طهارت از خبث

«طهارت از خَبَث» در اصطلاح فقهی به معنای زدودن نجاسات ظاهرى و اجتناب از آنهاست، که مقدّمه عبادت و طاعت می‌باشد و قبل از هر نوع عبادتی به فراخور آن، باید از آنچه که شرع آن را نجس و یا متنجّس اعلام فرموده است دوری نمود.

مفهوم‌شناسی

«خَبَث» به معنای بدی و پلیدی است و در اصطلاح فقهی، «نجاست خبثیّه» به انواع نجاست‌های ظاهری اطلاق می‌شود که موجب نجس‌ شدن ظاهر بدن انسان و دیگر اشیاء می‌شود. نجاسات که در رساله های عملیه فقها، به آنها اشاره شده عبارت اند از: «بول، غائط، منی، مردار، خون، سگ، خوک، شراب، آبجو، عرق شتر نجاست خوار، عرق انسانی که از راه حرام جنب شود و کافر». هر چیزی که با اینها برخورد کند، در صورت مرطوب بودن یکی از آن دو، متنجّس می باشد. این نوع نجاسات از طریق تطهیر با آب و دیگر مُطهِّرات، برطرف می‌شوند که در این هنگام گفته می‌شود که «طهارة خبثیّه» و یا «طهارت از خبث» حاصل شده است.

در مقابل «نجاست حَدَثیّه» به نوعی از پلیدی باطنی انسان اطلاق می‌شود که بر اثر خارج شدن ادرار، مدفوع، منی، خون حیض و امثال آن حادث می‌شود و در این هنگام، حتی اگر ظاهر بدن نیز کاملا پاک شود، نوعی از پلیدی در درون انسان باقی می‌ماند که با «طهارة حدثیه» و یا «طهارت از حدث» برطرف خواهد شد. این نوع ناپاکی‌های درونی و یا «نجاست حدثیه»، از طریق وضو گرفتن، غسل کردن و یا تیمم بدل از وضو و غسل، برطرف ‌شده و به «طهارت حدثیه» تبدیل می‌شود.

از جمله تفاوت‌های این دو نوع خباثت و طهارت آن است که در انجام طهارت از «نجاست خبثیّه»، نیازی به «قصد قربت» نیست. به عنوان نمونه، اگر لکه خونی را به وسیله آب از بدن بزداییم، طهارت حاصل خواهد شد، حتی اگر «قصد قربت» نداشته باشیم؛ برخلاف طهارت از «نجاست حدثیّه»، که باید با «قصد قربت» انجام شود.

احکام طهارت از خبث

طهارت از خبث در موارد زیر شرط است: اعضای وضو، آب وضو و غسل، اعضای تیمم در صورت امکان، خاک و مانند آن که تیمّم با آن صورت می‌گیرد، محل سجده، لباس و بدن نمازگزار و طواف کننده.

طهارت از جهات مختلف دارای احکام و فروع بسیاری است. احکام تطهیر یا به لحاظ تطهیر کننده است، یا به لحاظ محل تطهیر و یا به لحاظ کیفیت آن. بر خلاف «طهارت از حدث» که قصد قربت شرط حصول آن است، در «طهارت از خبث»، قصد از اساس شرط نیست، چه رسد به قصد قربت. از این رو، طهارت از خبث توسط نابالغ غیر ممیز نیز تحقق‌پذیر است.

نجاست عینی (= عین نجاست) قابل تطهیر نیست، مانند خون، ادرار، مدفوع، مردار، منیّ، سگ و خوک، جز برخی موارد، مانند کافر که با اسلام آوردن پاک می‌شود. لیکن چیزی که بر حسب ذاتش پاک است و بر اثر ملاقات با نجاست نجس شده است، قابل تطهیر است، مگر آنکه تطهیرش ممکن نباشد، مانند روغن مایع و رنگ نجس شده.

مُطَهِّرات -که طهارت به وسیله آنها حاصل می‌شود- عبارت‌اند از: آب، خورشید، آتش، استحاله، انقلاب، انتقال، زمین، بخار شدن دوسوم آب انگور جوشیده، اسلام و استبرای حیوان نجاست خوار. در میان مطهّرات مذکور، آب، همه اشیایی را که با ملاقات نجاست نجس شده و قابل تطهیراند، پاک می‌کند؛ لیکن سایر مطهرات هر کدام متنجس خاصی را پاک می‌کند.

منابع

• فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، محمود هاشمی شاهرودی، ج۵، ص۲۳۵، مدخل "طهارت".
• "نجاست و طهارت خبثیه و حدثیه چیست؟"، پایگاه اسلام کوئست.
• "طهارت ظاهر و باطن"، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.