ولید بن مغیره

از دانشنامه‌ی اسلامی
نسخهٔ تاریخ ‏۱۶ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۱:۲۸ توسط مهدی موسوی (بحث | مشارکت‌ها)
(تفاوت) → نسخهٔ قدیمی‌تر | نمایش نسخهٔ فعلی (تفاوت) | نسخهٔ جدیدتر ← (تفاوت)
پرش به ناوبری پرش به جستجو

«ولید بن مُغیره» (درگذشت حدود سال نخست هجری)، از سران قریش و رئیس خاندان بنی‌مخزوم در مکه و پدر خالد بن ولید بود.[۱] ولید در دورهٔ بعثت، از مخالفان سرسخت پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله) بود که پیامبر را مسخره می‌کرد و در گردهمایی‌های قریش برای مقابله با قرآن نقش داشت.[۲] بسیاری از مفسران، شأن نزول شماری از آیات سوره مدثر را دربارهٔ او دانسته‌اند.[۳]

نام و نسب

ولید بن مغیرة بن عبدالله بن عمر بن مخزوم، به خاندان بنی‌مخزوم، یکی از شاخه‌های توانمند قریش، تعلق داشت.[۴] پدرش مغیرة بن عبدالله از بزرگان مخزوم بود و از او ثروتی بزرگ به ولید رسید؛ منابع، او را از ثروتمندترین و بانفوذترین مردان مکه شمرده‌اند.[۵]

خالد بن ولید، سردار مشهور مسلمانان، از فرزندان اوست و ابوجهل، از سران دیگر مخزوم، برادرزادهٔ او بود.[۶] پسرش خالد بن ولید سال‌ها بعد مسلمان شد و در فتوحات دورهٔ نخست نقش یافت؛ این تفاوت سرنوشت پدر و پسر، در منابع تاریخی برجسته شده است.[۷]

مخالفت با پیامبر اسلام

ولید در سال‌های نخست بعثت، در شمار سران قریش بود که با دعوت پیامبر (صلی الله علیه و آله) مخالفت کردند.[۸] بر پایهٔ گزارش‌های سیره، او در نشست‌های قریش دربارهٔ چگونگی مقابله با قرآن حاضر بود و در این باره رأی و پیشنهاد می‌داد.[۹] چنانکه گزارش‌هایی از هوشمندی و نفوذ کلام او در میان قریش آمده است.[۱۰]

در روایتی، قریش دربارهٔ اینکه قرآن را چه بنامند ـ سحر، شعر، کهانت یا سخن دیوانگان ـ به مشورت نشستند و ولید در این میان سخن گفت.[۱۱] در قرآن، سخن کسانی که قرآن را «سحر» خواندند نقل شده است: «إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ يُؤْثَرُ»؛ «این جز جادویی که [از پیشینیان] نقل شده نیست.»[۱۲] مفسران در اینکه این سخن از ولید بن مغیره است یا از دیگر سران قریش، اختلاف دارند.[۱۳]

ولید در شأن نزول آیات

بسیاری از مفسران شیعه و سنی، آیات ۱۱ تا ۲۵ سورهٔ مدثر را ناظر به ولید بن مغیره دانسته‌اند[۱۴]: «ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيدًا * وَجَعَلْتُ لَهُ مَالًا مَمْدُودًا * وَبَنِينَ شُهُودًا * وَمَهَّدْتُ لَهُ تَمْهِيدًا * ثُمَّ يَطْمَعُ أَنْ أَزِيدَ * كَلَّا إِنَّهُ كانَ لِآياتِنا عَنِيداً * سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً * إِنَّهُ فَكَّرَ وَ قَدَّرَ * فَقُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ * ثُمَّ قُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ * ثُمَّ نَظَرَ * ثُمَّ عَبَسَ وَ بَسَرَ * ثُمَّ أَدْبَرَ وَ اسْتَكْبَرَ * فَقالَ إِنْ هذا إِلَّا سِحْرٌ يُؤْثَرُ * إِنْ هذا إِلَّا قَوْلُ الْبَشَرِ»؛ مرا با کسی که او را به تنهایی آفریدم واگذار، و برایش ثروت گسترده و فراوان قرار دادم، و فرزندانی که نزدش حاضرند و نعمت ها [ی مادی و وسایل زندگی] را به طور کامل برای او فراهم آوردم، با اين حال، طمع دارد كه بيفزايم. هرگز، زيرا او به آيات ما عناد مى‌ورزد. به زودى او را به گردنه‌اى سخت گرفتار مى‌كنم. همانا او (براى مبارزه با قرآن) فكر كرد و به سنجش پرداخت. پس مرگ بر او باد كه چگونه سنجيد. باز هم مرگ بر او كه چگونه سنجيد. سپس نگريست. سپس چهره در هم كشيد و با عجله دست به كار شد. سپس پشت كرد و تكبّر ورزيد. پس گفت: اين (قرآن) جز سحرى كه (از پيشينيان) روايت مى‌شود نيست. اين نيست مگر گفته بشر.

در آغاز این آیات آمده است: «ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيدًا»؛ «مرا با کسی که تنها آفریدم واگذار.» برخی مفسران «وحید» را لقب ولید دانسته‌اند، زیرا در میان قریش به‌سبب ثروت و نفوذ، «تنها» خوانده می‌شد؛ برخی دیگر آن را به آفرینش انسان به‌تنهایی تفسیر کرده‌اند.[۱۵] در ادامه، از اندیشیدن و سنجیدن او برای رد قرآن و سپس گفتن «این جز سحر نیست» سخن رفته است.[۱۶]

در «تفسیر على بن ابراهیم قمی» نقل شده: روزى رسول خدا صلی الله علیه و آله در حجره خویش مشغول خواندن قرآن بود، قریش که آن آیات را مى شنیدند. نزد ولید رفتند و گفتند: اى ابو عبدشمس این کلماتى که محمد می‌خواند، چیست؟ آیا شعر است که می‌خواند و یا کهانت است که مى گوید و یا خطبه است که به زبان می‌راند؟ ولید گفت: بگذارید تا خودم گوش فرادارم و بشنوم. سپس نزدیک رسول خدا صلی الله علیه وآله آمد و گفت: یا محمد از اشعار خود براى من بخوان. پیامبر فرمود: آنچه من تلاوت کرده و می‌خوانم شعر نیست، بلکه کلام پروردگار است که به توسط فرشتگان براى انبیاء و رسل خویش مى فرستد. ولید گفت: همان را براى من اندکى بخوان، رسول خدا سوره فصلت را قرائت کرد تا به این آیه رسید: «فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنْذَرْتُکمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عادٍ وَ ثَمُودَ».[۱۷] ولید وقتى این آیات را شنید به خود لرزید و موى سر و ریش او بر بدنش راست شد؛ از آنجا یکسر به خانه خویش رفت و از آن پس از خانه بیرون نیامد. قریش هر قدر به انتظار وى ماندند، او را ندیدند تا این که نزد ابوجهل رفتند و گفتند: اى ابوالحکم، ولید به سوى دین محمد رفته و چند روزى است که از خانه بیرون نمى آید. ابوجهل نزد ولید رفت و گفت: اى عمو، تو آبروى ما را برده اى و ما را در میان قریش رسوا نموده اى و دشمن از هر طرف ما را شماتت و سرزنش می‌نمایند. آیا واقعا به دین محمد گرویده اى؟ ولید گفت: اى ابوالحکم من به دین محمد نگرویده ام ولى کلامى از او شنیدم که بدن من لرزید. ابوجهل گفت: آیا براى تو خطبه خواند؟ گفت: نه، خطبه یک سلسله کلام متصل به یکدیگر است ولى کلام او پراکنده بود و هیچکدام با دیگرى شباهتى نداشت، ابوجهل گفت: آیا شعر بود که براى تو خواند؟ گفت: شعر هم نبود زیرا من انواع و اقسام اشعار عرب را به جهات مختلف شنیده ام، کلام او به شعر هم شباهتى نداشت. ابوجهل گفت: پس چه بود؟ ولید گفت: واگذار مرا تا درباره آن بیندیشم تا براى گفتار او نامى بگذارم. فرداى آن روز دوباره ابوجهل با عده اى از قریش نزد او آمدند، گفتند: بالاخره کلام محمد را چه نامیده اى؟ گفت: کلام او سحرى است که بسیار جذب قلوب مردم می‌کند سپس این آیات نازل گردید.[۱۸] چنان که ابن عباس و دیگران از مفسرین با اندک تفاوت نیز آن را نقل و روایت نموده اند.[۱۹][۲۰]

وفات

دربارهٔ سال درگذشت ولید بن مغیره اختلاف است. برخی منابع مرگ او را در سال نخست هجری و برخی اندکی پیش از هجرت دانسته‌اند.[۲۱] به گزارش منابع، او در مکه و بر آیین پیشینیان خود درگذشت و اسلام را نپذیرفت.[۲۲] برخی گزارش‌ها سن او را بسیار بالا و نزدیک به نود سال نوشته‌اند.[۲۳]

پانویس

  1. ↑ ابن هشام، السیرة النبویة، ج۱، باب ذکر استهزاء قریش بالنبی (ص)؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۱.
  2. ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال بعثت؛ ابن هشام، السیرة النبویة، ج۱.
  3. ↑ طبری، جامع البیان، ذیل سورهٔ مدثر، آیات ۱۱–۲۵؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل همان آیات.
  4. ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۱؛ بلاذری، أنساب الأشراف، بخش بنی‌مخزوم.
  5. ↑ ابن هشام، السیرة النبویة، ج۱؛ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال بعثت.
  6. ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷ (ترجمهٔ خالد بن ولید).
  7. ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷؛ بلاذری، أنساب الأشراف.
  8. ↑ ابن هشام، السیرة النبویة، ج۱.
  9. ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال بعثت؛ ابن هشام، السیرة النبویة، ج۱.
  10. ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۱؛ بلاذری، أنساب الأشراف.
  11. ↑ طبری، جامع البیان، ذیل سورهٔ مدثر، آیهٔ ۲۴؛ ابن هشام، السیرة النبویة، ج۱.
  12. ↑ قرآن کریم، سورهٔ مدثر، آیهٔ ۲۴؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
  13. ↑ طبری، جامع البیان، ذیل سورهٔ مدثر، آیهٔ ۲۴؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل همان آیه.
  14. ↑ طبری، جامع البیان، ذیل سورهٔ مدثر، آیات ۱۱–۲۵؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل همان آیات؛ طباطبایی، المیزان، ذیل همان آیات.
  15. ↑ طبری، جامع البیان، ذیل سورهٔ مدثر، آیهٔ ۱۱؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل همان آیه.
  16. ↑ طبری، جامع البیان، ذیل سورهٔ مدثر، آیات ۱۸–۲۴؛ طباطبایی، المیزان، ذیل همان آیات.
  17. ↑ سوره فصلت، ۱۳.
  18. ↑ تفسیر على بن ابراهیم قمی.
  19. ↑ المستدرک حاکم؛ تفسیر طبرى؛ تفسیر ابن ابى حاتم.
  20. ↑ محمدباقر محقق، نمونه بینات در شأن نزول آیات.
  21. ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۱؛ بلاذری، أنساب الأشراف، بخش بنی‌مخزوم.
  22. ↑ ابن هشام، السیرة النبویة، ج۱؛ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال بعثت.
  23. ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۱.

منابع

  • قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
  • ابن سعد، محمد؛ الطبقات الکبری، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
  • ابن هشام، عبدالملک؛ السیرة النبویة، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
  • بلاذری، احمد بن یحیی؛ أنساب الأشراف، بیروت: دار التعارف، ۱۳۹۷ق.
  • طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، قم: منشورات اسماعیلیان، بی‌تا.
  • طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
  • طبری، محمد بن جریر؛ جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۱۲ق.
  • طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الطبری، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۸ق.
  • محقق، محمدباقر، نمونه بینات در شأن نزول آیات.