سدیدالدین محمود حمصی
«محمود بن علی حمّصی رازی» معروف به «سدیدالدین»، فقیه اصولی و متکلم بزرگ شیعه در اواخر قرن ششم هجری است. سدیدالدین در فقه و اصول و حدیث مهارت داشت ولی تسلط او بیشتر در علم كلام و مناظره بود که از آثار علمی او مانند «المُنقذ من التقليد» مشهود است. ورام بن ابی فراس و منتجبالدین رازی، از شاگردان حمصی هستند.
| نام کامل | محمود بن علی حمّصی رازی |
| زادگاه | ری |
| وفات | قرن ششم هجری |
|
| |
| شاگردان |
شیخ منتجب الدین رازی، ابن ادریس حلی، ورّام بن ابیفراس، فخر رازی،... |
| آثار |
المنقذ من التقلید و المرشد الی التوحید، بدایة الهدایة، التبیین والتنقیح فی التحسین والتقبیح، التعلیق الکبیر، التعلیق الصغیر، المصادر فی أصول الفقه،... |
زندگینامه
ولادت و زادگاه:
از تاریخ تولد محمود بن علی بن حسن حمصی رازی اطلاعی در دست نیست. مشهور آن است که او در «حمّص» یکی از شهرهای سوریه متولد شده است؛ لذا به او «الحمصی» گفتهاند. در «ری» ساکن بوده و در آنجا زندگی میکرد؛ لذا به او «الرازی» نیز میگفتهاند. البته او در اواخر عمر به «همدان» رفته و در آنجا نیز وفات کرده است.
بهطور قطع او اهل «ری» است و کلمه «حمّصی» نشانگر شغل او است و تلفظ درست آن نیز حمّص، به معنای نخودفروش است. ابن ادریس حلی (۵۹۸ق)، فقیه و دانشمند معاصر او، از او با «شيخنا محمود بن علي بن الحسين الحمصی المتكلم الرازی» یاد میکند؛ قطعاً اگر «حمص» نام شهر یا روستایی بود، باید در کنار «الرازی» که منسوب به «ری» است، میآمد.
ابن حجر عسقلانی (متوفی ۸۵۲ق)، از قول شیخ منتجب الدین رازی که شاگرد سدیدالدین نیز بوده است، مینویسد: سدیدالدین تا پنجاه سالگی، نخود پختهشده میفروخت، سپس آن را رها کرده و به تحصیل علم پرداخت، تا اینکه از ماهرترین و دقیقترین عالمان زمان خود شد. او یکصد سال عمر کرد و تا پایان عمر نیز از صحت، سلامت کامل، توان و قدرت لازم برخوردار بوده است.
بهعلاوه سدیدالدین خود از «ری» به وطن و زادگاه تعبیر میکند. هنگامی که دانشمندان حله از او اقامت در آنجا را درخواست میکنند، میگوید: «اعتذرت بالتحنن إلی الأهل و الوطن... و عزمت علی الإقامة و فی القلب النزوع إلی الإهل و الولد و فی الخاطر الالتفات إلی المولد و البلد». قطعاً اگر زادگاه او حمص بود، در حله که به آنجا نیز نزدیکتر بود، یادی از قوم و قبیله و زادگاهش میکرده است. بهعلاوه او به عجم بودن شناخته شده و هیچ اثر تاریخی او را عرب ندانسته است.
وفات:
مشهور آن است که سدیدالدین محمود حمصی رازی تا سال ۶۰۰ قمری، در قید حیات بوده است و در سالهای آغازین قرن هفتم -پس از حدود یک قرن زندگی-، رحلت کرده است.
اما برخی از عالمان، وفات او را حدود سال ۵۸۵ ق، میداند؛ عمدهترین قرینه ایشان بر این مدعا آن است که ابن ادریس حلی در کتاب «السرائر» که در سال ۵۸۹ ق. تألیف آن را به پایان رسانیده است، از سدیدالدین حمصی با تعبیر «رحمه الله» یاد میکند. البته این قرینه لزوما بیانگر وفات سدیدالدین نیست؛ چون در پایان قضیهای که ابن ادریس از او نقل میکند، عبارت «وفّقه الله و إيّانا لمرضاته و طاعته» آمده است. بهعلاوه در جاهای فراوانی از «السرائر» برای خود ابن ادریس نیز قید «رحمه الله» آمده است. معلوم میشود این قید بعداً توسط نُساخ افزوده شده است؛ بنابراین سدیدالدین در زمان تألیف «السرائر» زنده بوده است.
جایگاه علمی و اخلاقی
هرچند اطلاع دقیقی از زندگی و خصوصیتهای سدیدالدین رازی در دست نیست، اما از چند نمونه محدودی که در برخی منابع ذکر شده، شخصیت علمی و عملی او نماینگر است. اهتمام به جایگاه بالای عقل در روش و مباحث کلامی، عدم حجیت خبر واحد در مباحث اعتقادی و حجیت اجماع در صورتی که کاشف از قول معصوم باشد، از آرای مهم علمی شیخ سدیدالدین است.
از جهت علمی همان بس که عالمان و دانشمندان حله از جمله ابن ادریس حلی و ورّام بن ابیفراس از او تقاضا میکنند تا برای مدتی در آنجا بماند و یک دوره کلام را برایشان تدریس کند. در «ری» نیز شیخ منتجب الدین رازی، فخر رازی (۶۰۶ ق) و خُجندی نزد او درس خواندهاند.
سدیدالدین از جهت عملی و اخلاقی نیز بسیار متواضع و منصف بود. به شهادت ابن ادریس که با تعبیر «شيخُنا» از استادش یاد میکند، او اهل ادعا نبود و چیزی را که نمیدانست، نمیگفت. در بین امثال او کمتر کسی را اینچنین میتوان یافت. اهل جدال و مراء نبود. حرف حق را از هرکس بود، میشنید و میپذیرفت. این خصوصیت در متنی که برای شاگردش خجندی نوشته، آشکارا مشهود است. او که تعریف و تمجید زیادی از شاگردش کرده است، از خود با تعبیر «الضعيف الفقير» بسنده میکند.
شیخ منتجب الدین كه مدتها از محضر او كسب دانش می نمود، او را به علامه زمان و استادی فقیه و ماهر در علم كلام و صاحب زهد، ورع و تقوی در آثار خویش ستوده است. شیخ رازی اضافه می كند «مدتها از محضر او بهره بردم. فتوایی در میراث دارد كه اغلب فقها قول او را نقل و بدان عمل می نمایند».
آثار و تألیفات
شیخ محمود سدیدالدین رازی غیر از تدریس و تربیت فقها، آثار متعددی به ویژه در علم کلام دارد:
- المنقذ من التقلید و المرشد الی التوحید، که به «تعلیق عراقی» نیز معروف است و از آثار او فقط این کتاب در دسترس است. او این کتاب را در شهر حله نوشته است. در بازگشت از حرمین شریفین، هنگام عبور از حله مورد استقبال گرم دانشمندان آن شهر قرار گرفت و از او درخواست کردند تا مدتی را در آنجا بماند. او نیز علیرغم طول سفر و دوری از اهل و خاندان، دعوت آنان را پذیرفت و به خواسته آنان یک دوره علم کلام تدریس کرد که نتیجه آن همین کتاب است.
- بدایة الهدایة،
- التبیین والتنقیح فی التحسین والتقبیح (در علم کلام)،
- التعلیق الکبیر،
- التعلیق الصغیر، شهرت حمصی بیشتر در تعلیق كبیر و تعلیق صغیر اوست كه در آن زمان سالها پس از مكتب شیخ مفید، علما را به فن كلام آشنا ساخته است و مجددّی در این فن بوده است.
- المصادر فی أصول الفقه، کتابی در اصول الفقه، که ابن ادریس حلی ضمن نقل مواردی از آن، با تمجید و تعریف برخی از آنها را نیز تأیید کرده است.
- رساله فی فناءالنفس بعد الموت ثم رجوعها اما للعذاب او الثواب،
- نقص الموجز للنجیب أبی المکارم.
منابع
- مقدمه کتاب المنقذ من التقليد، تألیف محمود حمصی رازی، جامعه مدرسین حوزه علمیه (نشر اسلامی)، قم، ۱۴۱۲ق.
- شخصیتها، آثار، مدارس و منابع کلامی شیعه، محمدصفر جبرائیلی، انتشارات امام علی بن ابیطالب(ع)، قم، ۱۳۹۷ش.
- "سدیدالدین محمود حمصی"، پایگاه شعائر.
