القانون فی الطب (کتاب)
کتاب «القانون فی الطِبّ» تألیف شیخ الرئیس ابن سینا (م، ۴۲۸ ق)، از مهمترین آثار در موضوع طبّ مِزاجى و طبيعى به زبان عربی است. در این کتاب، هر آنچه مورد احتیاج طبیب -از جمله معرفی بیماریها و داروهای مختلف بوده-، آمده است و به همین علت، مهمترین مرجع طبّی در قرون وسطی بوده و به بیشتر زبانهای دنیا ترجمه شده و در مدارس غرب و شرق تدریس میشده است.
| نویسنده | ابن سینا |
| موضوع | علم پزشکی |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | ۴ |
|
| |
محتویات
مؤلف
ابوعلی حسین بن عبدالله بن سینا، مشهور به ابوعلیِ سینا و ابن سینا (۳۷۰-۴۲۸ ق)، ریاضیدان، منجم، پزشک و بزرگترین فیلسوف مشایی شیعه در جهان اسلام است.
جرج سارتن در کتاب «تاریخ علم»، ابن سینا را یکی از بزرگترین اندیشمندان و دانشمندان پزشکی و نیز مشهورترین دانشمند دیار ایران میداند که یکی از معروفترینها در همهٔ زمانها و مکانها و نژادها است.
سید محسن امین در کتاب اعیان الشیعه تألیفات ابنسینا را بالغ بر ۱۸۰ مورد شمرده است. از او کتب و رساله های متعددی در رشتههای طب، فلسفه، حکمت، منطق، فقه، علوم طبیعی و ماوراءالطبیعه، هیأت، ریاضیات، گیاهشناسی، لغت، عروض، شعر و موسیقی به جای مانده است. اثر مشهور او در فلسفه کتاب «الشفاء» و در پزشکی کتاب «القانون فی الطب» است. الاشارات و التنبیهات، الحاصل و المحصول، الحکمة العرشیه و الاجرام السماویه، از دیگر آثار اوست.
معرفی کتاب
کتاب «القانون فی الطِبّ» یا به اختصار «قانون» اثر شیخ الرئیس ابن سینا، یکی از مهمترین و بزرگترین کتاب های مرجع علم طب و پزشکی در سراسر جهان است. این اثر بزرگ که بالغ بر یک میلیون کلمه در خود جای داده، حاصل تجارب و آموخته های شخصی ابوعلی سینا و همچنین دستاوردهای دانشمندان پیش از او نظیر بقراط و ارسطو و جالینوس می باشد.
ابن سینا، انگیزه خود از تألیف کتاب «قانون» را، درخواست یکی از دوستانش برای تألیف کتابی مشتمل بر قوانین کلی و جزئی در زمینه طب به صورت مشروح و مختصر، بیان کرده است: «فقد التمس منی بعض خلّص اخوانی و من یلزمنی اسعافه بما یسمح به و سعی ان اصنّف فی الطب کتابا مشتملا علی قوانینه الکلیة و الجزئیة اشتمالا یجمع الی الشرح الاختصار و الی ایفاء الاکثر حقّه من البیان الایجاز فاسعفته بذلک.»
کتاب «قانون» مهمترین و ماندگارترین نگاشته در طب سنتی است. قبل از نگارش کتاب قانون، کتابهای مهم و مفصل دیگری در عرصه طب سنتی به رشته تحریر درآمده که هر کدام، کتابهای باارزشی شمرده میشوند. کتاب «الحاوی فی الطب»، مشتمل بر تجربیات پزشک نامدار ایرانی، محمد بن زکریای رازی است و یا کتاب «کامل الصناعة» نگاشتهای کامل در حوزه طب نظری و طب عملی (بالینی) است؛ با این حال کتاب «قانون» ابن سینا، ناسخ بسیاری از این کتابها شمرده میشود، چرا که ترتیب و تدوین شگرف ابن سینا، در نگارش این اثر، دست یابی دانش پژوه را به مطالب پزشکی آسان تر مینماید.
علاوه بر این، به سبب مهارت ابن سینا در زمینه علوم عقلی، وی توانسته بسیاری از مبانی فلسفی را با قواعد پزشکی تطبیق دهد و پزشکی را به صورت علمی برهانی، به مخاطبین این علم عرضه کند. البته از آن جا که ابن سینا به سبب اشتغالات فراوان، فرصت تجربه و آزمایش کمتری داشته است، مباحث بالینی این اثر و همچنین دواشناسی و داروسازی در آن، نسبت به بعضی دیگر از کتابها -از جمله «تذکرة اولی الالباب» داود انطاکی- کم اهمیت تر است.
کتاب «القانون فی الطب» ابن سینا جایگاه استثنایی و بینظیری در طب دوران تمدن اسلامی دارد؛ چنانکه هنوز دانشگاههای طب یونانی (طب اسلامی) شبه قاره هند و پاکستان، از این کتاب بهعنوان فصل الخطاب در طب نظری و عملی و مهمترین مرجع، استفاده مینمایند. این کتاب پس از نگارش، بسیار مورد توجه قرار گرفته و به همین سبب ترجمهها و شرحهای گوناگونی از آن در دست است. علاوه بر آن، این کتاب ارزشمند به مدت چند قرن در اروپا به عنوان یکی از متون دانشگاهی مطرح بود و از این رو ترجمهها و شروح مختلفی از این کتاب در اروپا و به زبانهای لاتین دیده میشود. همچنین کتاب «قانون» یکی از اولین کتابهایی بوده که پس از اختراع صنعت چاپ به زیور طبع آراسته گردیده است. علاوه بر این تا روزگار ما بسیاری از طبیبان در نگارش مقالات و کتابهای پزشکی از این اثر بهره بردهاند.
از جمله ترجمههایى كه اخيراً از اين اثر صورت گرفته است، ترجمه فارسى به قلم آقاى عليرضا مسعودى است. دوره هشت جلدی «قانون» نیز، به همراه نمایۀ موضوعی قانون، با ترجمه عبدالرحمن شرفکندی توسط انتشارات سروش منتشر شده است.
همچنین کتاب «قاموس القانون فی الطب»، اثر جمعی از نویسندگان، فرهنگ عربی به انگلیسی از لغات و اصطلاحات کتاب «قانون» در یک جلد است. این کتاب در حقیقت، واژهنامهای است مشتمل بر کلیه مصطلحات طبی و دارویی که در کتاب «قانون» بوعلی سینا مورد استفاده قرار گرفته است.
محتوای کتاب
ابن سینا، کتاب «قانون» را بر اساس پنج بخش (به تعبير مؤلف، در پنج كتاب)، تدوین نموده است:
- کتاب اول: تعاریف کلی و کلیات طب؛ معرفی اندام و اعضای بدن، راه های حفظ تندرستی و درمان بیماری ها و مرگ.
- کتاب دوم: داروهای ساده (مفرده) که عمدتا گیاهی اند و تعداد آنها به هشتصد قلم می رسد. در این بخش بیشتر به علم داروشناسی و ویژگی ها و خاصیت آنها پرداخته و از نکات مثبت آن، تهیه فهرستی از نام داروها برحسب حروف الفباست.
- کتاب سوم: -که خود به تنهایی سه جلد است- شامل بیماریهای جزئی که در هر یک از اندام بدن از سر تا قدم رخ میدهد.
- کتاب چهارم: بیماریهای عمومی که به عضوی خاص اختصاص ندارد، مانند تب.
- کتاب پنجم: داروهای مرکب (قرابادین)، که تعداد این داروهای ترکیبی به حدود ششصد و پنجاه عدد میرسد.
هر بخش از بخشهای پنج گانه این اثر، خود به اجزای کوچکتری تحت عنوان تعلیم، فصل و فن تقسیم میشود.
منابع
- نرم افزار کتابخانه جامع طب، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
- "معرفی کتاب قانون در طب بوعلی"، پایگاه ایران کتاب.
