اهل حدیث

از دانشنامه‌ی اسلامی
نسخهٔ تاریخ ‏۱۰ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۶:۳۱ توسط Zadhoosh (بحث | مشارکت‌ها) (اصلاح پیوندها به صفحهٔ اصلی (رفع پیوند به تغییرمسیر))
پرش به ناوبری پرش به جستجو

اهل حدیث یا اصحاب حدیث، عنوان جریانی در تاریخ اندیشهٔ اسلامی که اعتبار معرفت دینی را بر قرآن و سنت نقل‌شده استوار می‌کند و در برابر جریان‌های عقل‌گرا، مانند معتزله و «اهل رأی»، قرار می‌گیرد.[۱] این عنوان در منابع Sunni و شیعی دو کاربرد متفاوت دارد: در اصطلاح رایج اهل سنت، بر جریان نص‌گرای سنتی اطلاق می‌شود، و در منابع شیعه، غالباً بر محدثان و راویان حدیث به کار می‌رود.[۲] این جریان در سدهٔ سوم هجری با تکیه بر احمد بن حنبل و سپس با تدوین صحاح حدیثی، به یکی از نیرومندترین جریان‌های اهل سنت تبدیل شد.[۳]

تعریف و کاربرد

«اهل حدیث» ترکیبی است که در آن «اهل» به معنای پیرو و گرونده به چیزی است و «حدیث» در برابر «رأی» و «قیاس» قرار می‌گیرد.[۴] بر این پایه، اهل حدیث کسانی‌اند که در استنباط احکام و معارف، تنها به متن قرآن و روایات تکیه می‌کنند و اجتهاد به رأی و قیاس را معتبر نمی‌شمارند.[۵] در برابر آنان، «اهل رأی» قرار دارند که در استنباط، جای بیشتری برای عقل و قیاس باز می‌کنند.[۶]

در منابع شیعی، تعبیر «اصحاب حدیث» بیشتر بر راویان و محدثان شیعه اطلاق می‌شود و ازاین‌رو با کاربرد سنّی آن یکی نیست.[۷] در سده‌های متأخر، برخی عالمان شیعه تعبیر «اهل حدیث» را برای جریان سنّی نص‌گرا به کار برده و آن را در برابر «اهل کلام» نشانده‌اند.[۸]

خاستگاه و تاریخ

ریشه‌های این جریان به سدهٔ دوم هجری و رقابت مکتب‌های حدیثی حجاز با مکتب‌های فقهی عراق بازمی‌گردد.[۹] در حجاز، محدثان بر نقل و سند تکیه می‌کردند و در عراق، فقیهان به رأی و قیاس گرایش داشتند.[۱۰] با ظهور معتزله و بحث‌های کلامی دربارهٔ صفات خدا و حدوث و قدم قرآن، تعارض میان دو جریان شدت گرفت.[۱۱]

در دورهٔ مأمون عباسی، باور به «خلق قرآن» (حادث بودن قرآن) به‌عنوان عقیدهٔ رسمی تحمیل شد و محدثانِ مخالف، از جمله احمد بن حنبل، آزمون سختی را گذراندند؛ این دوره در تاریخ اسلام به «محنت» شهرت یافت.[۱۲] با روی کار آمدن متوکل، فشار بر محدثان برداشته شد و جریان اهل حدیث قدرت گرفت.[۱۳] در سدهٔ سوم، تدوین صحاح حدیثی، به‌ویژه صحیح بخاری و صحیح مسلم، پشتوانهٔ متنی این جریان را فراهم کرد.[۱۴]

مبانی فکری

اهل حدیث برای اثبات دیدگاه خود به آیاتی مانند «وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا»؛ «و آنچه پیامبر به شما داد بستانید و از آنچه شما را نهی کرد بازایستید» استناد می‌کنند.[۱۵] و آیهٔ «أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ»؛ «از خدا و پیامبر فرمان برید».[۱۶] بر این اساس، آنان ظواهر آیات و روایات را حجت می‌دانند و تأویل عقلانی را در حوزهٔ صفات و معاد ناروا می‌شمارند.[۱۷] این گرایش در برخی شاخه‌ها به ظاهرگرایی در صفات خدا انجامید و از سوی معتزله و فیلسوفان به «تشبیه» و «تجسیم» متهم شد.[۱۸]

روابط با دیگر جریان‌ها

با ظهور ابوالحسن اشعری در سدهٔ چهارم، کلام اشعری کوشید میان عقل و نقل سازش برقرار کند؛ اهل حدیثِ سخت‌گیر، این سازش را نپذیرفتند و اشعریان را نیز به انحراف متهم کردند.[۱۹] در برابر، اشعریان خود را وارث اهل حدیث می‌دانستند.[۲۰] در شیعه نیز دو گرایش حدیث‌محور و عقل‌گرا در طول تاریخ دیده می‌شود؛ گرایش نخست در آثار کلینی و شیخ صدوق و گرایش دوم در آثار شیخ مفید و سید مرتضی نمایان است.[۲۱] این تفاوت، تفاوتی در روش است، نه در اصول اعتقادی.[۲۲]

نقدها

منتقدان، سه اشکال اصلی بر جریان اهل حدیث گرفته‌اند: نخست، تعارض روش آنان با عقل در فهم متون؛ دوم، بی‌اعتنا بودن به نقد سندی و محتوایی روایات که راه را برای ورود احادیث ضعیف و موضوع باز می‌کند؛ سوم، ظاهرگرایی در صفات خدا که به تشبیه می‌انجامد.[۲۳] در برابر، اهل حدیث بر آن‌اند که تکیه بر عقل و تأویل، به تحریف معنای متون دینی و فروپاشی سنت می‌انجامد.[۲۴]

در دورهٔ معاصر

در دورهٔ معاصر، جریان‌های سلفی و وهابی خود را ادامه‌دهندهٔ راه اهل حدیث می‌دانند و بر رد تأویل و بازگشت به ظاهر نصوص تأکید می‌کنند.[۲۵] در برابر، عالمان شیعه و نیز بسیاری از عالمان اهل سنت، بر ضرورت جمع میان نقل و عقل تأکید کرده‌اند.[۲۶]

پانویس

  1. ↑ اشعری قمی، المقالات والفرق، بخش أصحاب الحدیث؛ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱.
  2. ↑ نجاشی، رجال النجاشی، مقدمه؛ طوسی، الفهرست، مقدمه.
  3. ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۱ (ترجمهٔ احمد بن حنبل).
  4. ↑ ابن منظور، لسان العرب، ذیل مادهٔ «حدث».
  5. ↑ اشعری قمی، المقالات والفرق، بخش أصحاب الحدیث؛ بغدادی، الفرق بین الفرق، فصل أصحاب الحدیث.
  6. ↑ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱.
  7. ↑ نجاشی، رجال النجاشی، مقدمه؛ آقابزرگ تهرانی، الذریعة، ج۲.
  8. ↑ مفید، أوائل المقالات، فصل فی أصحاب الحدیث؛ سید مرتضی، رسائل، بخش مسائل کلامی.
  9. ↑ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱؛ بغدادی، الفرق بین الفرق.
  10. ↑ همان.
  11. ↑ اشعری قمی، المقالات والفرق؛ شهرستانی، الملل والنحل.
  12. ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۱؛ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۲۱۸ق.
  13. ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۲۳۲ق؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۱.
  14. ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲؛ ابن حجر، تهذیب التهذیب، مقدمه.
  15. ↑ قرآن کریم، سورهٔ حشر، آیهٔ ۷؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
  16. ↑ قرآن کریم، سورهٔ نساء، آیهٔ ۵۹؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
  17. ↑ اشعری قمی، المقالات والفرق؛ بغدادی، الفرق بین الفرق.
  18. ↑ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱؛ مفید، أوائل المقالات.
  19. ↑ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱؛ ابن تیمیه، مجموع الفتاوی، بخش کلام.
  20. ↑ همان.
  21. ↑ مفید، أوائل المقالات؛ سید مرتضی، رسائل.
  22. ↑ همان.
  23. ↑ مفید، أوائل المقالات؛ سید مرتضی، رسائل؛ شهرستانی، الملل والنحل، ج۱.
  24. ↑ ابن تیمیه، مجموع الفتاوی، بخش کلام؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۱.
  25. ↑ ابن تیمیه، مجموع الفتاوی، بخش کلام؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء.
  26. ↑ مفید، أوائل المقالات؛ سید مرتضی، رسائل؛ شهرستانی، الملل والنحل.


منابع

  • قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
  • ابن تیمیه، احمد؛ مجموع الفتاوی، ریاض: دار عالم الکتب، ۱۴۱۲ق.
  • ابن حجر، احمد بن علی؛ تهذیب التهذیب، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۴ق.
  • ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
  • اشعری قمی، سعد بن عبدالله؛ المقالات والفرق، تهران: مرکز انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۰ش.
  • آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن؛ الذریعة إلی تصانیف الشیعة، بیروت: دار الأضواء، بی‌تا.
  • بغدادی، عبدالقاهر؛ الفرق بین الفرق، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
  • ذهبی، محمد بن احمد؛ سیر أعلام النبلاء، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۵ق.
  • سید مرتضی، علی بن حسین؛ رسائل الشریف المرتضی، قم: دار القرآن الکریم، ۱۴۰۵ق.
  • شهرستانی، محمد بن عبدالکریم؛ الملل والنحل، قم: شریف رضی، ۱۳۶۴ش.
  • طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الطبری، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۸ق.
  • طوسی، محمد بن حسن؛ الفهرست، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، بی‌تا.
  • مفید، محمد بن محمد؛ أوائل المقالات، قم: کنگرهٔ شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
  • نجاشی، احمد بن علی؛ رجال النجاشی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۶ق.