طبقات الحنابلة (کتاب)
کتاب «طبقات الحنابلة» تألیف محمد بن ابییعلی، معروف به ابن ابییعلی (م ۵۲۶ ق)، فرهنگنامه رجال مذهب حنبلی از قرن سوم تا نیمه قرن ششم قمری است. این کتاب اولین کتابی است که در باب طبقات حنبلیه نگاشته شده است.[۱] همچنین یکی از مهمترین منابع شناسایی فقهای حنبلی میباشد و جمعی بر آن تلخیص و برخی دیگر بر آن حاشیه نوشتهاند.[۲]
 | |
| نویسنده | محمد بن ابییعلی |
| موضوع | شرححال علمای حنبلی |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | ۴ |
|
| |
محتوای کتاب
کتاب حاضر چهار جلد دارد؛ جلد اول و دوم کتاب با عنوان «طبقات الحنابلة» میباشد که از ۶ طبقه تشکیل شده است. جلد سوم و چهارم اثر ابن رجب با عنوان «الذیل علی طبقات الحنابلة» آمده است. همچنین، کتاب «بُغیة الوعاة» سیوطی -در طبقات لغویون و نحویون- به آخر جلد چهارم ملحق گردیده است.
در ابتدای جلد اول، مقدمه کوتاهی آمده، سپس با بیان نسب محمد بن حنبل، سخنان بزرگان را در فضایل او ذکر نموده، سپس به بیان طبقه اول فقهای حنبلی پرداخته که این عده، اصحاب بدون واسطه احمد بن حنبل هستند. در انتهای همین جلد دو باب آمده: بابی راجع به کسانی که به هر دلیل اسامی آنان ذکر نشده و یا اینکه در اسامی آنها اختلاف وجود دارد و به کنیه شناخته میشوند؛ و باب دوم، اسامی زنانی است که سؤالاتی از احمد بن حنبل کردهاند. همچنین در ابتدای این جلد، سه تصویر از نسخههای قدیمی کتاب آورده شده است.
در جلد دوم کتاب، طبقات دوم تا ششم فقهای حنبلی ذکر شده است. طبقه دوم درباره تابعین احمد بن حنبل بر اساس حروف معجم است. اما طبقات چهارگانه دیگر بر اساس سال درگذشت اشخاص است که به ۵۱۲ قمری ختم شده است.[۳] ابن ابییعلی علاوه بر شرح حال افراد، به پاره ای از عقاید آنان نیز اشاره میکند. مؤلف سعی نموده، تاریخ وفات علمای حنبلی را در کتابش بیان نماید.
جلد سوم و چهارم کتاب -یعنی «الذیل علی طبقات الحنابلة»- نیز با مقدمه کوتاه ابن رجب آغاز شده که در آن مینویسد: «این کتابی است که من جمع نمودم و آن را ذیلی بر کتاب طبقات فقهای اصحاب امام احمد (طبقات الحنابلة) -که توسط ابن ابییعلی نگاشته شده- قرار دادم و آن را با اصحاب قاضی ابییعلی شروع نمودم و ترتیب کتابم را بر اساس سال وفات قرار دادم.»
وی سپس در جزء اول کتاب خود، از متوفیان نیمه دوم قرن پنجم از سال ۴۶۰ تا ۵۰۰ قمری تحت عنوان «وفیات المائة الخامسة» یاد میکند و در جزء دوم تا متوفیان سال ۷۰۱ تا ۷۵۱ قمری تحت عنوان «وفیات المائة الثامنة» میآورد و در هر قرن ترتیب سال وفات را رعایت میکند.
ابن رجب، به شرح حال فقهای حنبلی و ذکر اطلاعاتی همچون اساتید، تألیفات، تولد و وفات و شغلهای آنها به شیوه صد سالانه میپردازد. نویسنده در پاره ای موارد، کیفیت ضبط برخی از اسماء دشوار را بیان کرده است. وی تاریخ و محل تولد افراد، زمان و مکان وفات و محل دفن آنها و نیز سن آنها هنگام وفات را در صورت مشخص بودن ذکر میکند. همچنین اساتیدی را که فرد در رشتههای مختلف از آنها بهره برده و نیز کتابهایی را که فرد نگاشته و یا تلخیص و یا شرح کرده، ضبط نموده است.
پانویس
منابع
- نرم افزار تراجم و کتابشناسی، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
