دفاع
«دِفاع» در اصطلاح فقه اسلامی، به معنای مقاومت در برابر تجاوزِ مهاجم به جان، مال، ناموس، آیین یا سرزمین مسلمانان است.[۱] فقیهان، جهاد را به دو قسم تقسیم کردهاند: جهاد ابتدایی که با شرایطی و بهطور معمول با اذن امام آغاز میشود، و جهاد دفاعی که با هجوم دشمن واجب میگردد و در آن اذن امام شرط نیست.[۲] دفاع، واجبِ عینی است؛ یعنی بر همهٔ کسانی که توان دفاع دارند، واجب میشود و با انجام گروهی از آنان از دیگران ساقط نمیگردد.[۳]
مفهومشناسی
«دفاع» از ریشهٔ «د ف ع» و به معنای بازداشتن و دور کردن است.[۴] «دفع»: دادن. كنار كردن. حمايت نمودن. دفع چون با «الى» متعدى شود بمعنى دادن است. و چون با «عن» متعدى شود بمعنى حمايت و يارى آيد. و چون بنفسه متعدى شود بمعنى كنار و دور كردن آيد.[۵]
در فقه، به مقابله با کسی گفته میشود که به حقّی از حقوق انسان یا جامعهٔ اسلامی تجاوز کند.[۶] تفاوت آن با جهاد ابتدایی در این است که در دفاع، آغازگرِ جنگ دشمن است و مسلمانان تنها پاسخ میدهند.[۷] ازاینرو، در دفاع، شروطی مانند دعوت پیشین به اسلام و اذن امام -که در جهاد ابتدایی مطرح است-، شرط نیست.[۸]
فقیهان شیعه، دفاع در برابر ستمِ حاکمان را نیز در چارچوب «دفع بَغی» بحث کردهاند.[۹] بر این پایه، مقاومت در برابر ظلم و تجاوز، حق و -در مواردی- تکلیف مسلمانان است.[۱۰] این بحث، در دورهٔ معاصر در آثار فقهی دربارهٔ «دفاع مشروع» و «مقاومت» گسترش یافته است.[۱۱]
دفاع در قرآن
قرآن کریم، اصل دفاع را حق طبیعی مسلمانان میداند؛ در سوره حج آمده است: «أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ»؛ «به کسانی که [ستمکارانه] مورد جنگ و هجوم قرار می گیرند، چون به آنان ستم شده اذن جنگ داده شده، مسلماً خدا بر یاری دادن آنان تواناست.»[۱۲]
در سوره بقره، قلمرو دفاع و حدّ آن بیان شده است: «وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ»؛ «و در راه خدا با کسانی که با شما میجنگند، بجنگید و تجاوز نکنید؛ همانا خدا تجاوزکاران را دوست ندارد.»[۱۳] جملهٔ «وَلَا تَعْتَدُوا» مبنای فقهی «تناسب دفاع با تجاوز» شمرده شده است.[۱۴]
قرآن همچنین دفاع را عاملی برای جلوگیری از فساد در زمین میداند: «وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ»؛ «و اگر خدا [تجاوز و ستم] برخی از مردم را به وسیله برخی دیگر دفع نمی کرد، قطعاً زمین را فساد فرا می گرفت.»[۱۵]
آیهٔ ۳۹ سوره شوری نیز مؤمنان را میستاید که در برابر تجاوز، از حق خود دفاع میکنند: «وَالَّذِينَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ»؛ «و آنان که هرگاه ستمی به آنان رسد [تسلیم ستم و ستمکار نمی شوند، بلکه از دشمن به حکم حق و برابر با قوانین اسلام] انتقام می گیرند.»[۱۶]
در آیه دیگر، منافقان را بخاطر عدم دفاع، نکوهش نموده است: «وَ لِيَعْلَمَ الَّذِينَ نَافَقُوا وَ قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا قَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا قَالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتَالًا لَاتَّبَعْنَاكُمْ هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمَانِ يَقُولُونَ بِأَفْوَاهِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يَكْتُمُونَ»؛ و نیز کسانی را که نفاق و دورویی ورزیدند، معلوم و مشخص کند. و به آنان گفته شد: بیایید در راه خدا بجنگید یا [از مدینه و کیان جامعه] دفاع کنید. گفتند: اگر جنگیدن می دانستیم، قطعاً از شما پیروی می کردیم. آنان در آن روز به کفر نزدیک تر بودند تا ایمان. به زبانشان چیزی را می گویند که در دل هایشان نیست؛ و خدا به آنچه پنهان می کنند، داناتر است.[۱۷]
شرایط و احکام دفاع
نخستین شرط دفاع، وجود تجاوزِ فعلی یا قریبالوقوع است؛ ازاینرو پیشدستی در برابر احتمال حمله، دفاع شمرده نمیشود.[۱۸] شرط دوم، تناسب پاسخ با تجاوز است؛ فقیهان با استناد به «وَلَا تَعْتَدُوا»، کشتن بیش از حدّ لازم را جایز نمیدانند.[۱۹] شزط سوم، امکان دفع تجاوز با راههای کمهزینهتر؛ اگر دفع با گفتوگو یا شکایت ممکن باشد، استفاده از زور جایز نیست.[۲۰]
فقیهان برای دفاع، اقسامی برشمردهاند: دفاع از نفس (جان)، دفاع از مال، دفاع از ناموس و خانواده، دفاع از دین، و دفاع از سرزمین و کیان مسلمانان.[۲۱] در دفاع از نفس، مال و ناموس، انسان میتواند در برابر مهاجم مقاومت کند، هرچند مهاجم مسلمان باشد.[۲۲] در این موارد، اگر کسی در دفاع کشته شود، شهید شمرده میشود؛ این حکم در روایتی نبوی آمده است: هر کس در دفاع از مال خود کشته شود، شهید است.[۲۳]
در دفاع از کیان اسلامی، وجوب بر همهٔ مسلمانانِ توانمند است و نیازی به اذن حاکم نیست.[۲۴] این حکم، مبنای فقهی مقاومت در برابر اشغال سرزمینهای اسلامی شمرده شده است.[۲۵]
همچنین در دفاع، فرار از میدان، حرام شمرده شده است، زیرا وجوب آن عینی است.[۲۶] اما در جهاد ابتدایی، احکام متفاوتی مانند جواز بازگشت در شرایط خاص مطرح است.[۲۷]
پانویس
- ↑ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد، بحث الدفاع؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱، کتاب الجهاد.
- ↑ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.
- ↑ همان؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جهاد العدو.
- ↑ ابن منظور، لسان العرب، ذیل مادهٔ «دفع».
- ↑ قاموس قرآن، سید علیاکبر قرشی، ج۲، ص۳۵۰.
- ↑ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.
- ↑ همان.
- ↑ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱؛ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد.
- ↑ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱؛ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد.
- ↑ همان؛ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۳۹.
- ↑ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ حج، آیهٔ ۳۹؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۹۰؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۹۰.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۲۵۱؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ شوری، آیهٔ ۳۹؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ آلعمران، آیهٔ ۱۶۷؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
- ↑ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.
- ↑ همان؛ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۹۰.
- ↑ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.
- ↑ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.
- ↑ همان؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جهاد العدو.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جهاد العدو؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.
- ↑ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱؛ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد.
- ↑ همان؛ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ حج، آیهٔ ۳۹.
- ↑ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جهاد العدو.
- ↑ همان.
منابع
- قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
- ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
- حر عاملی، محمد بن حسن؛ وسائل الشیعة، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ق.
- صاحب جواهر، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ سوم، ۱۳۶۷ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، قم: منشورات اسماعیلیان، بیتا.
- محقق حلی، جعفر بن حسن؛ شرایع الإسلام فی مسائل الحلال والحرام، تهران: استقلال، بیتا.
- قرشی، سید علیاکبر؛ قاموس قرآن، ج۲.
| فقه | ||
| کلیات: | تاریخ فقه، ابواب فقه، احکام، اجتهاد، منابع اجتهاد در فقه شیعه، تقلید، اصول فقه، قواعد فقهی | |
| منابع: | عروة الوثقى، شرایع الاسلام، علل الشرائع، لمعه، جواهرالكلام، المكاسب المحرمه، مدارک الاحکام و ... | |
| ↓ رده ها ↓ | ||
| فقه: | فقیهان، منابع فقهی، اصطلاحات فقهی، آیات الاحکام، منابع اجتهاد در فقه شیعه، قواعد فقه | |
| اصول فقه: | اصول فقه، اصولیون، منابع اصول فقه، اصطلاحات اصول فقه | |
| احکام: | احکام، احکام عبادی، احکام اقتصادی، احکام خانواده، احکام روابط اجتماعی، احکام قضایی و جزایی، احکام اطعمه و اشربه، اصطلاحات احكام | |



