نماز شکسته

نماز شکسته یا نماز قصر، خواندن نمازهای چهاررکعتی به دو رکعت در سفر است. این حکم در آیه قصر (نساء، آیهٔ ۱۰۱) آمده و در روایات امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام تفصیل یافته است. به باور مشهور امامیه، مسافر باید نماز را شکسته بخواند و کامل خواندن آن جایز نیست؛ در حالی که بیشتر مذاهب اهل سنت آن را رخصتی می‌دانند. در فقه شیعه، این حکم به سفرهایی محدود است که شرایطی چون پیمودن هشت فرسخ، قصد سفر، مباح بودن سفر و گذشتن از حد ترخص را داشته باشند؛ در برابر، سفر معصیت و سفر شغلی از مواردی است که نماز در آن‌ها کامل خوانده می‌شود.

تعریف

«قصر» در لغت به معنای کوتاه کردن است و «نماز شکسته» معادل فارسی آن است. در اصطلاح فقیهان، قصر یعنی خواندن نماز ظهر، نماز عصر و نماز عشا به دو رکعت. نماز صبح و نماز مغرب در سفر همچون حضر خوانده می‌شوند و شکسته نمی‌شوند. این بحث در کتاب‌های فقهی و حدیثی با عنوان «صلاة المسافر» آمده است و دو پرسش اصلی آن، عزیمت یا رخصت بودن حکم و ضابطهٔ مسافت شرعی است.

حکم شرعی

به باور مشهور فقیهان امامیه، شکسته خواندن در سفر «عزیمت» است؛ یعنی واجب است و مسافر حق ندارد نماز را کامل بخواند. بر این پایه، اگر مسافر با آگاهی از حکم، عمداً چهار رکعت بخواند، نمازش باطل شمرده شده و باید اعاده کند. این حکم نزد آنان از احکام روشن فقه است؛ هرچند در جزئیاتی مانند ضابطهٔ کثیرالسفر آرای فقیهان متفاوت است.

ادلهٔ قرآنی

خداوند در آیه قصر می‌فرماید: «وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنَّ الْكَافِرِينَ كَانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِينًا»؛ «و چون در زمین سفر کردید، بر شما گناهی نیست که از نماز بکاهید، اگر بیم آن دارید که کافران به شما آسیب رسانند؛ بی‌گمان کافران دشمن آشکار شما بودند».

مفسران از تعبیر «مِنَ الصَّلَاةِ»، یعنی «از نماز»، برداشت کرده‌اند که مقصود کاستن بخشی از نماز است، نه ترک تمام آن؛ زیرا کوتاه کردن همهٔ نماز «ترک» شمرده می‌شد، نه «قصر». نیز ظاهر تعبیر «فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ»، یعنی «بر شما گناهی نیست»، تنها رفع حرج است و بر وجوب دلالت ندارد؛ از این‌رو فقیهان وجوب را از روایات و اجماع گرفته‌اند. قید «إِنْ خِفْتُمْ»، یعنی «اگر بیم داشتید»، به باور بیشتر مفسران شیعه ناظر به شرایط نزول است و موضوعیت ندارد؛ روایات، حکم شکسته خواندن را به همهٔ سفرها گسترش داده‌اند.

ادلهٔ روایی

در وسائل الشیعه و الکافی، ابوابی به نماز مسافر اختصاص یافته است. در این روایات، مسافت سفر با «هشت فرسخ» یا «مسیر یک روز» مشخص شده و تصریح شده که مسافر در این مسافت نماز را شکسته می‌خواند. روایات دیگری نیز سیرهٔ پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله را در کوتاه خواندن نماز در سفر گزارش کرده‌اند و فقیهان آن را مستند استمرار حکم دانسته‌اند.

شرایط شکسته خواندن

نخستین شرط، پیمودن هشت فرسخ شرعی است. این مسافت در یک سفر رفت یا در مجموع رفت‌وبرگشت فراهم می‌شود و در رساله‌های عملیه معمولاً با حدود چهل و پنج کیلومتر برابر دانسته شده است. اگر مسیر کمتر باشد، نماز کامل خوانده می‌شود.

شرط دوم، قصد سفر از آغاز است. کسی که بدون قصد از شهر بیرون رود، یا در میانهٔ راه از سفر منصرف شود، تا مسافت را با قصد نپیماید نمازش کامل است. مسافر نیز نباید قصد اقامت ده روز در مقصد یا در میانهٔ راه داشته باشد. شرط سوم، گذشتن از حد ترخص است؛ تا زمانی که صدای اذان شهر شنیده می‌شود و دیوارهای آن دیده می‌شود، نماز کامل است و پس از آن شکسته خوانده می‌شود. این حکم در بازگشت نیز جاری است.

شرط چهارم، مباح بودن سفر است. اگر سفر برای کاری حرام باشد، «سفر معصیت» شمرده می‌شود و نماز در آن کامل است؛ سفر شغلی نیز حکم حضر دارد و فقیهان در تعیین مصداق آن اختلاف کرده‌اند.

موارد کامل خواندن

شماری از سفرها از حکم قصر بیرون‌اند و نماز در آن‌ها کامل خوانده می‌شود. سفر معصیت از این جمله است. کسی که سفر شغل اوست، مانند راننده و پیک، در سفرهای کاری خود نماز را کامل می‌خواند. توقف در وطن و قصد اقامت ده روز در جایی نیز حکم حضر را بازمی‌گرداند. پیمودن کمتر از هشت فرسخ و ماندن پیش از حد ترخص نیز از این موارد است.

کیفیت نماز شکسته

نماز شکسته با یک نیت و یک سلام، دو رکعت خوانده می‌شود و اجزایش با نماز حضر تفاوتی ندارد، جز اینکه رکعت سوم و چهارم و تشهد پس از آن حذف می‌شود. به باور مشهور فقیهان، نوافل یومیه در سفر ساقط می‌شوند و مسافر تنها نمازهای واجب را می‌خواند. قضای نماز تابع حالتی است که نماز در آن فوت شده است: اگر نماز چهاررکعتی در سفر فوت شود، قضای آن دو رکعت است و اگر در حضر فوت شده باشد، در سفر چهار رکعت قضا می‌شود.

دیدگاه مذاهب دیگر

اصل شکسته خواندن نماز در سفر نزد همهٔ مذاهب اسلامی پذیرفته شده و اختلاف آنان بیشتر در مسافت و حکم است. حنفیان مسافت را سیر سه روز می‌دانند، در حالی که شافعیان، مالکیان و حنبلیان چهار بُرُد، یعنی شانزده فرسخ، را معیار گرفته‌اند. در حکم نیز اختلاف است: حنفیان قصر را واجب می‌دانند و شافعیان و مالکیان آن را رخصت و افضل می‌شمارند و کامل خواندن را نیز جایز می‌دانند. بر پایهٔ گزارش منابع اهل سنت، بیشتر آنان قید خوف در آیه را شرط ندانسته و به سیرهٔ پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله در سفرهای بی‌بیم استناد کرده‌اند.

احکام مرتبط

اذان و اقامه در سفر ساقط نمی‌شوند و مسافر پیش از نماز شکسته آن‌ها را می‌گوید؛ در این حکم اختلافی گزارش نشده است. نماز خوف نیز از احکام پیوندخورده با این بحث است؛ در جهاد و جایی که بیم حملهٔ دشمن باشد، نماز به شیوهٔ ویژهٔ خود خوانده می‌شود و قید خوف در آیهٔ قصر ناظر به همین شرایط است.

منابع

• قرآن کریم.
• ابن رشد، محمد؛ بدایة المجتهد و نهایة المقتصد، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
• حر عاملی، محمد بن حسن؛ وسائل الشیعه، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ق.
• خمینی، سید روح‌الله؛ تحریر الوسیله، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، بی‌تا.
• خمینی، سید روح‌الله؛ توضیح المسائل، قم: مؤسسة تنظیم و نشر آثار الإمام الخمینی، بی‌تا.
• شافعی، محمد بن ادریس؛ الأم، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
• طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۰۶ق.
• طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.
• علامه حلی، حسن بن یوسف؛ قواعد الأحکام، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
• کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
• محقق حلی، جعفر بن حسن؛ شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم: مؤسسة اسماعیلیان، ۱۴۰۸ق.
• نجفی، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
• یزدی، سید محمدکاظم طباطبایی؛ العروة الوثقی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۹ق.