المصباح المنیر (کتاب)

«المصباح المُنير فی غريب الشرح الكبير للرافعى» تألیف احمد بن محمد فيّومى -لغوی و فقیه مصری- (م ۷۷۰ ق)، فرهنگ لغت عربى به عربى است. فیومی در اين اثر، كلمات غريب «شرح الوجيز» رافعى را به صورت گزينشى جمع‌آورى كرده، لذا لغات موجود در آن محدود می‌باشد. استشهاد مؤلف به احادیث و رویکرد وی در نمایاندن معانی فقهى الفاظ از معانی لغوی‌شان، از امتیازات کتاب اوست.


نویسنده	احمد بن محمد فیومی
موضوع	فرهنگ لغت عربى
زبان	عربی
تعداد جلد	۱
تحقیق	یوسف شیخ محمد

معرفی کتاب

فیومی، کتاب «المصباح المنير» را به هدف توضیح کلمات غریب و ناآشنای کتاب «العزیز، شرح الوجيز» یا همان «الشرح الکبیر» عبدالکریم رافعى (متوفای ۶۲۳ ق) را گرد‌آورى و معنی كرده است. «الشرح الکبیر» نیز، شرحی بر کتاب «الوجیز فی فقه الإمام الشافعی» اثر فقهی ابوحامد محمد غزالی (متوفی ۵۰۵ ق) است.

هدف اولی فیومی، شرح لغات غریب شرح کبیر رافعی و آسان‌سازی استفاده از آن شرح بوده است. سپس تصاریف کلمه، لغات دیگر و الفاظ مشتبه و متماثل را بدان افزوده است. مؤلف در اين كار از هفتاد كتاب -از جمله «مطوّل»- كمك گرفته است. او در مقدمه کتاب می‌گوید: «فانّی کنتُ جمعتُ کتابا فی غریب شرح الوجیر الامام الرافعی و اوسعت فیه من تصاریف الکلمه و اضفت الیه زیادات من لغة غیره».

بر همین اساس در ابتدای کتاب، مخاطب خود را کسانی می‌داند که در ادبيات عرب قوی و تسلط كامل باشند و آن را یک معجم علمی معرفی می‌کند. گزينش لغات خاص و بررسى كامل هر لغت، باعث شده حجم كتاب، كم باشد و كتاب، لغات محدودى را دربر گيرد.

فیومی در سال ۷۳۴ قمری تألیف کتاب خود را به اتمام رسانده است.

محتوای کتاب

كتاب در يک جلد و بر اساس حروف الفبا (با توجه به حروف اصلى كلمه) و رعايت ترتيب حروف اصلى (فاء الفعل، عين الفعل، لام الفعل) تدوين شده است.

فیومى در اسامى، ابتدا واژگانى را كه مكسور الاول هستند ذكر كرده، سپس مضموم الاول و در پایان مفتوح الاول را ترجمه نموده است و افعال را نيز به ترتيب رايج طبق وزنشان مرتب و ترجمه نموده است. در ترتيب كتاب، كلمات رباعى و خماسى را همراه با كلمات ثلاثى ذكر كرده است؛ البته مؤلف در اين كار سعى كرده كه بين حروف كلمات رباعى و خماسى با ثلاثى اتحادى در حروف اصلیشان ايجاد كند؛ مثلاً «برقع» را همراه با «برق» آورده است؛ زيرا برقع از جهات حروف با برق متفق است.

مؤلف در بسيارى از موارد، شرح لغوى كلمه را رها كرده و به بررسى معناى فقهى آن پرداخته است. همچنين طرح بعضى مسائل فقه اللغه و مباحث ادبى را نيز در قسمت‌هاى مختلف كتاب ذكر كرده است. توجه به تذكير و تأنيث و سعى در ذكر جمع‌هاى اسامى در این كتاب نیز قابل توجه است و دلالت بر دقت مؤلف مى‌كند.

لازم به ذكر است كه قبل از ذكر حرف آخر يعنى حرف «ياء»، بابى به نام «باب لا» ذكر كره كه در آن به معانى مختلف آن پرداخته است. سپس به «باب ياء» پرداخته و در پایان خاتمه‌اى نسبتاً طولانى ذكر كرده كه در آن به برخى از قواعد زبان عربى پرداخته است.

مؤلف در خاتمه كتاب، تعدادى از مباحث ادبى را در ضمن فصل‌هایى مورد بحث قرار داده است.

این فرهنگ‌نامه امتیازهای بسیاری دارد که شاید مهم‌ترین آن، استشهاد فیومی به احادیث و رویکرد او در نمایاندن معانی فقهى الفاظ از معانی لغوی‌شان است. همچنین مؤلف پایه معجم خود را بر اصل لغت متداول کتب لغوی پیش از خود بنا ننهاد، بلکه بر اساس الفاظ یک کتاب فقهی بنیان کرد و این از امتیازات تألیف اوست. امتیاز دیگر وی این است که تمایز الفاظ را بر اساس حرکات متداول بین لغویین قبل از خود که فتحه، کسره، ضمه، تشدید و سکون بود قرار نداده، بلکه بر اساس فعل و اسم باب مشهور قرار داده است. دیگر امتیاز وی، نمایاندن ارزش استعمال الفاظ با جداسازی لغات اصیل، ضعیف، عامی، شاذ و اشتباه از همدیگر است.

محقق کتاب -یوسف شیخ محمد- این لغت‌نامه را مانند فرهنگ‌نامه‌های امروزی شکل داده است؛ او اعراب‌های سه‌گانۀ «ضمه، فتحه و کسره» را در حرف‌هایی که احتمال می‌رود هر سه را به خود بگیرند، آشکار کرده است؛ همچنین، حروف اصلی واژه‌هایی را که یک ریشه دارند، با تکیه بر معجم‌های معتبری مانند لسان العرب، المحیط و مختار الصحاح، در میان علامت [] گذارده است.