قبرستان شیخان قم

کشور	ایران
شهر	قم
	طول: شرقی عرض: شمالی
[ مشاهده در نقشه]

قبرستان شیخان قم (شناخته‌شده به «مقبرة الشیوخ»، «شیخان کبیر» و «گلزار شیخان») از کهن‌ترین قبرستان‌های قم و از زیارتگاه‌های آن شهر است که در نزدیکی حرم حضرت معصومه (سلام‌الله علیها) قرار دارد. پیشینهٔ آن را بیش از هزار سال و تا سدهٔ سوم هجری، یعنی دوران امامان شیعه، دانسته‌اند. نام قبرستان از دو محدث هم‌نام، زکریا بن آدم و زکریا بن ادریس، گرفته شده است. در این مکان شماری از اصحاب امامان، فقیهان، متکلمان و عارفان شیعه، از جمله میرزای قمی، ملا محمدطاهر قمی، میرزا جواد آقا ملکی تبریزی و شیخ محمدحسین فاضل تونی، آرمیده‌اند. برخی گزارش‌ها آن را پس از وادی‌السلام نجف، دومین قبرستان تاریخی جهان اسلام شمرده‌اند. تغییرات و مرمت‌های این قبرستان زیر نظر اداره کل اوقاف و امور خیریه استان قم انجام می‌شود.

نام و نام‌گذاری

واژهٔ «شیخان» ظاهراً صورت تثنیهٔ «شیخ» به معنای دو شیخ است و به دو محدث و راوی هم‌نام، زکریا بن آدم و زکریا بن ادریس، اشاره دارد که هر دو در این مکان دفن شده‌اند. بر پایهٔ یک گزارش، این نام در منابع کهن دیده نمی‌شود و احتمال دارد نامی متأخر باشد؛ در برخی منابع نیز از این مکان با عنوان «مقبرة الشیوخ» یاد شده است. نام‌های «شیخان کبیر» و «گلزار شیخان» نیز برای بخش اصلی آن به کار رفته است.

بر پایهٔ برخی گزارش‌ها، قبرستان شیخان بازماندهٔ قبرستان کهن «بابلان» است. باغ بابلان در بیرون شهر قم قرار داشت و پس از دفن حضرت معصومه (سلام‌الله علیها) در آن، از سوی موسی بن خزرج اشعری برای گورستان عمومی وقف شد؛ تاریخ قم از آن به «مقبرة بابلان» تعبیر کرده است. با گسترش شهر و اجرای طرح‌های عمرانی، بخش‌هایی از این گورستان از میان رفت و محدودهٔ کنونی شیخان به صورت قبرستانی مستقل درآمد. این پیوند تاریخی میان بابلان و شیخان در منابع با قطعیت گزارش نشده و بیشتر بر شواهد و قرائن استوار است.

پیشینه و موقعیت

قبرستان شیخان در فاصلهٔ کوتاهی از حرم حضرت معصومه (سلام‌الله علیها)، در محدودهٔ میدان آستانهٔ قم قرار دارد. دو گنبد فیروزه‌ای آن از ورودی میدان آستانه دیده می‌شود.

قدمت این مکان را بیش از هزار سال، و در برخی گزارش‌ها بیش از دوازده قرن، نوشته‌اند. ریشهٔ این قدمت به حضور خاندان اشعری در قم بازمی‌گردد. اشعریان در سال ۹۴ هجری از کوفه به قم مهاجرت کردند و در گسترش تشیع در این شهر نقش داشتند. در سده‌های دوم و سوم هجری، شماری از بزرگان این خاندان و راویان شیعه در این مکان دفن شدند و از همین رو آن را «مقبرة الشیوخ» نیز خوانده‌اند.

در این قبرستان، چهار تن از اصحاب امامان شیعه آرمیده‌اند: زکریا بن آدم، زکریا بن ادریس، اسحاق بن آدم و آدم بن اسحاق. سال درگذشت زکریا بن آدم را برخی منابع ۲۰۱ هجری، پس از درگذشت حضرت معصومه (سلام‌الله علیها)، نوشته‌اند؛ هرچند دربارهٔ سال وفات او گزارش‌های یکسانی وجود ندارد. علی بن ابراهیم قمی، مفسر و محدث نامدار شیعه و از مشایخ کلینی، نیز در این قبرستان دفن شده است.

در دورهٔ قاجار، فتحعلی‌شاه بر مزار میرزای قمی بقعه و گنبدی کاشی‌کاری‌شده بنا کرد که بعدها مرمت شد. به گزارش منابع، در این قبرستان شش مقبرهٔ سرپوشیده پابرجاست و قدیمی‌ترین آنها به زکریا بن آدم و میرزای قمی منسوب است؛ دربارهٔ اینکه کدام یک قدیمی‌تر است، اطلاعات قطعی در دست نیست.

مقبره‌ها و مدفونان

مقبرهٔ زکریا بن آدم

مقبرهٔ زکریا بن آدم از کهن‌ترین بناهای قبرستان است. زکریا بن آدم اشعری قمی از راویان مورد اعتماد شیعه بود و او را از اصحاب امام صادق، امام کاظم، امام رضا و امام جواد (علیهم‌السلام) شمرده‌اند. نجاشی او را ثقه و جلیل‌القدر خوانده است و در روایتی، امام رضا (علیه‌السلام) او را امین خود در دین و دنیای شیعیان معرفی کرده است. در این مقبره، شماری از عالمان نیز دفن شده‌اند؛ از جمله ملا محمدطاهر قمی از متکلمان و عالمان دورهٔ صفوی، میرزا ابوطالب حسینی قمی داماد میرزای قمی، سید محمدتقی جواد قمی، میر سید محمد فاطمی قمی، سید مرتضی علوی فریدونی، سید جواد حسینی طاهری و سید حسن سیدی.

مقبرهٔ میرزای قمی

مقبرهٔ میرزای قمی در میانهٔ قبرستان قرار دارد و از احترام ویژهٔ مردم برخوردار است. میرزای قمی از فقیهان و اصولیان بزرگ شیعه و نویسندهٔ قوانین الاصول بود. گنبد این مقبره را، به گزارش میرزا عباس فیض، نخستین‌بار فتحعلی‌شاه قاجار بنا کرد و بعدها مرمت و کاشی‌کاری شد. در این مقبره، نوهٔ او نجم‌الدین میرزا ابوالقاسم نراقی، فرزند ملا محمد نراقی، نیز دفن شده است.

دیگر مقبره‌ها

در کنار مقبرهٔ زکریا بن آدم، مقبرهٔ «آیت‌الله کبیر» قرار دارد که میرزا محمد کبیر قمی و دو فرزندش، حسین کبیر و شیخ احمد کبیر، در آن آرمیده‌اند. در شمال شرقی قبرستان دو مقبرهٔ کنار هم قرار دارد: نخست مقبرهٔ شیخ محمدحسین فاضل تونی که شیخ قاسم اسلامی و سید محمدکاظم موسوی گلپایگانی نیز در آن دفن شده‌اند، و دوم مقبرهٔ شیخ عباسعلی شاهرودی که فرزندش حسینعلی مظفری شاهرودی و میرزا محمد مجاهدی تبریزی در آن آرمیده‌اند. مقبرهٔ دیگری نیز متعلق به سید علی فرش‌فروش حسینی اردهالی و خاندان اوست که سید محمدعلی حائری طبسی و سید یحیی برقعی، شاعر عارف‌مسلک، در آن دفن شده‌اند.

افزون بر این بزرگان، میرزا جواد آقا ملکی تبریزی، فقیه و عارف نامدار، در این قبرستان مدفون است. دکتر محمد قریب، بنیان‌گذار طب نوین کودکان در ایران، نیز در همین مکان به خاک سپرده شده است. شماری از کشته‌شدگان انفجار دفتر حزب جمهوری اسلامی در هفتم تیر سال ۱۳۶۰ش، از جمله غلامحسین حقانی، حسن محمدعینی، محمدحسین صادقی، سید نورالله طباطبایی‌نژاد، علی هاشمی سنجانی، عمادالدین کریمی و عبدالوهاب قاسمی، در ضلع غربی قبرستان دفن شده‌اند. به گزارش اوقاف قم، ۶۵۰ تن از شهدای دفاع مقدس نیز در این قبرستان آرمیده‌اند.

جایگاه معنوی

شیخان نزد بسیاری از عالمان شیعه جایگاهی معنوی داشته است. بر پایهٔ گزارش‌ها، محمدابراهیم کلباسی و سید احمد خوانساری از عالمان برجسته، با پای برهنه وارد این قبرستان می‌شدند و آن را زیارت می‌کردند. سید هاشم حداد، از عارفان شاگرد سید علی قاضی، دربارهٔ آن گفته است: «قبرستان شیخان بسیار پرنور و پربرکت است و خدا می‌داند چه نفوس زکیه و طیبه‌ای در اینجا مدفون‌اند.»

به گزارش اوقاف قم، امام خمینی بر سر مرقد استادش میرزا جواد آقا ملکی تبریزی حاضر شد، غبار از مزار او برداشت و فرمود: «اگر یک مرد در اینجا خفته باشد، ایشان است.» در میان مردم قم، میرزای قمی نیز به «ارباب حاجت» و دارای کرامات شهرت دارد و مردم برای زیارت مقبرهٔ او به این قبرستان می‌آیند.

وضعیت کنونی

قبرستان شیخان امروزه در محاصرهٔ بافت شهری و بازارچه‌ای قرار دارد که سال‌ها پیش به سبب رونق زیارت در پیرامون آن شکل گرفت. در طرح جامع شهری و طرح توسعهٔ حرم حضرت معصومه (سلام‌الله علیها)، تخریب این بازارچه پیش‌بینی شده، اما به سبب مقاومت کسبه و کندی اجرای طرح، همچنان برجاست. اداره کل اوقاف و امور خیریه استان قم متولی تغییرات و مرمت‌های این قبرستان است.

به گزارش منابع، بیش از ۶۰۰ تن از عالمان و بزرگان دینی در این قبرستان دفن شده‌اند و شش مقبرهٔ سرپوشیدهٔ آن همچنان پابرجاست. با این حال، گزارش‌های خبری از آسیب‌های ناشی از توسعهٔ شهری، نبود ساماندهی مناسب و خطر فراموشی این مجموعه هشدار داده‌اند. اطلاعات موجود دربارهٔ تاریخ تحولات این قبرستان بیشتر بر گزارش‌های محلی و خبری استوار است و برخی جزئیات آن، مانند سال دقیق شکل‌گیری، روشن نیست.

منابع

• قمی، حسن بن محمد؛ تاریخ قم، ترجمهٔ حسن بن علی قمی، تصحیح جلال‌الدین طهرانی، تهران: توس، ۱۳۶۱ش.
• سجادی، صادق؛ «آستانه حضرت معصومه»، دانشنامه ایران، ج۳، تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی؛ دسترسی: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش. (https://www.cgie.org.ir/fa/article/257471)
• نجاشی، احمد بن علی؛ رجال النجاشی، تحقیق موسی شبیری زنجانی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۶ق.
• طوسی، محمد بن حسن؛ رجال الطوسی، تحقیق جواد قیومی اصفهانی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۵ق.
• فیض قمی، عباس؛ گنجینه آثار قم، قم: ۱۳۴۹ش.
• خبرگزاری حوزه؛ «شیخان، قبرستانی با قدمت هزار و چندصدساله»، ۹ خرداد ۱۳۹۱ش؛ دسترسی: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش. (https://www.hawzahnews.com/news/280442)
• خبرگزاری ایکنا؛ «شیخان؛ ستارگانی در شهر قم»، ۸ خرداد ۱۳۹۱ش؛ دسترسی: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش. (https://iqna.ir/fa/news/1018517)
• خبرگزاری تسنیم؛ «بقایای با عظمت قبرستان بابلان در قم/ شیخان؛ مقبره بزرگانی از آدم تا ادریس و زکریا»، ۹ فروردین ۱۳۹۶ش؛ دسترسی: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش. (https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1396/01/09/1365670)
• خبرگزاری ایلنا؛ «گفته‌ها و ناگفته‌هایی از قبرستان شیخان قم»، ۲۳ آبان ۱۴۰۳ش؛ دسترسی: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش. (https://www.ilna.ir/fa/tiny/news-1555641)
• اداره کل اوقاف و امور خیریه استان قم؛ «شیخان، سومین مزار بزرگ جهان تشیع»، ۲۷ آذر ۱۴۰۱ش؛ دسترسی: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش. (https://qom.oghaf.ir)
• مؤسسه ولی عصر (عج)؛ «علی بن ابراهیم قمی»، گنجینه، ۱ فروردین ۱۳۹۴ش؛ دسترسی: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش. (http://ganjineh.valiasr-aj.com/liblist/30567/632/)