲۷۴؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۵۳۸.
- ↑ بلاذری، أنساب الأشراف، ج۱۰، ص۸۴.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۳، وقایع سال ۳۵ق.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۳، وقایع سال ۳۵ق.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۵۴۰.
- ↑ معرفت، التمهید، ج۱، ص۳۰۶-۳۰۷.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۵۴۰؛ ابن حجر، الإصابة، ج۲، ص۴۹۲.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۵۴۰؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۲۷۵.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۲۷۶.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۲۷۶.
- ↑ ابن حجر، الإصابة، ج۲، ص۴۹۲.
- ↑ طوسی، رجال الطوسی، ص۳۹.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۲۷۵.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۹۲، ص۷۷؛ طبری، تاریخ الطبری، ج۳، وقایع سال ۳۵ق؛ ابن حجر، الإصابة، ج۲، ص۴۹۲.
منابع
- قرآن کریم، ترجمهٔ حسین انصاریان.
- ابن حجر، احمد؛ الإصابة فی تمییز الصحابة، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق؛ ج۲.
- ابن سعد، محمد؛ الطبقات الکبری، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق/۱۹۹۰م؛ ج۲.
- ابن عبدالبر، یوسف؛ الاستیعاب فی معرفة الأصحاب، تحقیق علی محمد بجاوی، بیروت: دار الجیل، ۱۴۱۲ق؛ ج۲.
- بخاری، محمد؛ الجامع الصحیح، تحقیق محمد زهیر الناصر، بیروت: دار طوق النجاة، ۱۴۲۲ق.
- بلاذری، احمد؛ أنساب الأشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۷ق/۱۹۹۶م؛ ج۱۰.
- طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الطبری، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۸ق؛ ج۳.
- طوسی، محمد؛ رجال الطوسی، تحقیق جواد القیومی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۵ق.
- مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۹۲.
- معرفت، محمدهادی؛ التمهید فی علوم القرآن، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۵ق؛ ج۱.
