دفاع: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
(اصلاح پیوندها به صفحهٔ اصلی (رفع پیوند به تغییرمسیر))
 
سطر ۱: سطر ۱:
−
'''دِفاع''' در اصطلاح [[فقه]] اسلامی، مقاومت در برابر تجاوزِ مهاجم به جان، مال، ناموس، آیین یا سرزمین مسلمانان است.<ref>محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد، بحث الدفاع؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱، کتاب الجهاد.</ref> فقیهان، [[جهاد]] را به دو قسم تقسیم کرده‌اند: جهاد ابتدایی که با شرایطی و به‌طور معمول با اذن امام آغاز می‌شود، و جهاد دفاعی که با هجوم دشمن واجب می‌گردد و در آن اذن امام شرط نیست.<ref>محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.</ref> دفاع، واجبِ عینی است؛ یعنی بر همهٔ کسانی که توان دفاع دارند، واجب می‌شود و با انجام گروهی از آنان از دیگران ساقط نمی‌گردد.<ref>همان؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جهاد العدو.</ref>
+
'''«دِفاع»''' در اصطلاح [[فقه]] [[اسلام|اسلامی]]، به معنای مقاومت در برابر تجاوزِ مهاجم به جان، مال، ناموس، آیین یا سرزمین مسلمانان است.<ref>محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد، بحث الدفاع؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱، کتاب الجهاد.</ref> فقیهان، [[جهاد]] را به دو قسم تقسیم کرده‌اند: جهاد ابتدایی که با شرایطی و به‌طور معمول با اذن [[امام]] آغاز می‌شود، و جهاد دفاعی که با هجوم دشمن [[واجب]] می‌گردد و در آن اذن امام شرط نیست.<ref>محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.</ref> دفاع، واجبِ عینی است؛ یعنی بر همهٔ کسانی که توان دفاع دارند، واجب می‌شود و با انجام گروهی از آنان از دیگران ساقط نمی‌گردد.<ref>همان؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جهاد العدو.</ref>
  
−
== مفهوم و جایگاه ==
+
==مفهوم‌شناسی==
−
«دفاع» از ریشهٔ «د ف ع» و به معنای بازداشتن و دور کردن است.<ref>ابن منظور، لسان العرب، ذیل مادهٔ «دفع».</ref> در فقه، به مقابله با کسی گفته می‌شود که به حقّی از حقوق انسان یا جامعهٔ اسلامی تجاوز کند.<ref>محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.</ref> تفاوت آن با جهاد ابتدایی در این است که در دفاع، آغازگرِ جنگ دشمن است و مسلمانان تنها پاسخ می‌دهند.<ref>همان.</ref> ازاین‌رو، در دفاع، شروطی مانند دعوت پیشین به اسلام و اذن امام که در جهاد ابتدایی مطرح است، شرط نیست.<ref>صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱؛ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد.</ref>
+
«دفاع» از ریشهٔ «د ف ع» و به معنای بازداشتن و دور کردن است.<ref>ابن منظور، لسان العرب، ذیل مادهٔ «دفع».</ref> «دفع»: دادن. كنار كردن. حمايت نمودن. دفع چون با «الى» متعدى شود بمعنى دادن است. و چون با «عن» متعدى شود بمعنى حمايت و يارى آيد. و چون بنفسه متعدى شود بمعنى كنار و دور كردن آيد.<ref>قاموس قرآن، سید علی‌اکبر قرشی، ج۲، ص۳۵۰.</ref>
  
−
== دفاع در قرآن ==
+
در [[فقه]]، به مقابله با کسی گفته می‌شود که به حقّی از حقوق [[انسان]] یا جامعهٔ اسلامی تجاوز کند.<ref>محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.</ref> تفاوت آن با [[جهاد]] ابتدایی در این است که در دفاع، آغازگرِ جنگ دشمن است و مسلمانان تنها پاسخ می‌دهند.<ref>همان.</ref> ازاین‌رو، در دفاع، شروطی مانند دعوت پیشین به [[اسلام]] و اذن [[امام]] -که در جهاد ابتدایی مطرح است-، شرط نیست.<ref>صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱؛ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد.</ref>
−
قرآن، اصل دفاع را حق طبیعی مسلمانان می‌داند. در [[سوره حج]] آمده است: {{متن قرآن|«أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ»}}؛ «به کسانی که مورد حمله قرار گرفته‌اند، اجازهٔ [جهاد] داده شد، زیرا به آنان ستم شده است؛ و همانا خدا بر یاری آنان تواناست.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ حج، آیهٔ ۳۹؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref> در [[سوره بقره]]، قلمرو دفاع و حدّ آن بیان شده است: {{متن قرآن|«وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ»}}؛ «و در راه خدا با کسانی که با شما می‌جنگند، بجنگید و تجاوز نکنید؛ همانا خدا تجاوزکاران را دوست ندارد.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۹۰؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref> جملهٔ «وَلَا تَعْتَدُوا» مبنای فقهی «تناسب دفاع با تجاوز» شمرده شده است.<ref>طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۹۰.</ref>
 
  
−
[[قرآن]] همچنین دفاع را عاملی برای جلوگیری از فساد در زمین می‌داند: {{متن قرآن|«وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ»}}؛ «و اگر خدا بعضی از مردم را با بعضی دیگر دفع نمی‌کرد، زمین تباه می‌شد.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۲۵۱؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref> آیهٔ ۳۹ [[سوره شوری]] نیز مؤمنان را می‌ستاید که در برابر تجاوز، از حق خود دفاع می‌کنند: {{متن قرآن|«وَالَّذِينَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ»}}؛ «و آنان که چون ستمی به آنان رسد، یاری می‌جویند.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ شوری، آیهٔ ۳۹؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref>
+
فقیهان [[شیعه]]، دفاع در برابر ستمِ حاکمان را نیز در چارچوب «دفع بَغی» بحث کرده‌اند.<ref>صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱؛ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد.</ref> بر این پایه، مقاومت در برابر [[ظلم]] و تجاوز، [[حق]] و -در مواردی- [[تکلیف]] مسلمانان است.<ref>همان؛ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۳۹.</ref> این بحث، در دورهٔ معاصر در آثار فقهی دربارهٔ «دفاع مشروع» و «مقاومت» گسترش یافته است.<ref>صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.</ref>
  
−
== اقسام دفاع ==
+
==دفاع در قرآن==
−
فقیهان برای دفاع، اقسامی برشمرده‌اند: دفاع از نفس، دفاع از مال، دفاع از ناموس و خانواده، دفاع از دین، و دفاع از سرزمین و کیان [[اسلام|مسلمانان]].<ref>محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.</ref> در دفاع از نفس، مال و ناموس، انسان می‌تواند در برابر مهاجم مقاومت کند، هرچند مهاجم مسلمان باشد.<ref>همان؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جهاد العدو.</ref> در این موارد، اگر کسی در دفاع کشته شود، [[شهادت|شهید]] شمرده می‌شود؛ این حکم در روایتی نبوی آمده است: هر کس در دفاع از مال خود کشته شود، شهید است.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جهاد العدو؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.</ref>
+
[[قرآن|قرآن کریم]]، اصل دفاع را حق طبیعی مسلمانان می‌داند؛ در [[سوره حج]] آمده است: {{متن قرآن|«أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ»}}؛ «به کسانی که [ستمکارانه] مورد جنگ و هجوم قرار می گیرند، چون به آنان ستم شده اذن جنگ داده شده، مسلماً خدا بر یاری دادن آنان تواناست.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ حج، آیهٔ ۳۹؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref>  
  
−
در دفاع از کیان [[اسلام|اسلامی]]، وجوب بر همهٔ مسلمانانِ توانمند است و نیازی به اذن حاکم نیست.<ref>صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱؛ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد.</ref> این حکم، مبنای فقهی مقاومت در برابر اشغال سرزمین‌های اسلامی شمرده شده است.<ref>همان؛ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ حج، آیهٔ ۳۹.</ref>
+
در [[سوره بقره]]، قلمرو دفاع و حدّ آن بیان شده است: {{متن قرآن|«وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ»}}؛ «و در راه خدا با کسانی که با شما می‌جنگند، بجنگید و تجاوز نکنید؛ همانا خدا تجاوزکاران را دوست ندارد.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۹۰؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref> جملهٔ «وَلَا تَعْتَدُوا» مبنای فقهی «تناسب دفاع با تجاوز» شمرده شده است.<ref>طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۹۰.</ref>
  
−
== شرایط و احکام ==
+
[[قرآن]] همچنین دفاع را عاملی برای جلوگیری از [[فساد]] در زمین می‌داند: {{متن قرآن|«وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ»}}؛ «و اگر خدا [تجاوز و ستم] برخی از مردم را به وسیله برخی دیگر دفع نمی کرد، قطعاً زمین را فساد فرا می گرفت.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۲۵۱؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref>  
−
نخستین شرط دفاع، وجود تجاوزِ فعلی یا قریب‌الوقوع است؛ ازاین‌رو پیش‌دستی در برابر احتمال حمله، دفاع شمرده نمی‌شود.<ref>محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.</ref> شرط دوم، تناسب پاسخ با تجاوز است؛ فقیهان با استناد به «وَلَا تَعْتَدُوا»، کشتن بیش از حدّ لازم را جایز نمی‌دانند.<ref>همان؛ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۹۰.</ref> سوم، امکان دفع تجاوز با راه‌های کم‌هزینه‌تر؛ اگر دفع با گفت‌وگو یا شکایت ممکن باشد، استفاده از زور جایز نیست.<ref>صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.</ref>
 
  
−
همچنین در دفاع، فرار از میدان حرام شمرده شده است، زیرا وجوب آن عینی است.<ref>محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جهاد العدو.</ref> در برابر، در جهاد ابتدایی، احکام متفاوتی مانند جواز بازگشت در شرایط خاص مطرح است.<ref>همان.</ref>
+
آیهٔ ۳۹ [[سوره شوری]] نیز مؤمنان را می‌ستاید که در برابر تجاوز، از حق خود دفاع می‌کنند: {{متن قرآن|«وَالَّذِينَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ»}}؛ «و آنان که هرگاه ستمی به آنان رسد [تسلیم ستم و ستمکار نمی شوند، بلکه از دشمن به حکم حق و برابر با قوانین اسلام] انتقام می گیرند.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ شوری، آیهٔ ۳۹؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref>
  
−
== دفاع و ظلم‌ستیزی ==
+
در [[آیه]] دیگر، [[منافقان]] را بخاطر عدم دفاع، نکوهش نموده است: {{متن قرآن|«وَ لِيَعْلَمَ الَّذِينَ نَافَقُوا وَ قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا قَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا قَالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتَالًا لَاتَّبَعْنَاكُمْ هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمَانِ يَقُولُونَ بِأَفْوَاهِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يَكْتُمُونَ»}}؛ و نیز کسانی را که نفاق و دورویی ورزیدند، معلوم و مشخص کند. و به آنان گفته شد: بیایید در راه خدا بجنگید یا [از مدینه و کیان جامعه] دفاع کنید. گفتند: اگر جنگیدن می دانستیم، قطعاً از شما پیروی می کردیم. آنان در آن روز به کفر نزدیک تر بودند تا ایمان. به زبانشان چیزی را می گویند که در دل هایشان نیست؛ و خدا به آنچه پنهان می کنند، داناتر است.<ref>قرآن کریم، سورهٔ آل‌عمران، آیهٔ ۱۶۷؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref>
−
فقیهان شیعه، دفاع در برابر ستمِ حاکمان را نیز در چارچوب «[[ظلم|دفع بغی]]» بحث کرده‌اند.<ref>صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱؛ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد.</ref> بر این پایه، مقاومت در برابر ظلم، حق و در مواردی تکلیف مسلمانان است.<ref>همان؛ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۳۹.</ref> این بحث، در دورهٔ معاصر در آثار فقهی دربارهٔ «دفاع مشروع» و «مقاومت» گسترش یافته است.<ref>صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.</ref>
 
  
−
== پانویس ==
+
==شرایط و احکام دفاع==
 +
نخستین شرط دفاع، وجود تجاوزِ فعلی یا قریب‌الوقوع است؛ ازاین‌رو پیش‌دستی در برابر احتمال حمله، دفاع شمرده نمی‌شود.<ref>محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.</ref> شرط دوم، تناسب پاسخ با تجاوز است؛ فقیهان با استناد به «وَلَا تَعْتَدُوا»، کشتن بیش از حدّ لازم را جایز نمی‌دانند.<ref>همان؛ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۹۰.</ref> شزط سوم، امکان دفع تجاوز با راه‌های کم‌هزینه‌تر؛ اگر دفع با گفت‌وگو یا شکایت ممکن باشد، استفاده از زور جایز نیست.<ref>صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.</ref>
 +
 
 +
[[فقیه|فقیهان]] برای دفاع، اقسامی برشمرده‌اند: دفاع از نفس (جان)، دفاع از مال، دفاع از ناموس و خانواده، دفاع از [[دین]]، و دفاع از سرزمین و کیان [[اسلام|مسلمانان]].<ref>محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.</ref> در دفاع از نفس، مال و ناموس، انسان می‌تواند در برابر مهاجم مقاومت کند، هرچند مهاجم مسلمان باشد.<ref>همان؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جهاد العدو.</ref> در این موارد، اگر کسی در دفاع کشته شود، [[شهادت در راه خدا|شهید]] شمرده می‌شود؛ این حکم در روایتی نبوی آمده است: هر کس در دفاع از مال خود کشته شود، شهید است.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جهاد العدو؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.</ref>
 +
 
 +
در دفاع از کیان [[اسلام|اسلامی]]، وجوب بر همهٔ مسلمانانِ توانمند است و نیازی به اذن [[حاکم شرع‌‌‌‌‌‌‌‌|حاکم]] نیست.<ref>صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱؛ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد.</ref> این حکم، مبنای فقهی مقاومت در برابر اشغال سرزمین‌های اسلامی شمرده شده است.<ref>همان؛ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ حج، آیهٔ ۳۹.</ref>
 +
 
 +
همچنین در دفاع، فرار از میدان، [[حرام]] شمرده شده است، زیرا [[واجب|وجوب]] آن عینی است.<ref>محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جهاد العدو.</ref> اما در [[جهاد]] ابتدایی، [[احکام]] متفاوتی مانند جواز بازگشت در شرایط خاص مطرح است.<ref>همان.</ref>
 +
 
 +
==پانویس==
 
{{پانویس}}
 
{{پانویس}}
  
−
== منابع ==
+
==منابع==
−
* قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
+
 
−
* ابن منظور، محمد بن مکرم؛ ''لسان العرب''، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
+
*قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
−
* حر عاملی، محمد بن حسن؛ ''وسائل الشیعة''، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ق.
+
*ابن منظور، محمد بن مکرم؛ ''لسان العرب''، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
−
* صاحب جواهر، محمدحسن؛ ''جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام''، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ سوم، ۱۳۶۷ش.
+
*حر عاملی، محمد بن حسن؛ ''وسائل الشیعة''، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ق.
−
* طباطبایی، سید محمدحسین؛ ''المیزان فی تفسیر القرآن''، قم: منشورات اسماعیلیان، بی‌تا.
+
*صاحب جواهر، محمدحسن؛ ''جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام''، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ سوم، ۱۳۶۷ش.
−
* محقق حلی، جعفر بن حسن؛ ''شرایع الإسلام فی مسائل الحلال والحرام''، تهران: استقلال، بی‌تا.
+
*طباطبایی، سید محمدحسین؛ ''المیزان فی تفسیر القرآن''، قم: منشورات اسماعیلیان، بی‌تا.
 +
*محقق حلی، جعفر بن حسن؛ ''شرایع الإسلام فی مسائل الحلال والحرام''، تهران: استقلال، بی‌تا.
 +
*قرشی، سید علی‌اکبر؛ قاموس قرآن، ج۲.  
  
 
{{فقه}}
 
{{فقه}}
−
 
+
[[رده:واژگان قرآنی]]
−
[[رده:فقه]]
+
[[رده:اصطلاحات فقهی]]
−
[[رده:احکام]]
+
[[رده:احکام روابط اجتماعی]]
−
[[رده:فقه و حقوق]]
 
−
[[رده:حقوق]]
 

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۱ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۶:۲۶

«دِفاع» در اصطلاح فقه اسلامی، به معنای مقاومت در برابر تجاوزِ مهاجم به جان، مال، ناموس، آیین یا سرزمین مسلمانان است.[۱] فقیهان، جهاد را به دو قسم تقسیم کرده‌اند: جهاد ابتدایی که با شرایطی و به‌طور معمول با اذن امام آغاز می‌شود، و جهاد دفاعی که با هجوم دشمن واجب می‌گردد و در آن اذن امام شرط نیست.[۲] دفاع، واجبِ عینی است؛ یعنی بر همهٔ کسانی که توان دفاع دارند، واجب می‌شود و با انجام گروهی از آنان از دیگران ساقط نمی‌گردد.[۳]

مفهوم‌شناسی

«دفاع» از ریشهٔ «د ف ع» و به معنای بازداشتن و دور کردن است.[۴] «دفع»: دادن. كنار كردن. حمايت نمودن. دفع چون با «الى» متعدى شود بمعنى دادن است. و چون با «عن» متعدى شود بمعنى حمايت و يارى آيد. و چون بنفسه متعدى شود بمعنى كنار و دور كردن آيد.[۵]

در فقه، به مقابله با کسی گفته می‌شود که به حقّی از حقوق انسان یا جامعهٔ اسلامی تجاوز کند.[۶] تفاوت آن با جهاد ابتدایی در این است که در دفاع، آغازگرِ جنگ دشمن است و مسلمانان تنها پاسخ می‌دهند.[۷] ازاین‌رو، در دفاع، شروطی مانند دعوت پیشین به اسلام و اذن امام -که در جهاد ابتدایی مطرح است-، شرط نیست.[۸]

فقیهان شیعه، دفاع در برابر ستمِ حاکمان را نیز در چارچوب «دفع بَغی» بحث کرده‌اند.[۹] بر این پایه، مقاومت در برابر ظلم و تجاوز، حق و -در مواردی- تکلیف مسلمانان است.[۱۰] این بحث، در دورهٔ معاصر در آثار فقهی دربارهٔ «دفاع مشروع» و «مقاومت» گسترش یافته است.[۱۱]

دفاع در قرآن

قرآن کریم، اصل دفاع را حق طبیعی مسلمانان می‌داند؛ در سوره حج آمده است: «أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ»؛ «به کسانی که [ستمکارانه] مورد جنگ و هجوم قرار می گیرند، چون به آنان ستم شده اذن جنگ داده شده، مسلماً خدا بر یاری دادن آنان تواناست.»[۱۲]

در سوره بقره، قلمرو دفاع و حدّ آن بیان شده است: «وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ»؛ «و در راه خدا با کسانی که با شما می‌جنگند، بجنگید و تجاوز نکنید؛ همانا خدا تجاوزکاران را دوست ندارد.»[۱۳] جملهٔ «وَلَا تَعْتَدُوا» مبنای فقهی «تناسب دفاع با تجاوز» شمرده شده است.[۱۴]

قرآن همچنین دفاع را عاملی برای جلوگیری از فساد در زمین می‌داند: «وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ»؛ «و اگر خدا [تجاوز و ستم] برخی از مردم را به وسیله برخی دیگر دفع نمی کرد، قطعاً زمین را فساد فرا می گرفت.»[۱۵]

آیهٔ ۳۹ سوره شوری نیز مؤمنان را می‌ستاید که در برابر تجاوز، از حق خود دفاع می‌کنند: «وَالَّذِينَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ»؛ «و آنان که هرگاه ستمی به آنان رسد [تسلیم ستم و ستمکار نمی شوند، بلکه از دشمن به حکم حق و برابر با قوانین اسلام] انتقام می گیرند.»[۱۶]

در آیه دیگر، منافقان را بخاطر عدم دفاع، نکوهش نموده است: «وَ لِيَعْلَمَ الَّذِينَ نَافَقُوا وَ قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا قَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا قَالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتَالًا لَاتَّبَعْنَاكُمْ هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمَانِ يَقُولُونَ بِأَفْوَاهِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يَكْتُمُونَ»؛ و نیز کسانی را که نفاق و دورویی ورزیدند، معلوم و مشخص کند. و به آنان گفته شد: بیایید در راه خدا بجنگید یا [از مدینه و کیان جامعه] دفاع کنید. گفتند: اگر جنگیدن می دانستیم، قطعاً از شما پیروی می کردیم. آنان در آن روز به کفر نزدیک تر بودند تا ایمان. به زبانشان چیزی را می گویند که در دل هایشان نیست؛ و خدا به آنچه پنهان می کنند، داناتر است.[۱۷]

شرایط و احکام دفاع

نخستین شرط دفاع، وجود تجاوزِ فعلی یا قریب‌الوقوع است؛ ازاین‌رو پیش‌دستی در برابر احتمال حمله، دفاع شمرده نمی‌شود.[۱۸] شرط دوم، تناسب پاسخ با تجاوز است؛ فقیهان با استناد به «وَلَا تَعْتَدُوا»، کشتن بیش از حدّ لازم را جایز نمی‌دانند.[۱۹] شزط سوم، امکان دفع تجاوز با راه‌های کم‌هزینه‌تر؛ اگر دفع با گفت‌وگو یا شکایت ممکن باشد، استفاده از زور جایز نیست.[۲۰]

فقیهان برای دفاع، اقسامی برشمرده‌اند: دفاع از نفس (جان)، دفاع از مال، دفاع از ناموس و خانواده، دفاع از دین، و دفاع از سرزمین و کیان مسلمانان.[۲۱] در دفاع از نفس، مال و ناموس، انسان می‌تواند در برابر مهاجم مقاومت کند، هرچند مهاجم مسلمان باشد.[۲۲] در این موارد، اگر کسی در دفاع کشته شود، شهید شمرده می‌شود؛ این حکم در روایتی نبوی آمده است: هر کس در دفاع از مال خود کشته شود، شهید است.[۲۳]

در دفاع از کیان اسلامی، وجوب بر همهٔ مسلمانانِ توانمند است و نیازی به اذن حاکم نیست.[۲۴] این حکم، مبنای فقهی مقاومت در برابر اشغال سرزمین‌های اسلامی شمرده شده است.[۲۵]

همچنین در دفاع، فرار از میدان، حرام شمرده شده است، زیرا وجوب آن عینی است.[۲۶] اما در جهاد ابتدایی، احکام متفاوتی مانند جواز بازگشت در شرایط خاص مطرح است.[۲۷]

پانویس

  1. ↑ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد، بحث الدفاع؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱، کتاب الجهاد.
  2. ↑ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.
  3. ↑ همان؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جهاد العدو.
  4. ↑ ابن منظور، لسان العرب، ذیل مادهٔ «دفع».
  5. ↑ قاموس قرآن، سید علی‌اکبر قرشی، ج۲، ص۳۵۰.
  6. ↑ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.
  7. ↑ همان.
  8. ↑ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱؛ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد.
  9. ↑ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱؛ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد.
  10. ↑ همان؛ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۳۹.
  11. ↑ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.
  12. ↑ قرآن کریم، سورهٔ حج، آیهٔ ۳۹؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
  13. ↑ قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۹۰؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
  14. ↑ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۹۰.
  15. ↑ قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۲۵۱؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
  16. ↑ قرآن کریم، سورهٔ شوری، آیهٔ ۳۹؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
  17. ↑ قرآن کریم، سورهٔ آل‌عمران، آیهٔ ۱۶۷؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
  18. ↑ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.
  19. ↑ همان؛ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۹۰.
  20. ↑ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.
  21. ↑ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.
  22. ↑ همان؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جهاد العدو.
  23. ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جهاد العدو؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.
  24. ↑ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱؛ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد.
  25. ↑ همان؛ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ حج، آیهٔ ۳۹.
  26. ↑ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جهاد العدو.
  27. ↑ همان.


منابع

  • قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
  • ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
  • حر عاملی، محمد بن حسن؛ وسائل الشیعة، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ق.
  • صاحب جواهر، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ سوم، ۱۳۶۷ش.
  • طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، قم: منشورات اسماعیلیان، بی‌تا.
  • محقق حلی، جعفر بن حسن؛ شرایع الإسلام فی مسائل الحلال والحرام، تهران: استقلال، بی‌تا.
  • قرشی، سید علی‌اکبر؛ قاموس قرآن، ج۲.
فقه
کلیات: تاریخ فقه، ابواب فقه، احکام، اجتهاد، منابع اجتهاد در فقه شیعه، تقلید، اصول فقه، قواعد فقهی
منابع: عروة الوثقى، شرایع الاسلام، علل الشرائع، لمعه، جواهرالكلام، المكاسب المحرمه، مدارک الاحکام و ...
↓ رده ها ↓
فقه: فقیهان، منابع فقهی، اصطلاحات فقهی، آیات الاحکام، منابع اجتهاد در فقه شیعه، قواعد فقه
اصول فقه: اصول فقه، اصولیون، منابع اصول فقه، اصطلاحات اصول فقه
احکام: احکام، احکام عبادی، احکام اقتصادی، احکام خانواده، احکام روابط اجتماعی، احکام قضایی و جزایی، احکام اطعمه و اشربه، اصطلاحات احكام