تجرید الاعتقاد (کتاب)

نویسنده	خواجه نصیرالدین طوسى
موضوع	کلام و عقاید شیعه
زبان	عربی
تعداد جلد	۱

«تجرید الإعتقاد» تألیف خواجه نصیرالدین طوسى (م، ۶۷۲ ق)، مشهورترین کتاب شیعه در علم کلام و اعتقاد است. جهت‌گیری غالب مؤلف، ارائه نظام کلامی‌ و فلسفی در عقاید شیعی است. شروح و حواشی متعددی به فارسی و عربی بر این کتاب نگاشته‌اند که مشهورترین آنها کتاب «کشف المراد» اثر علامه حلى است.

مؤلف

ابوجعفر نصیرالدین محمد بن محمدحسن طوسى، معروف به خواجه نصیرالدین طوسى (۵۹۷-۶۷۲ ق)، فیلسوف، متکلم و منجم بزرگ شیعه، متولد طوس و متوفی در بغداد بود. پدرش از علماى طوس بود و خواجه نصیرالدین مقدمات را از پدر فراگرفت و در جوانى به نیشابور رفت و از محضر استادان بزرگ بهره گرفت.

او در واقعه حمله مغول ۲۲ ساله بود و به قلاع اسماعیلى پناه برد و تا سال ۶۵۴ ق. در کنار ایشان بسر برد. پس از تسلط هلاکوخان، خواجه با او رابطه خوبى داشت و هلاکو او را بسیار گرامى مى داشت. در سال ۶۵۸ ق. از طرف هلاکو مأموریت یافت که رصدخانه مراغه را تأسیس کند و به امر هلاکو جمیع اوقاف ممالک ایلخانى در اختیار او قرار گرفت. خواجه توانست رصدخانه عظیمى احداث کند و عالمان بزرگ زمان را در آنجا گرد آورد. او کتابخانه بزرگ و ارزشمندى هم تأسیس کرد. نتیجه کار این گروه تنظیم زیج ایلخانى بود. خواجه تا آخر عمر در خدمت علم باقى ماند و على رغم نفوذ بسیارش، تمایلى به مقامات دنیوى نداشت.

از شاگردان نامدار خواجه نصیرالدین می توان به علامه حلى، سید عبدالکریم بن طاووس و قطب الدین شیرازى اشاره نمود.

برخی از تألیفات او عبارتند از: تجرید الاعتقاد، اوصاف الاشراف، اساس الاقتباس، اخلاق ناصرى، تحریر اصول اقلیدس، اثبات واجب تعالى، شرح اشارات، تلخیص المحصل.

معرفی کتاب

علامه شعرانی -از شارحان کتاب «تجرید الاعتقاد»- در مقدمه خود می گوید: نام کتاب در غالب تصانیف، «تجرید الکلام» ضبط شده است، اما چون شرح علامه حلى قدس سرّه «کشف المراد فى شرح تجرید الاعتقاد» است و ما باین شرح عنایت تام داشتیم، در همه جاى کتاب «تجرید الاعتقاد» آوردیم. و گرچه خود مؤلف در متن فرمود «سمّیتُه تجرید العقائد» گویا شهرت این کتاب به «تجرید الاعتقاد» در نزد دیگران نیز به خاطر شیوع کتاب «کشف المراد» علامه حلی است که از دیرباز به عنوان متن درسی حوزه های علمیه بوده است.

«تجرید الاعتقاد» در علم کلام و بر اساس اعتقاد شیعه امامیه است و نفیس ترین کتاب اسلامى در کلام به شمار مى رود که تاکنون تصنیف شده است. تجریدالاعتقاد به جهت رویکرد خاص آن به فلسفه و کلام، نقطه عطفی در تاریخ کلام محسوب می‌شود. خواجه نصیر در این کتاب میان فلسفه مشائی و کلام شیعی تلفیقی به وجود آورده که سبب نزدیکی هرچه بیشتر فلسفه و کلام در میان متفکران شیعه شده است.

علامه شعرانی در مورد اهمیت «تجرید الاعتقاد» گوید: کتابى است جامع و دقیق در کلام موافق مذهب امامیه و شرح بسیار بر آن نوشته‌اند و می توان گفت‌ در زمان ما کتاب منحصر بفرد است، یعنى واجب عینى است بر هادیان طریق امامت که آن را بیاموزند.

شهید مرتضی مطهری نیز معتقد است که خواجه نصیرالدین طوسی با تالیف این کتاب، کلام را از سبک حکمت جدلی به سبک حکمت برهانی نزدیک کرده است.

محتوای کتاب

کتاب «تجرید الاعتقاد» داراى شش مقصد با عناوین زیر است:

مقصد اول، در امور عامه که داراى سه فصل است:

• ۱. در وجود و عدم؛

• ۲. در ماهیت و لواحق آن؛

• ۳. در علت و معلول.

مقصد دوم، در جواهر و اعراض که پنج فصل دارد:

• ۱. جواهر و اعراض؛

• ۲. اجسام؛

• ۳. بقیه احکام اجسام؛

• ۴. در جواهر مجرده؛

• ۵. در اعراض (کمّ و کیف و مضاف).

مقصد سوم، در اثبات صانع که سه فصل دارد و تمام این فصول خود به چندین مسئله تقسیم مى شوند که تحت عنوان «المسئله» از آن‌ها بحث مى شود:

• ۱. در وجود خداوند تعالى؛

• ۲. در صفات؛

• ۳. در افعال خداوند.

مقصد چهارم، در نبوت.

مقصد پنجم، در امامت.

مقصد ششم، در معاد.

میزان اهتمام خواجه نصیرالدین به بحث امامت با تمایلات شیعی در عناوینی چون اثبات امامت حضرت علی (علیه‌السلام) و بیان مطاعن خلفای نخستین و عدم صلاحیت ایشان برای جانشینی رسول خدا و ادله قطعی افضل بودن امام علی (علیه‌السلام) و نص بر امامت ائمه اثناعشر (علیهم‌السلام) و حکم محاربان آنها، فراوان است.

شروح و تعلیقات کتاب

«تجریدالاعتقاد» از ارزشمندترین و در عین حال، مختصرترین متون کلامی شیعی به شمار می‌آید و به سبب همین ویژگی‌ها، از زمان تألیف شهرت یافته و دانشمندان فرقه‌های اسلامی مختلف شروح و حواشی متعددی به فارسی و عربی بر آن نگاشته‌اند. بر تجرید الاعتقاد تا کنون حدود شصت شرح نوشته شده است؛ از جمله:

• «کشف المراد» از علامه حلى (م، ۷۲۶ ق)،
• «تفرید الاعتماد» از ابوالعلاء بهشتی،
• «تسدید القواعد» از شمس‌الدین محمود اصفهانى،
• شرح تجرید ملاعلى قوشچى (م، ۸۷۹ ق)،
• شرح تجرید احمد بن محمد مصرى (م، ۷۵۷ ق)،
• «شوارق الالهام» از عبدالرزاق لاهیجى (م، ۱۰۷۲ ق)،
• شرح تجرید فارسى از علامه ابوالحسن شعرانى (م، ۱۳۹۳ ق).

«کشف المراد» علامه حلى و «شرح تجرید» ملاعلى قوشچى -با حواشى معروف آن‌ که جلال‌الدین دوانى و سید صدرالدین دشتکى نگاشته‌اند-، سال‌ها است که در حوزه هاى علمیه تدریس مى شوند.

منابع

• دانشنامه جهان اسلام، برگرفته از مقاله "تجریدالاعتقاد"، شماره ۳۲۹۲.
• دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد۱۴، مدخل "تجرید الاعتقاد".
• مقدمه شرح تجرید الاعتقاد، علامه شعرانی.
• کتابشناسی تفصیلی مذاهب اسلامی، محمدرضا ضمیری.