مقداد بن عمرو
| مقداد بن عمرو | |
| نام کامل | مقداد بن عمرو بن ثعلبة بن مالک بَهْرانی |
| زادروز | پیش از بعثت |
| زادگاه | حضرموت |
| وفات | ۳۳ قمری، جُرف نزدیک مدینه |
| مدفن | بقیع |
| آثار | |
| شناخته‌شده برای |
از نخستین مسلمانان، از مهاجران به حبشه و مدینه، و از یاران نزدیک پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله و امام علی علیه السلام |
مقداد بن عمرو (درگذشت ۳۳ ق) از نخستین مسلمانان و از صحابهٔ بزرگ پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله است. او از سرزمین حضرموت برخاست و در مکه با قبیلهٔ بنی زهره هم‌پیمان شد. به سبب آنکه اسود بن عبد یغوث او را به فرزندی پذیرفت، به «مقداد بن اسود» نیز شهرت یافت. مقداد از کسانی است که در آغاز بعثت اسلام آورد، به حبشه و سپس مدینه هجرت کرد و در غزوه بدر و دیگر غزوات پیامبر صلی الله علیه وآله حضور داشت. پیامبر در روایتی او را از چهار کسی دانسته که خداوند به دوستی آنان فرمان داده است. مقداد از یاران نزدیک امام علی علیه السلام بود و در سال ۳۳ ق درگذشت و در بقیع به خاک سپرده شد.
محتویات
نام و نسب
نام کامل او «مقداد بن عمرو بن ثعلبة بن مالک بن ربیعة بن عامر بن مطرود» و از تیرهٔ بَهراء، از شاخه‌های قبیلهٔ بزرگ قُضاعه، است. از این رو او را «بهرانی» و گاه «حضرمی» خوانده‌اند.[۱]
پدرش عمرو بن ثعلبه از تیرهٔ بَهراء بود. مقداد در مکه با بنی زهره هم‌پیمان شد و اسود بن عبد یغوث زهری او را به فرزندی پذیرفت؛ به همین سبب در بسیاری از منابع به «مقداد بن اسود» شهرت یافت. این نسبت، نسبی نیست و پدر واقعی او عمرو بن ثعلبه بود.[۲]
کنیه مشهور او «ابو معبد» بود. برخی منابع، کنیه‌های «ابو الاسود» و «ابو سعید» را نیز برای او ذکر کرده‌اند.[۳]
ولادت و خاندان
دربارهٔ سال ولادت مقداد اختلاف است. بر پایهٔ برخی گزارش‌ها، او حدود شانزده سال پس از عام الفیل در حضرموت زاده شد؛ هرچند این گزارش در منابع یکسان نیست.[۴]
مقداد با ضَباعه، دختر زبیر بن عبدالمطلب و دخترعموی پیامبر صلی الله علیه وآله، ازدواج کرد. پیامبر این ازدواج را برای او ترتیب داد و در آن، بر ترک تکلف و ساده‌گیری در ازدواج تأکید کرد.[۵] فرزند او معبد بود که کنیهٔ مقداد از نام او گرفته شده است.[۶]
اسلام آوردن
مقداد در آغاز بعثت و در مکه اسلام آورد. منابع او را از «سابقان در اسلام» و در شمار نخستین مسلمانان دانسته‌اند. بر پایهٔ روایتی از عبدالله بن مسعود، هفت نفر نخستین کسانی بودند که اسلام خود را آشکار کردند و مقداد یکی از آنان بود.[۷]
او در مکه از آزار مشرکان در امان نبود؛ زیرا هم‌پیمانی با بنی زهره و نسبت فرزندخواندگی به اسود بن عبد یغوث، تنها بخشی از حمایت قبیلگی را برایش فراهم می‌کرد. با این حال، او بر اسلام خود پایدار ماند.[۸]
هجرت
مقداد در شمار مهاجران به حبشه است. بر پایهٔ گزارش‌ها، او به حبشه رفت و پس از بازگشت به مکه، به مدینه هجرت کرد و در شمار مهاجرین قرار گرفت. در مدینه، پیامبر صلی الله علیه وآله میان او و «جبار بن صخر» از انصار پیمان برادری بست.[۹]
حضور در غزوات
مقداد در غزوه بدر حضور داشت. بر پایهٔ گزارش‌های سیره، در آن نبرد شمار اسبان سپاه اسلام بسیار اندک بود و یکی از آن‌ها از مقداد بود؛ نام اسب او را «سَبْحه» گزارش کرده‌اند.[۱۰]
پیش از آغاز نبرد بدر، پیامبر صلی الله علیه وآله دربارهٔ جنگ با مشرکان با یاران خود مشورت کرد. مقداد در آن مجلس گفت: «ما به تو همان سخن بنی اسرائیل را نمی‌گوییم که به موسی گفتند: "تو و پروردگارت بروید و بجنگید"؛ بلکه ما در کنار تو می‌جنگیم». این سخن، نشانهٔ استواری او در همراهی با پیامبر است.[۱۱]
مقداد در غزوه احد، غزوه خندق و دیگر غزوات پیامبر صلی الله علیه وآله نیز حضور داشت. منابع، او را از صحابهٔ شجاع و از اهل بدر شمرده‌اند.[۱۲]
جایگاه نزد پیامبر
پیامبر صلی الله علیه وآله مقداد را بسیار دوست می‌داشت. در روایتی آمده است: «إِنَّ اللهَ أَمَرَنِي بِحُبِّ أَرْبَعَةٍ: عَلِيٍّ، وَأَبِي ذَرٍّ، وَالْمِقْدَادِ، وَسَلْمَانَ»؛ «خداوند مرا به دوستی چهار نفر فرمان داده است: علی، ابوذر، مقداد و سلمان».[۱۳]
در روایتی دیگر، پیامبر دربارهٔ او فرمود: «مقداد از ما [اهل بیت] است» و او را از یاران برگزیدهٔ خود شمرد. این روایات، جایگاه بلند مقداد را در میان صحابه نشان می‌دهد.[۱۴]
مقداد از معدود صحابانی است که در منابع شیعه و اهل سنت، به فضیلت و وفاداری ستوده شده است. او را یکی از «ارکان چهارگانه» در کنار سلمان فارسی، ابوذر غفاری و عمار بن یاسر دانسته‌اند.[۱۵]
پس از پیامبر
پس از رحلت پیامبر اسلام، مقداد از کسانی بود که به امام علی علیه السلام وفادار ماند. بر پایهٔ برخی گزارش‌ها، او در شمار کسانی بود که در ماجرای سقیفه با امام علی علیه‌السلام همراهی کرد و بیعت با ابوبکر را نپذیرفت.[۱۶]
در گزارش یعقوبی آمده است که در ماجرای شورای شش نفره، هنگامی که عبدالرحمن بن عوف با عثمان بیعت کرد، مقداد به اعتراض گفت: «به خدا سوگند، کسی را که به حق و عدالت داوری می‌کرد واگذاشتید». او در ادامه از مظلومیت اهل بیت پس از پیامبر سخن گفت.[۱۷]
بر پایهٔ گزارشی دیگر، گروهی از یاران امام علی علیه‌السلام آمادگی خود را برای دفاع از او اعلام کردند و امام از آنان خواست فردا با سرهای تراشیده بازگردند؛ روز بعد تنها سلمان فارسی، ابوذر غفاری و مقداد حاضر شدند. این گزارش نیز در منابع تاریخی با تفاوت‌هایی نقل شده است.[۱۸]
این گزارش‌ها در منابع با تفاوت‌هایی نقل شده و جزئیات آن یکسان نیست. با این حال، وفاداری مقداد به اهل بیت در منابع شیعه و برخی منابع اهل سنت مسلم دانسته شده است.[۱۹]
وفات و مدفن
مقداد در سال ۳۳ ق و در دورهٔ خلافت عثمان درگذشت. محل وفات او را «جُرف»، در چند میلی مدینه، دانسته‌اند. پیکر او را به مدینه بردند و بر پایهٔ گزارش مشهور، عثمان بر او نماز گزارد و در بقیع به خاک سپرده شد.[۲۰]
دربارهٔ سن او هنگام وفات، برخی منابع «هفتاد سال» را ذکر کرده‌اند. این گزارش نیز در منابع مختلف یکسان نیست.[۲۱]
پانویس
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، باب المیم؛ ابن اثیر، اسد الغابة، ج۴؛ ابن حزم، جمهرة أنساب العرب.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳؛ ابن حجر، الإصابة، ج۶.
- ↑ ابن اثیر، اسد الغابة، ج۴؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب.
- ↑ ابن اثیر، اسد الغابة، ج۴؛ مامقانی، تنقیح المقال، ج۳.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب.
- ↑ ابن حجر، الإصابة، ج۶.
- ↑ ابن اثیر، اسد الغابة، ج۴؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۲.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳؛ ابن هشام، السیرة النبویة، ج۱.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویة، ج۲؛ واقدی، المغازی، ج۱؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویة، ج۲؛ طبری، تاریخ الطبری، ج۲.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳؛ ابن اثیر، اسد الغابة، ج۴.
- ↑ ترمذی، سنن، کتاب المناقب؛ احمد بن حنبل، المسند.
- ↑ مفید، الإختصاص؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۲۲.
- ↑ مامقانی، تنقیح المقال، ج۳؛ امینی، الغدیر، ج۹.
- ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲؛ طبری، تاریخ الطبری، ج۳.
- ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲.
- ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۲۲.
- ↑ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه؛ امینی، الغدیر، ج۹.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۲.
- ↑ ابن اثیر، اسد الغابة، ج۴؛ ابن حجر، الإصابة، ج۶.
منابع
- ابن ابی الحدید، عبدالحمید؛ شرح نهج البلاغه، قم: مکتبة آیة الله المرعشی، ۱۴۰۴ق.
- ابن اثیر، علی؛ اسد الغابة فی معرفة الصحابة، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۲۲ق؛ ج۴.
- ابن حجر عسقلانی، احمد؛ الإصابة فی تمییز الصحابة، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق؛ ج۶.
- ابن حزم اندلسی، علی؛ جمهرة أنساب العرب، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۳ق.
- ابن سعد، محمد؛ الطبقات الکبری، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۵ق؛ ج۳.
- ابن عبدالبر، یوسف؛ الاستیعاب فی معرفة الأصحاب، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق.
- ابن هشام، عبدالملک؛ السیرة النبویة، تحقیق مصطفی السقا و ابراهیم الأبیاری و عبدالحفیظ الشلبی، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
- احمد بن حنبل؛ المسند، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
- امینی، عبدالحسین؛ الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب، قم: مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة، ۱۴۱۶ق؛ ج۹.
- ترمذی، محمد؛ سنن الترمذی، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۳ق.
- ذهبی، محمد؛ سیر أعلام النبلاء، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۱۳ق؛ ج۲.
- طبری، محمد؛ تاریخ الطبری، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ ج۲ و ج۳.
- مامقانی، عبدالله؛ تنقیح المقال فی علم الرجال، نجف: المطبعة المرتضویة، ۱۳۵۲ق؛ ج۳.
- مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۲۲.
- مفید، محمد؛ الإختصاص، قم: کنگرهٔ شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
- واقدی، محمد بن عمر؛ المغازی، بیروت: دار الأعلمی، ۱۴۰۹ق؛ ج۱.
- یعقوبی، احمد؛ تاریخ الیعقوبی، بیروت: دار صادر، بی‌تا؛ ج۲.
