مسیلمه کذاب

از دانشنامه‌ی اسلامی
نسخهٔ تاریخ ‏۱۶ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۰۶:۱۹ توسط مهدی موسوی (بحث | مشارکت‌ها)
(تفاوت) → نسخهٔ قدیمی‌تر | نمایش نسخهٔ فعلی (تفاوت) | نسخهٔ جدیدتر ← (تفاوت)
پرش به ناوبری پرش به جستجو

«مُسَیلمة» مشهور به «مسیلمهٔ کذّاب»، از مدعیان نبوت در عصر پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله) و از سران قبیلهٔ بنی‌حنیفه در یمامه بود.[۱] او در سال‌های پایانی عمر پیامبر (ص) ادعای نبوت کرد و از سوی آن حضرت لقب «کذّاب» گرفت.[۲] مسیلمۀ کذّاب پس از رحلت پیامبر، با گرد آوردن پیروانش در یمامه، شورشی بزرگ پدید آورد[۳] و سرانجام در «جنگ یمامه» (سال ۱۲ق) توسط سپاه خالد بن ولید کشته شد.[۴] منابع اسلامی، مسیلمه را نمونهٔ «مدعیان دروغین نبوت» شمرده‌ و داستان او را در ضمن «جنگ‌های ردّه» آورده‌اند.[۵]

نام و نسب

نام او را «مسیلمة بن حبیب» و به گزارشی «مسیلمة بن ثمامة بن قیس» از بنی‌حنیفه، شاخه‌ای از قبیلهٔ بکر بن وائل، آورده‌اند.[۶] کنیه‌اش «ابوثمامة» گفته شده است.[۷] خاندان او از بزرگان یمامه بودند و پیش از ادعای نبوت، در میان قوم خود جایگاهی داشت.[۸]

ادعای نبوت

بر پایهٔ گزارش‌های منابع، مسیلمه در سال‌های آخر عمر پیامبر (ص) همراه هیئتی از بنی‌حنیفه به مدینه آمد و پس از بازگشت، ادعای نبوت کرد.[۹] در روایتی، پیامبر (ص) دربارهٔ او فرمود که او «کذّاب» است.[۱۰] نامه‌نگاری او با پیامبر (ص) نیز در منابع آمده است: او نوشت «از مسیلمة رسول الله به محمد رسول الله» و پیامبر (ص) در پاسخ، او را «مسیلمة الکذّاب» خواند.[۱۱] این گزارش در منابع متأخر مشهور است، هرچند در جزئیات آن اختلاف دیده می‌شود.[۱۲]

مسیلمه برای ادعای خود، عباراتی موزون و مسجّع ساخت و کوشید به سبک قرآن تقلید کند؛ منابع کهن نمونه‌هایی از این عبارات را نقل کرده‌اند و آن را سست و بی‌معنا شمرده‌اند.[۱۳] در گزارش‌ها آمده است که قریش و دیگر مخالفان پیامبر (ص) نیز به این تقلیدها استناد می‌کردند، اما خودِ مسیلمه نزد قومش به نبوت خوانده شد.[۱۴] برخی پژوهشگران معاصر، گزارش‌های مربوط به «قرآنِ» مسیلمه را آمیخته به افسانه‌سازی متأخر دانسته و در صحت جزئیات آن تردید کرده‌اند.

در سال‌های پس از رحلت پیامبر اسلام (ص)، «سجّاح» زنی از قبیلهٔ بنی‌تمیم نیز ادعای نبوت کرد. بر پایهٔ گزارش‌ها، میان او و مسیلمه پیمانی بسته شد و سجاح با او ازدواج کرد، سپس به سوی قوم خود بازگشت.[۱۵] این گزارش در منابع با تفاوت‌هایی در جزئیات آمده است.[۱۶]

جنگ یمامه

پس از رحلت پیامبر اکرم (ص) و در دورهٔ خلافت ابوبکر، بنی‌حنیفه از اسلام برگشتند و مسیلمه در یمامه آنان را جمع کرد.[۱۷] ابوبکر سپاهی به فرماندهی خالد بن ولید به سوی یمامه فرستاد و در نبردی سخت، که به «جنگ یمامه» شهرت یافت، سپاه مسیلمه شکست خورد.[۱۸] در این نبرد، شماری از حافظان و قاریان قرآن کشته شدند؛ گفته شده است که همین رخداد، انگیزهٔ گردآوری قرآن در دورهٔ ابوبکر شد.[۱۹] مسیلمه نخست در «حدیقة الموت» (باغی که در آن کشته شد) پناه گرفت و سرانجام به دست وحشی بن حرب کشته شد.[۲۰] در اینکه قاتل او چه کسی بوده است، گزارش‌ها یکسان نیست و نام وحشی بن حرب و برخی دیگر در منابع آمده است.[۲۱]

پانویس

  1. ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۱۱ق؛ ابن کثیر، البدایة والنهایة، حوادث سال ۱۲ق.
  2. ↑ ابن قتیبه، المعارف، باب أخبار النبی؛ مسعودی، مروج الذهب، ج۲.
  3. ↑ بلاذری، فتوح البلدان، بخش فتوح یمامه.
  4. ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۱۲ق؛ مسعودی، مروج الذهب، ج۲.
  5. ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۱۱–۱۲ق؛ ابن کثیر، البدایة والنهایة.
  6. ↑ ابن قتیبه، المعارف، باب أخبار النبی؛ بلاذری، فتوح البلدان، بخش فتوح یمامه.
  7. ↑ ابن کثیر، البدایة والنهایة، حوادث سال ۱۲ق.
  8. ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۱۰ق.
  9. ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۱۰ق؛ بلاذری، فتوح البلدان.
  10. ↑ ابن قتیبه، المعارف، باب أخبار النبی.
  11. ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۱۰ق؛ ابن کثیر، البدایة والنهایة.
  12. ↑ همان.
  13. ↑ ابن کثیر، البدایة والنهایة، حوادث سال ۱۲ق؛ مسعودی، مروج الذهب، ج۲.
  14. ↑ ابن کثیر، البدایة والنهایة؛ مسعودی، مروج الذهب.
  15. ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۱۱ق؛ بلاذری، فتوح البلدان.
  16. ↑ همان.
  17. ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۱۲ق؛ بلاذری، فتوح البلدان، بخش فتوح یمامه.
  18. ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۱۲ق؛ مسعودی، مروج الذهب، ج۲.
  19. ↑ بلاذری، فتوح البلدان؛ ابن کثیر، البدایة والنهایة.
  20. ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۱۲ق؛ ابن کثیر، البدایة والنهایة.
  21. ↑ همان.

منابع

  • ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم؛ المعارف، قاهره: دار المعارف، بی‌تا.
  • ابن کثیر، اسماعیل بن عمر؛ البدایة والنهایة، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۷ق.
  • بلاذری، احمد بن یحیی؛ فتوح البلدان، بیروت: دار الهلال، ۱۹۸۸م.
  • طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الطبری، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۸ق.
  • مسعودی، علی بن حسین؛ مروج الذهب، قم: دار الهجرة، ۱۴۰۹ق.
  • مفید، محمد بن محمد؛ الإرشاد، قم: کنگرهٔ شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.