جاحظ

از دانشنامه‌ی اسلامی
نسخهٔ تاریخ ‏۲۰ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۶:۵۵ توسط مهدی موسوی (بحث | مشارکت‌ها)
(تفاوت) → نسخهٔ قدیمی‌تر | نمایش نسخهٔ فعلی (تفاوت) | نسخهٔ جدیدتر ← (تفاوت)
پرش به ناوبری پرش به جستجو
نام کامل عمرو بن بحر بن محبوب، کنانی، لیثی، فقیمی
زادروز ۱۵۰ق یا ۱۶۰ق
زادگاه بصره
وفات محرم ۲۵۵ق
مدفن بصره

Line.png

اساتید

ابوعبیده معمر بن مثنی، اصمعی، ابوزید انصاری، اخفش، ابراهیم نظّام

شاگردان

یموت بن مزرع، ابوبکر بن ابی‌داود

آثار

البیان والتبیین، الحیوان، البخلاء، العثمانیة، الرد علی النصاری

شناخته‌شده برای

متکلم معتزلی و ادیب بصری


«ابوعثمان عمرو بن بحر کنانی» معروف به «جاحظ» (۱۶۰-۲۵۵ ق)، متکلم، ادیب و نویسندهٔ پرکار بصری در سدهٔ سوم هجری بود. او را از بزرگ‌ترین ادیبان عرب و از سرآمدان بلاغت شمرده‌اند و «البیان و التبیین» او از آثار بنیادین نثر عربی به شمار می‌رود.[۱] جاحظ در علم کلام شاگرد ابراهیم بن سیار نظّام بود و شاخه‌ای از معتزله به نام «جاحظیه» را به او نسبت داده‌اند.[۲] آثار او در ادب، کلام و اخلاق گسترده است و بر نویسندگان پس از خود اثر گذاشت.[۳] در منابع شیعی، به سبب کتاب «العثمانیة» و گزارش‌هایی دربارهٔ کاستن از فضایل امام علی (علیه‌السلام)، بر او نقدهایی وارد شده است.[۴]

نسب و ولادت

نام او را «عمرو بن بحر بن محبوب» و کنیه‌اش را «ابوعثمان» نوشته‌اند.[۵] ابوالفداء کنیهٔ «ابوعمران» را نیز آورده است.[۶] در نسبت او «کنانی»، «لیثی» و «فُقیمی» (به تیرهٔ فُقَیم) آمده است.[۷] خطیب بغدادی می‌نویسد: «قيل: صليبة، وقيل: مولى»؛ یعنی برخی او را از تبار اصیل قبیله و برخی از موالی شمرده‌اند.[۸] به گزارش خطیب بغدادی، جدّ جاحظ «فَزاره»، سیاه‌پوست و شتربان عمرو بن قلع کنانی بود؛ همین گزارش مبنای قول کسانی است که او را «مولی» می‌دانند.[۹]

لقب «جاحظ» نیز از برآمدگی چشم‌های او گرفته شده و «حَدَقی» نیز خوانده می‌شد.[۱۰]

جاحظ در بصره متولد شد.[۱۱] سال تولد او روشن نیست؛ خودش می‌گفته یک سال از ابونواس بزرگ‌تر است و در آغاز سال ۱۵۰ق. زاده شده؛[۱۲] اما در پایان عمر می‌گفت که از نود سال گذشته است؛ این گزارش با مرگ او در سال ۲۵۵ق، تولد را حدود ۱۵۹ یا ۱۶۰ق می‌کند.[۱۳] در «دانشنامه جهان اسلام» دو تاریخ ۱۵۰ و حدود ۱۶۰ق. ذکر شده است.[۱۴]

استادان و شاگردان

شوق جاحظ به کتاب زبانزد بود؛ به گزارش یاقوت حموی، شب‌ها دکان کتاب‌فروشان را کرایه می‌کرد و در آن به مطالعه می‌پرداخت.[۱۵] پاره‌ای از گزارش‌ها نیز از سفر او به شام و انطاکیه سخن گفته‌اند.[۱۶]

جاحظ ادبیات و لغت را از ابوعبیده معمّر بن مثنی، اصمعی و ابوزید انصاری، نحو را از اخفش و کلام را از ابراهیم نظّام آموخت.[۱۷] فصاحت عربی را نیز در بازار «مِربَد» بصره از بادیه‌نشینان شنید.[۱۸]

جاحظ در علم لغت و بلاغت بسیار پیش رفت و آثارش در ادبیات عرب جایگاهی بلند یافت.[۱۹] ابوبکر بن ابی‌داود از او حدیث روایت کرده است.[۲۰] خواهرزاده‌اش یموت بن مزرع نیز از راویان او بود.[۲۱]

در دربار عباسیان

جاحظ در روزگار مأمون به بغداد رفت و مدتی در آن شهر ماند.[۲۲] او سه روز ریاست دیوان رسائل را بر عهده داشت و سپس استعفا داد؛ سهل بن هارون گفت اگر در آن مقام می‌ماند، ستارهٔ کاتبان افول می‌کرد.[۲۳]

جاحظ به محمد بن عبدالملک زیّات (۱۷۳-۲۳۳ ق) وزیر دربار، نزدیک شد، اما با احمد بن ابی‌داود میانه نداشت.[۲۴] پس از گرفتار شدن ابن زیّات گریخت، سپس در حالی که در زنجیر بود، نزد ابن ابی داود برده شد و سرانجام آزاد گردید.[۲۵]

متوکل او را برای آموزش یکی از فرزندانش فراخواند، اما با دیدن چهره‌اش او را با ده هزار درهم مرخص کرد.[۲۶] با این حال، جاحظ در مجالس متوکل رفت‌وآمد داشت.[۲۷] به گزارش خطیب بغدادی، جاحظ خود می‌گفت وزیر به رأی او سخن می‌گوید و آرزو داشت خلافت از آنِ او باشد.[۲۸] پس از مرگش، معتز عباسی، گفت دوست داشت او را نزد خود می‌آورد.[۲۹]

داوری‌ها دربارهٔ نسبت او با دستگاه خلافت عباسی یکسان نیست؛ «دانشنامه جهان اسلام» می‌نویسد که او گرایش سیاسی روشنی نداشت و بیشتر از جریان‌های حاکم پیروی می‌کرد.[۳۰]

جایگاه علمی

جاحظ را «یکی از شیوخ معتزله» خوانده‌اند و فرقه‌ای به نام «جاحظیه» به او منسوب است.[۳۱] در کلام پیرو نظّام بود[۳۲] و ابن قتیبه او را در شمار شیوخ اعتزال، در کنار ثمامة بن اشرس، آورده است.[۳۳] آثاری در دفاع از عقاید معتزله، از جمله «فضل المعتزلة» و رساله‌ای در خلق قرآن، نوشت.[۳۴]

شهرستانی آرای او را چنین خلاصه کرده است: «إنّ المعارفَ كلَّها ضروريةٌ طبعاً، وليس شيءٌ من ذلك من أفعال العباد، وليس للعباد كسبٌ سوى الإرادة»؛ همهٔ معارف ضروری و طبعی‌اند، هیچ‌یک از آنها فعل بندگان نیست و بندگان را جز اراده بهره‌ای نیست.[۳۵] به گزارش شهرستانی، جاحظ در کتاب‌های فلاسفه، بسیار مطالعه کرد و در آرای خود دچار آمیختگی شده است.[۳۶]

ابن خلدون کتاب «البیان والتبیین» جاحظ را یکی از چهار کتاب بنیادین فن ادب شمرده است.[۳۷] ابن خلکان «البیان والتبیین» و «الحیوان» را از نیکوترین و لذت‌بخش‌ترین آثار او می‌داند،[۳۸] و «البخلاء» را نیز از شاهکارهای او شناخته‌اند.[۳۹]

جاحظ زبان را چنین وصف می‌کند: «اللِّسانُ أداةٌ يَظهرُ بها البَيان، وشاهدٌ يُعبِّرُ عن الضَّمير»؛ زبان ابزاری است که بیان را آشکار می‌کند و گواهی است که از درون خبر می‌دهد.[۴۰] در آثار او الفاظی شیوا و ساده دیده می‌شود و تناسب لفظ و معنا حفظ شده است؛ او از جدّ و هزل، نقل داستان و نقد اجتماعی نیز بهره می‌برد.[۴۱]

آثار و تألیفات

شمار آثار جاحظ را بسیار گفته‌اند، که از جمله شناخته‌شده‌ترین آنها عبارتند از:

  • البیان والتبیین، که مهم‌ترین اثر ادبی جاحظ است.
  • الحیوان
  • البُخلاء
  • العثمانیة، نوشته‌ای در دفاع از خلافت عثمان و پاسخ به نقدهای شیعه بود.[۴۲]
  • الرد علی النصاری
  • فضل هاشم علی عبدشمس و العباسیة، که از برتری بنی‌هاشم بر بنی‌عبدشمس سخن گفته است.
  • التربیع والتدویر، در جدل و مناظره
  • مناظرة ما بین حق الخؤولة و العمومة
  • المحاسن والأضداد، (منسوب)
  • التاج، (منسوب).[۴۳]

جاحظ در نزد شیعه

سید ابن طاووس، ردّیه‌ای بر کتاب «العثمانیة» جاحظ با عنوان «بناء المقالة الفاطمیة فی نقض الرسالة العثمانیة» نوشت و در مقدمهٔ آن، جاحظ را به کاستن از شرف امام علی (علیه‌السلام) و سبک شمردن فضایل او متهم کرد.[۴۴]

شریف مرتضی در «الأمالی» خود نقل می‌کند که در مجلس ابوالعباس احمد بن یحیی، چون نام جاحظ آمد، ابوعمرو گفت: «أمسكوا عن ذكر الجاحظ فإنّه غير ثقة»؛ از یادکرد جاحظ دست بردارید که او مورد اعتماد نیست. در ادامهٔ همان گزارش آمده است که اهل علم او را نکوهیدند و از راست‌گویی دور دانستند.[۴۵]

در «دانشنامه جهان اسلام» آمده که جاحظ به دروغ‌پردازی شهرت داشت، احادیث را به ریشخند می‌گرفت و خواهرزاده‌اش او را بی‌ دین خواند.[۴۶] این داوری‌ها از سوی منتقدان او بیان شده است و در برابر آنها، آثاری چون «فضل هاشم علی عبدشمس» نیز به او نسبت داده شده است.[۴۷]

در منابع کهنِ شرح‌حال، روایتی از دیدار او با امامان (علیهم‌السلام) نقل نشده است؛[۴۸] از این‌رو نمی‌توان چنین دیداری را مسلّم دانست.

وفات

ابوعثمان جاحظ در ماه محرم سال ۲۵۵ق. یا ۲۵۶ق. در بصره درگذشت.[۴۹] او خود می‌گفت از نود سال گذشته است.[۵۰] در سال‌های آخر، نیمی از بدنش فلج و نیم دیگر به نقرس مبتلا بود.[۵۱]

زرکلی در «الأعلام» نوشته است: «ماتَ والكتاب على صدره و قتلتهُ مجلّدات من الكتب وقعَت عليه»؛ در حالی مرد که کتاب بر سینه‌اش بود و جلدهای کتاب‌ها که بر او فرو ریخت، او را کشت.[۵۲] خوانساری نیز در «روضات الجنات» آورده است که کسی جاحظ را در خواب دید و از سرانجام او پرسید؛ پاسخ او این بیت بود: «فلا تَكتُبْ بخطِّك غيرَ شيءٍ * يَسُرُّكَ في القيامةِ لَو تَراه»؛ با دست خط خود چیزی جز آنچه در قیامت شادمانت می‌کند ننویس.[۵۳]

پانویس

  1. ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۱.
  2. ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۱.
  3. ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
  4. ↑ ابن طاووس، بناء المقالة الفاطمیة، ص۵۳؛ شریف مرتضی، الأمالی، ج۱، ص۱۳۹.
  5. ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸؛ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.
  6. ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
  7. ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۰؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۹.
  8. ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸.
  9. ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۹؛ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.
  10. ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۱.
  11. ↑ زرکلی، الأعلام، ج۵، ص۷۴.
  12. ↑ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.
  13. ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۴.
  14. ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
  15. ↑ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.
  16. ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
  17. ↑ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸.
  18. ↑ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.
  19. ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
  20. ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸.
  21. ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۹؛ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.
  22. ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸.
  23. ↑ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۳.
  24. ↑ شریف مرتضی، الأمالی، ج۱، ص۱۳۹.
  25. ↑ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۲؛ شریف مرتضی، الأمالی، ج۱، ص۱۳۹.
  26. ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۱.
  27. ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
  28. ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴.
  29. ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴.
  30. ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
  31. ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۱.
  32. ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸.
  33. ↑ ابن قتیبه، المعارف، ص۵۱.
  34. ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
  35. ↑ خوانساری، روضات الجنات، ج۵، ص۳۲۶ (به نقل از شهرستانی).
  36. ↑ خوانساری، روضات الجنات، ج۵، ص۳۲۶.
  37. ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
  38. ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۱.
  39. ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
  40. ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۳.
  41. ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
  42. ↑ ابن طاووس، بناء المقالة الفاطمیة، ص۵۳.
  43. ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
  44. ↑ ابن طاووس، بناء المقالة الفاطمیة، ص۵۳.
  45. ↑ شریف مرتضی، الأمالی، ج۱، ص۱۳۹.
  46. ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
  47. ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
  48. ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸–۲۱۴؛ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱–۲۱۰۳.
  49. ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۴؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴؛ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
  50. ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴.
  51. ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴.
  52. ↑ زرکلی، الأعلام، ج۵، ص۷۴.
  53. ↑ خوانساری، روضات الجنات، ج۵، ص۳۲۶.


منابع

  • ابن خلکان، احمد؛ وفیات الأعیان و أنباء أبناء الزمان، تحقیق إحسان عباس، بیروت: دار صادر، ۱۹۹۴م؛ ج۳.
  • ابن طاووس، احمد؛ بناء المقالة الفاطمیة فی نقض الرسالة العثمانیة، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، بی‌تا؛ ج۱.
  • ابن قتیبه، عبدالله؛ المعارف، تحقیق ثروت عکاشه، قاهره: دار المعارف، ۱۹۶۹م.
  • خوانساری، محمدباقر؛ روضات الجنات فی أحوال العلماء و السادات، قم: اسماعیلیان، بی‌تا؛ ج۵.
  • دانشنامه جهان اسلام، تهران: بنیاد دائرةالمعارف اسلامی، ۱۳۷۵ش؛ ج۱.
  • زرکلی، خیرالدین؛ الأعلام، بیروت: دار العلم للملایین، بی‌تا؛ ج۵.
  • شریف مرتضی، علی بن حسین؛ الأمالی، قم: مکتبة آیةالله المرعشی النجفی، ۱۴۰۳ق؛ ج۱.
  • خطیب بغدادی، احمد؛ تاریخ بغداد، تحقیق مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا؛ ج۱۲.
  • یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله؛ معجم الأدباء، تحقیق إحسان عباس، بیروت: دار الغرب الإسلامی، ۱۹۹۳م؛ ج۵.