جاحظ: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
(ایجاد مقالهٔ تازه: جاحظ)
 
 
سطر ۲: سطر ۲:
 
|نام کامل = عمرو بن بحر بن محبوب، کنانی، لیثی، فقیمی
 
|نام کامل = عمرو بن بحر بن محبوب، کنانی، لیثی، فقیمی
 
|تصویر =
 
|تصویر =
−
|زادروز = ۱۵۰ق (به گزارش خودش)؛ ۱۵۹ یا ۱۶۰ق (مشهور)
+
|زادروز = ۱۵۰ق یا ۱۶۰ق
 
|زادگاه = [[بصره]]
 
|زادگاه = [[بصره]]
 
|وفات = محرم ۲۵۵ق
 
|وفات = محرم ۲۵۵ق
 
|مدفن = [[بصره]]
 
|مدفن = [[بصره]]
−
|اساتید = ابوعبیده معمر بن مثنی، اصمعی، ابوزید انصاری، [[اخفش]]، ابراهیم بن سیار نظّام
+
|اساتید = ابوعبیده معمر بن مثنی، اصمعی، ابوزید انصاری، [[اخفش]]، ابراهیم نظّام
−
|شاگردان = یموت بن مزرع (خواهرزاده و راوی)، ابوبکر بن ابی داود (راوی)
+
|شاگردان = یموت بن مزرع، ابوبکر بن ابی‌داود
 
|آثار = ''البیان والتبیین''، ''الحیوان''، ''البخلاء''، ''العثمانیة''، ''الرد علی النصاری''
 
|آثار = ''البیان والتبیین''، ''الحیوان''، ''البخلاء''، ''العثمانیة''، ''الرد علی النصاری''
 
|عنوان توضیحات = شناخته‌شده برای
 
|عنوان توضیحات = شناخته‌شده برای
−
|توضیحات = متکلم [[معتزله|معتزلی]] و ادیب بصری، نویسندهٔ ''البیان والتبیین'' و ''الحیوان''
+
|توضیحات = متکلم [[معتزله|معتزلی]] و ادیب بصری
 
}}
 
}}
  
−
'''جاحظ'''، با نام کامل '''ابوعثمان عمرو بن بحر بن محبوب کنانی''' (۱۵۹ یا ۱۶۰ – ۲۵۵ق)، متکلم [[معتزله|معتزلی]]، ادیب و نویسندهٔ پرکار [[بصره|بصری]] در سدهٔ سوم هجری بود. او را از بزرگ‌ترین ادیبان [[ادبیات عرب|عرب]] و از سرآمدان [[بلاغت]] شمرده‌اند و ''البیان والتبیین'' او از آثار بنیادین نثر عربی به شمار می‌رود.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۱.</ref> جاحظ در [[علم کلام]] شاگرد ابراهیم بن سیار نظّام بود و شاخه‌ای از معتزله به نام «جاحظیه» را به او نسبت داده‌اند.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۱.</ref> آثار او در ادب، کلام و [[اخلاق]] گسترده است و بر نویسندگان پس از خود اثر گذاشت.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref> در منابع [[شیعه|شیعی]]، به سبب کتاب ''العثمانیة'' و گزارش‌هایی دربارهٔ کاستن از فضایل [[امام علی علیه السلام|امام علی (علیه‌السلام)]]، بر او نقدهایی وارد شده است.<ref>ابن طاووس، بناء المقالة الفاطمیة، ص۵۳؛ شریف مرتضی، الأمالی، ج۱، ص۱۳۹.</ref>
+
'''«ابوعثمان عمرو بن بحر کنانی»''' معروف به '''«جاحظ»''' (۱۶۰-۲۵۵ ق)، متکلم، ادیب و نویسندهٔ پرکار [[بصره|بصری]] در سدهٔ سوم هجری بود. او را از بزرگ‌ترین ادیبان [[ادبیات عرب|عرب]] و از سرآمدان [[بلاغت]] شمرده‌اند و «البیان و التبیین» او از آثار بنیادین نثر عربی به شمار می‌رود.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۱.</ref> جاحظ در [[علم کلام]] شاگرد ابراهیم بن سیار نظّام بود و شاخه‌ای از [[معتزله]] به نام «جاحظیه» را به او نسبت داده‌اند.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۱.</ref> آثار او در [[ادبیات عرب|ادب]]، [[کلام]] و [[اخلاق]] گسترده است و بر نویسندگان پس از خود اثر گذاشت.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref> در منابع [[شیعه|شیعی]]، به سبب کتاب «العثمانیة» و گزارش‌هایی دربارهٔ کاستن از فضایل [[امام علی علیه السلام|امام علی (علیه‌السلام)]]، بر او نقدهایی وارد شده است.<ref>ابن طاووس، بناء المقالة الفاطمیة، ص۵۳؛ شریف مرتضی، الأمالی، ج۱، ص۱۳۹.</ref>
  
−
==نام و نسب==
+
==نسب و ولادت==
−
نام او را «عمرو بن بحر بن محبوب» و کنیه‌اش را «ابوعثمان» نوشته‌اند.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸؛ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.</ref> در نسبت او «کنانی»، «لیثی» و «فقیمی» (به تیرهٔ فُقَیم) آمده است.<ref>ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۰؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۹.</ref> خطیب بغدادی می‌نویسد: «قيل: صليبة، وقيل: مولى»؛ یعنی برخی او را از تبار اصیل قبیله و برخی از موالی شمرده‌اند.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸.</ref> به گزارش خطیب بغدادی، جدّ جاحظ فَزاره، سیاه‌پوست و شتربان عمرو بن قلع کنانی بود؛ همین گزارش مبنای قول کسانی است که او را «مولی» می‌دانند.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۹؛ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.</ref>
+
نام او را «عمرو بن بحر بن محبوب» و [[کنیه|کنیه‌اش]] را «ابوعثمان» نوشته‌اند.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸؛ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.</ref> ابوالفداء کنیهٔ «ابوعمران» را نیز آورده است.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref> در نسبت او «کنانی»، «لیثی» و «فُقیمی» (به تیرهٔ فُقَیم) آمده است.<ref>ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۰؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۹.</ref> [[خطیب بغدادی]] می‌نویسد: «قيل: صليبة، وقيل: مولى»؛ یعنی برخی او را از تبار اصیل قبیله و برخی از موالی شمرده‌اند.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸.</ref> به گزارش خطیب بغدادی، جدّ جاحظ «فَزاره»، سیاه‌پوست و شتربان عمرو بن قلع کنانی بود؛ همین گزارش مبنای قول کسانی است که او را «مولی» می‌دانند.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۹؛ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.</ref>
  
−
لقب «جاحظ» از برآمدگی چشم‌های او گرفته شده و «حَدَقی» نیز خوانده می‌شد.<ref>ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۱.</ref> ابوالفداء کنیهٔ «ابوعمران» را نیز آورده است.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref> خواهرزادهٔ او یموت بن مزرع از راویان او بود.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۹؛ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.</ref>
+
لقب «جاحظ» نیز از برآمدگی چشم‌های او گرفته شده و «حَدَقی» نیز خوانده می‌شد.<ref>ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۱.</ref>  
  
−
==ولادت==
+
جاحظ در [[بصره]] متولد شد.<ref>زرکلی، الأعلام، ج۵، ص۷۴.</ref> سال تولد او روشن نیست؛ خودش می‌گفته یک سال از [[ابونواس]] بزرگ‌تر است و در آغاز سال ۱۵۰ق. زاده شده؛<ref>یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.</ref> اما در پایان عمر می‌گفت که از نود سال گذشته است؛ این گزارش با [[مرگ]] او در سال ۲۵۵ق، تولد را حدود ۱۵۹ یا ۱۶۰ق می‌کند.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۴.</ref> در «[[دانشنامه جهان اسلام]]» دو تاریخ ۱۵۰ و حدود ۱۶۰ق. ذکر شده است.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref>
−
زادگاه او [[بصره]] بود و در همان شهر نیز درگذشت.<ref>زرکلی، الأعلام، ج۵، ص۷۴.</ref> خانواده‌اش تنگدست بود؛ به گزارش یاقوت، کسی او را در کنار نهر سیحان در حال فروش نان و ماهی دیده است.<ref>یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.</ref>
 
  
−
سال تولد او روشن نیست؛ خود می‌گفت یک سال از ابونواس بزرگ‌تر است و در آغاز سال ۱۵۰ق زاده شده؛<ref>یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.</ref> اما در پایان عمر می‌گفت که از نود سال گذشته است؛ این گزارش با مرگ او در ۲۵۵ق، تولد را حدود ۱۵۹ یا ۱۶۰ق می‌کند.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۴.</ref> دانشنامه جهان اسلام هر دو تاریخ ۱۵۰ و حدود ۱۶۰ق را گزارش کرده است.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref>
+
==استادان و شاگردان==
 +
شوق جاحظ به کتاب زبانزد بود؛ به گزارش [[یاقوت حموی]]، شب‌ها دکان کتاب‌فروشان را کرایه می‌کرد و در آن به مطالعه می‌پرداخت.<ref>یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.</ref> پاره‌ای از گزارش‌ها نیز از سفر او به [[شام]] و [[انطاکیه]] سخن گفته‌اند.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref>
  
−
==تحصیل و استادان==
+
جاحظ [[ادبیات عرب|ادبیات]] و [[علم لغت|لغت]] را از ابوعبیده معمّر بن مثنی، اصمعی و ابوزید انصاری، [[علم نحو|نحو]] را از [[اخفش]] و [[علم کلام|کلام]] را از ابراهیم نظّام آموخت.<ref>یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸.</ref> فصاحت عربی را نیز در بازار «مِربَد» [[بصره]] از بادیه‌نشینان شنید.<ref>یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.</ref>  
−
جاحظ ادبیات و لغت را از ابوعبیده معمر بن مثنی، اصمعی و ابوزید انصاری، [[علم نحو|نحو]] را از [[اخفش]] و [[علم کلام|کلام]] را از نظّام آموخت.<ref>یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸.</ref> فصاحت عربی را نیز در بازار «مِربَد» بصره از بادیه‌نشینان شنید.<ref>یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.</ref> او در [[علم لغت]] و [[بلاغت]] چنان پیش رفت که آثارش در [[ادبیات عرب]] جایگاهی بلند یافت.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref> ابوبکر بن ابی داود نیز از او حدیث روایت کرده است.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸.</ref>
 
  
−
شوق او به کتاب زبانزد بود؛ به گزارش یاقوت، شب‌ها دکان کتاب‌فروشان را کرایه می‌کرد و در آن به مطالعه می‌پرداخت.<ref>یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.</ref> پاره‌ای از گزارش‌ها نیز از سفر او به [[شام]] و انطاکیه سخن گفته‌اند.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref>
+
جاحظ در [[علم لغت]] و [[بلاغت]] بسیار پیش رفت و آثارش در [[ادبیات عرب]] جایگاهی بلند یافت.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref> ابوبکر بن ابی‌داود از او [[حدیث]] روایت کرده است.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸.</ref> خواهرزاده‌اش یموت بن مزرع نیز از راویان او بود.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۹؛ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.</ref>
  
−
==دربار عباسیان==
+
==در دربار عباسیان==
−
جاحظ به [[بغداد]] رفت و مدتی در آن شهر ماند.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸.</ref> در روزگار [[مأمون (خلیفه عباسی)|مأمون]] سه روز ریاست دیوان رسائل را بر عهده داشت و سپس استعفا کرد؛ سهل بن هارون گفت اگر در آن مقام می‌ماند، ستارهٔ کاتبان افول می‌کرد.<ref>یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۳.</ref>
+
جاحظ در روزگار [[مأمون (خلیفه عباسی)|مأمون]] به [[بغداد]] رفت و مدتی در آن شهر ماند.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸.</ref> او سه روز ریاست [[دیوان (تشکیلات اداری)|دیوان]] رسائل را بر عهده داشت و سپس استعفا داد؛ سهل بن هارون گفت اگر در آن مقام می‌ماند، ستارهٔ کاتبان افول می‌کرد.<ref>یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۳.</ref>
  
 +
جاحظ به [[ابن زیات|محمد بن عبدالملک زیّات]] (۱۷۳-۲۳۳ ق) وزیر دربار، نزدیک شد، اما با احمد بن ابی‌داود میانه نداشت.<ref>شریف مرتضی، الأمالی، ج۱، ص۱۳۹.</ref> پس از گرفتار شدن ابن زیّات گریخت، سپس در حالی که در زنجیر بود، نزد ابن ابی داود برده شد و سرانجام آزاد گردید.<ref>یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۲؛ شریف مرتضی، الأمالی، ج۱، ص۱۳۹.</ref>
  
−
او به محمد بن عبدالملک زیّات، وزیر، نزدیک شد و با احمد بن ابی داود میانه نداشت.<ref>شریف مرتضی، الأمالی، ج۱، ص۱۳۹.</ref> پس از گرفتار شدن زیّات گریخت، سپس در حالی که در زنجیر بود نزد ابن ابی داود برده شد و سرانجام آزاد گردید.<ref>یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۲؛ شریف مرتضی، الأمالی، ج۱، ص۱۳۹.</ref>
+
[[متوکل (خلیفه عباسی)|متوکل]] او را برای آموزش یکی از فرزندانش فراخواند، اما با دیدن چهره‌اش او را با ده هزار درهم مرخص کرد.<ref>ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۱.</ref> با این حال، جاحظ در مجالس متوکل رفت‌وآمد داشت.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref> به گزارش [[خطیب بغدادی]]، جاحظ خود می‌گفت وزیر به رأی او سخن می‌گوید و آرزو داشت [[خلافت]] از آنِ او باشد.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴.</ref> پس از مرگش، [[معتز (خلیفه عباسی)|معتز عباسی]]، گفت دوست داشت او را نزد خود می‌آورد.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴.</ref>  
  
−
[[متوکل (خلیفه عباسی)|متوکل]] او را برای آموزش یکی از فرزندانش فراخواند، اما با دیدن چهره‌اش او را با ده هزار درهم مرخص کرد.<ref>ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۱.</ref> با این حال جاحظ در مجالس متوکل رفت‌وآمد داشت.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref> به گزارش خطیب بغدادی، جاحظ خود می‌گفت وزیر به رأی او سخن می‌گوید و آرزو داشت [[خلافت]] از آنِ او باشد.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴.</ref> پس از مرگش، معتز، خلیفهٔ عباسی، گفت دوست داشت او را نزد خود می‌آورد.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴.</ref> داوری‌ها دربارهٔ نسبت او با دستگاه خلافت یکسان نیست؛ دانشنامه جهان اسلام می‌نویسد که او گرایش سیاسی روشنی نداشت و بیشتر از جریان‌های حاکم پیروی می‌کرد.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref>
+
داوری‌ها دربارهٔ نسبت او با دستگاه [[خلافت عباسی]] یکسان نیست؛ «[[دانشنامه جهان اسلام]]» می‌نویسد که او گرایش سیاسی روشنی نداشت و بیشتر از جریان‌های حاکم پیروی می‌کرد.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref>
  
−
==اندیشهٔ کلامی==
+
==جایگاه علمی==
−
او را «یکی از شیوخ معتزله» خوانده‌اند و فرقه‌ای به نام «جاحظیه» به او منسوب است.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۱.</ref> در کلام پیرو نظّام بود<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸.</ref> و ابن قتیبه او را در شمار شیوخ اعتزال، در کنار ثمامة بن اشرس، آورده است.<ref>ابن قتیبه، المعارف، ص۵۱.</ref> آثاری در دفاع از عقاید معتزله، از جمله ''فضل المعتزلة'' و رساله‌ای در خلق [[قرآن]]، نوشت.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref>
+
جاحظ را «یکی از شیوخ [[معتزله]]» خوانده‌اند و فرقه‌ای به نام «جاحظیه» به او منسوب است.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۱.</ref> در [[کلام]] پیرو نظّام بود<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸.</ref> و [[ابن قتیبه دینوری|ابن قتیبه]] او را در شمار شیوخ اعتزال، در کنار ثمامة بن اشرس، آورده است.<ref>ابن قتیبه، المعارف، ص۵۱.</ref> آثاری در دفاع از [[عقاید]] معتزله، از جمله «فضل المعتزلة» و رساله‌ای در خلق [[قرآن]]، نوشت.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref>
  
−
شهرستانی آرای او را چنین خلاصه کرده است: «إنّ المعارفَ كلَّها ضروريةٌ طبعاً، وليس شيءٌ من ذلك من أفعال العباد، وليس للعباد كسبٌ سوى الإرادة»؛ همهٔ معارف ضروری و طبعی‌اند، هیچ‌یک از آنها فعل بندگان نیست و بندگان را جز اراده بهره‌ای نیست.<ref>خوانساری، روضات الجنات، ج۵، ص۳۲۶ (به نقل از شهرستانی).</ref> به گزارش شهرستانی، جاحظ در کتاب‌های فلاسفه بسیار مطالعه کرد و در آرای خود دچار آمیختگی شده است.<ref>خوانساری، روضات الجنات، ج۵، ص۳۲۶.</ref>
+
شهرستانی آرای او را چنین خلاصه کرده است: «إنّ المعارفَ كلَّها ضروريةٌ طبعاً، وليس شيءٌ من ذلك من أفعال العباد، وليس للعباد كسبٌ سوى الإرادة»؛ همهٔ معارف ضروری و طبعی‌اند، هیچ‌یک از آنها فعل بندگان نیست و بندگان را جز [[اراده]] بهره‌ای نیست.<ref>خوانساری، روضات الجنات، ج۵، ص۳۲۶ (به نقل از شهرستانی).</ref> به گزارش شهرستانی، جاحظ در کتاب‌های فلاسفه، بسیار مطالعه کرد و در آرای خود دچار آمیختگی شده است.<ref>خوانساری، روضات الجنات، ج۵، ص۳۲۶.</ref>
  
−
==ادب==
+
[[ابن خلدون]] کتاب «البیان والتبیین» جاحظ را یکی از چهار کتاب بنیادین فن ادب شمرده است.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref> [[ابن خلکان]] «البیان والتبیین» و «الحیوان» را از نیکوترین و لذت‌بخش‌ترین آثار او می‌داند،<ref>ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۱.</ref> و «البخلاء» را نیز از شاهکارهای او شناخته‌اند.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref>
−
''البیان والتبیین'' مهم‌ترین اثر ادبی جاحظ است و [[ابن خلدون]] آن را یکی از چهار کتاب بنیادین فن ادب شمرده است.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref> ابن خلکان ''البیان والتبیین'' و ''الحیوان'' را از نیکوترین و لذت‌بخش‌ترین آثار او می‌داند،<ref>ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۱.</ref> و ''البخلاء'' را نیز از شاهکارهای او شناخته‌اند.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref>
 
  
−
جاحظ زبان را چنین وصف می‌کند: «اللِّسانُ أداةٌ يَظهرُ بها البَيان، وشاهدٌ يُعبِّرُ عن الضَّمير»؛ زبان ابزاری است که بیان را آشکار می‌کند و گواهی است که از درون خبر می‌دهد.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۳.</ref> در آثار او الفاظی شیوا و ساده دیده می‌شود و تناسب لفظ و معنا حفظ شده است؛ او از جد و هزل، نقل داستان و نقد اجتماعی نیز بهره می‌برد.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref>
+
جاحظ زبان را چنین وصف می‌کند: «اللِّسانُ أداةٌ يَظهرُ بها البَيان، وشاهدٌ يُعبِّرُ عن الضَّمير»؛ زبان ابزاری است که بیان را آشکار می‌کند و گواهی است که از درون خبر می‌دهد.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۳.</ref> در آثار او الفاظی شیوا و ساده دیده می‌شود و تناسب لفظ و معنا حفظ شده است؛ او از جدّ و هزل، نقل داستان و نقد اجتماعی نیز بهره می‌برد.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref>
  
−
==آثار==
+
==آثار و تألیفات==
−
شمار آثار جاحظ را بسیار گفته‌اند؛ ''البیان والتبیین''، ''الحیوان''، ''البخلاء''، ''العثمانیة''، ''الرد علی النصاری''، ''فضل هاشم علی عبدشمس'' و ''العباسیة'' از شناخته‌شده‌ترین آنهاست.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref> ''العثمانیة'' نوشته‌ای در دفاع از خلافت [[عثمان بن عفان|عثمان]] و پاسخ به نقدهای شیعی بود.<ref>ابن طاووس، بناء المقالة الفاطمیة، ص۵۳.</ref> در ''فضل هاشم علی عبدشمس'' از برتری [[بنی هاشم]] بر بنی عبدشمس سخن گفته است.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref> شماری از آثار او در قالب مناظره و مفاخره است؛ مانند ''التربیع والتدویر'' در جدل و ''مناظرة ما بین حق الخؤولة و العمومة''.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref> ''المحاسن والأضداد'' و ''التاج'' نیز به او نسبت داده شده‌اند.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref>
+
شمار آثار جاحظ را بسیار گفته‌اند، که از جمله شناخته‌شده‌ترین آنها عبارتند از:
  
−
==وفات==
+
* البیان والتبیین، که مهم‌ترین اثر ادبی جاحظ است.
−
جاحظ در محرم ۲۵۵ق در بصره درگذشت.<ref>ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۴؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴.</ref> دانشنامه جهان اسلام سال ۲۵۵ یا ۲۵۶ق را آورده است.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref> در سال‌های آخر، نیمی از بدنش فلج و نیم دیگر به نقرس مبتلا بود.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴.</ref> او خود می‌گفت از نود سال گذشته است.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴.</ref>
+
* الحیوان
 +
* البُخلاء
 +
* العثمانیة، نوشته‌ای در دفاع از خلافت [[عثمان بن عفان|عثمان]] و پاسخ به نقدهای [[شیعه]] بود.<ref>ابن طاووس، بناء المقالة الفاطمیة، ص۵۳.</ref>  
 +
* الرد علی النصاری
 +
* فضل [[هاشم بن عبد مناف|هاشم]] علی عبدشمس و العباسیة، که از برتری [[بنی هاشم|بنی‌هاشم]] بر بنی‌عبدشمس سخن گفته است.
 +
* التربیع والتدویر، در [[جدل]] و مناظره
 +
* مناظرة ما بین حق الخؤولة و العمومة
 +
* المحاسن والأضداد، (منسوب)
 +
* التاج، (منسوب).<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref>
 +
 
 +
==جاحظ در نزد شیعه==
 +
[[سید احمد بن طاووس|سید ابن طاووس]]، [[ردّیه|ردّیه‌ای]] بر کتاب «العثمانیة» جاحظ با عنوان «[[بناء المقالة الفاطمیة فی نقض الرسالة العثمانیة (کتاب)|بناء المقالة الفاطمیة فی نقض الرسالة العثمانیة]]» نوشت و در مقدمهٔ آن، جاحظ را به کاستن از شرف [[امام علی علیه السلام|امام علی (علیه‌السلام)]] و سبک شمردن فضایل او متهم کرد.<ref>ابن طاووس، بناء المقالة الفاطمیة، ص۵۳.</ref>
  
−
زرکلی در ''الأعلام'' نوشته است: «مات والكتاب على صدره» و «قتلته مجلدات من الكتب وقعت عليه»؛ در حالی مرد که کتاب بر سینه‌اش بود و جلدهای کتاب‌ها که بر او فرو ریخت، او را کشت.<ref>زرکلی، الأعلام، ج۵، ص۷۴.</ref> خوانساری نیز در ''روضات الجنات'' آورده است که کسی جاحظ را در خواب دید و از سرانجام او پرسید؛ پاسخ او این بیت بود: «فلا تكتُبْ بخطِّك غيرَ شيءٍ / يَسُرُّك في القيامةِ لو تراه»؛ با دست خط خود چیزی جز آنچه در قیامت شادمانت می‌کند ننویس.<ref>خوانساری، روضات الجنات، ج۵، ص۳۲۶.</ref>
+
[[سید مرتضی|شریف مرتضی]] در «[[الأمالى سید مرتضى (کتاب)|الأمالی]]» خود نقل می‌کند که در مجلس ابوالعباس احمد بن یحیی، چون نام جاحظ آمد، ابوعمرو گفت: «أمسكوا عن ذكر الجاحظ فإنّه غير ثقة»؛ از یادکرد جاحظ دست بردارید که او مورد اعتماد نیست. در ادامهٔ همان گزارش آمده است که اهل علم او را نکوهیدند و از راست‌گویی دور دانستند.<ref>شریف مرتضی، الأمالی، ج۱، ص۱۳۹.</ref>
  
−
==جایگاه نزد شیعه==
+
در «[[دانشنامه جهان اسلام]]» آمده که جاحظ به [[دروغ|دروغ‌]]<nowiki/>پردازی شهرت داشت، [[حدیث|احادیث]] را به ریشخند می‌گرفت و خواهرزاده‌اش او را بی‌ [[دین]] خواند.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref> این داوری‌ها از سوی منتقدان او بیان شده است و در برابر آنها، آثاری چون «فضل هاشم علی عبدشمس» نیز به او نسبت داده شده است.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref>
−
[[سید احمد بن طاووس|ابن طاووس]] ردّیه‌ای با عنوان ''[[بناء المقالة الفاطمیة فی نقض الرسالة العثمانیة (کتاب)|بناء المقالة الفاطمیة فی نقض الرسالة العثمانیة]]'' نوشت و در مقدمهٔ آن، جاحظ را به کاستن از شرف [[امام علی علیه السلام|امام علی (علیه‌السلام)]] و سبک شمردن فضایل او متهم کرد.<ref>ابن طاووس، بناء المقالة الفاطمیة، ص۵۳.</ref>
 
  
−
[[سید مرتضی|شریف مرتضی]] در ''الأمالی'' نقل می‌کند که در مجلس ابوالعباس احمد بن یحیی، چون نام جاحظ آمد، ابوعمرو گفت: «أمسكوا عن ذكر الجاحظ فإنه غير ثقة»؛ از یادکرد جاحظ دست بردارید که او مورد اعتماد نیست. در ادامهٔ همان گزارش آمده است که اهل علم او را نکوهیدند و از راست‌گویی دور دانستند.<ref>شریف مرتضی، الأمالی، ج۱، ص۱۳۹.</ref>
+
در منابع کهنِ شرح‌حال، روایتی از دیدار او با [[امامان شیعه|امامان]] (علیهم‌السلام) نقل نشده است؛<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸–۲۱۴؛ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱–۲۱۰۳.</ref> از این‌رو نمی‌توان چنین دیداری را مسلّم دانست.
  
−
در دانشنامه جهان اسلام آمده که جاحظ به دروغ‌پردازی شهرت داشت، [[حدیث|احادیث]] را به ریشخند می‌گرفت و خواهرزاده‌اش او را بی‌دین خواند.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref> این داوری‌ها از سوی منتقدان او بیان شده است و در برابر آنها، آثاری چون ''فضل هاشم علی عبدشمس'' نیز به او نسبت داده شده است.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref>
+
==وفات==
 +
ابوعثمان جاحظ در [[ماه محرم]] سال ۲۵۵ق. یا ۲۵۶ق. در [[بصره]] درگذشت.<ref>ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۴؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴؛ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref> او خود می‌گفت از نود سال گذشته است.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴.</ref> در سال‌های آخر، نیمی از بدنش فلج و نیم دیگر به نقرس مبتلا بود.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴.</ref>
  
−
در منابع کهنِ شرح‌حال، روایتی از دیدار او با امامان (علیهم‌السلام) نقل نشده است؛<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸–۲۱۴؛ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱–۲۱۰۳.</ref> از این‌رو نمی‌توان چنین دیداری را مسلّم دانست. همچنین در منابع کهن، خبری از توبه یا بازگشت او از اعتزال در پایان عمر نیست و آنچه در دست است، گزارش بیماری و درگذشت اوست.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۴.</ref>
+
زرکلی در «[[الأعلام (کتاب)|الأعلام]]» نوشته است: «ماتَ والكتاب على صدره و قتلتهُ مجلّدات من الكتب وقعَت عليه»؛ در حالی مرد که کتاب بر سینه‌اش بود و جلدهای کتاب‌ها که بر او فرو ریخت، او را کشت.<ref>زرکلی، الأعلام، ج۵، ص۷۴.</ref> [[سید محمدباقر موسوی خوانساری|خوانساری]] نیز در «[[روضات الجنات (کتاب)|روضات الجنات]]» آورده است که کسی جاحظ را در خواب دید و از سرانجام او پرسید؛ پاسخ او این [[بیت (شعر)|بیت]] بود: «فلا تَكتُبْ بخطِّك غيرَ شيءٍ * يَسُرُّكَ في القيامةِ لَو تَراه»؛ با دست خط خود چیزی جز آنچه در [[قیامت]] شادمانت می‌کند ننویس.<ref>خوانساری، روضات الجنات، ج۵، ص۳۲۶.</ref>
  
 
==پانویس==
 
==پانویس==
سطر ۶۹: سطر ۷۹:
  
 
==منابع==
 
==منابع==
−
* ابن خلکان، احمد؛ ''وفیات الأعیان و أنباء أبناء الزمان''، تحقیق إحسان عباس، بیروت: دار صادر، ۱۹۹۴م؛ ج۳.
 
−
* ابن طاووس، احمد؛ ''بناء المقالة الفاطمیة فی نقض الرسالة العثمانیة''، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، بی‌تا؛ ج۱.
 
−
* ابن قتیبه، عبدالله؛ ''المعارف''، تحقیق ثروت عکاشه، قاهره: دار المعارف، ۱۹۶۹م.
 
−
* خوانساری، محمدباقر؛ ''روضات الجنات فی أحوال العلماء و السادات''، قم: اسماعیلیان، بی‌تا؛ ج۵.
 
−
* دانشنامه جهان اسلام، تهران: بنیاد دائرةالمعارف اسلامی، ۱۳۷۵ش؛ ج۱.
 
−
* زرکلی، خیرالدین؛ ''الأعلام''، بیروت: دار العلم للملایین، بی‌تا؛ ج۵.
 
−
* شریف مرتضی، علی بن حسین؛ ''الأمالی''، قم: مکتبة آیةالله المرعشی النجفی، ۱۴۰۳ق؛ ج۱.
 
−
* خطیب بغدادی، احمد؛ ''تاریخ بغداد''، تحقیق مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا؛ ج۱۲.
 
−
* یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله؛ ''معجم الأدباء''، تحقیق إحسان عباس، بیروت: دار الغرب الإسلامی، ۱۹۹۳م؛ ج۵.
 
  
 +
*ابن خلکان، احمد؛ ''وفیات الأعیان و أنباء أبناء الزمان''، تحقیق إحسان عباس، بیروت: دار صادر، ۱۹۹۴م؛ ج۳.
 +
*ابن طاووس، احمد؛ ''بناء المقالة الفاطمیة فی نقض الرسالة العثمانیة''، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، بی‌تا؛ ج۱.
 +
*ابن قتیبه، عبدالله؛ ''المعارف''، تحقیق ثروت عکاشه، قاهره: دار المعارف، ۱۹۶۹م.
 +
*خوانساری، محمدباقر؛ ''روضات الجنات فی أحوال العلماء و السادات''، قم: اسماعیلیان، بی‌تا؛ ج۵.
 +
*دانشنامه جهان اسلام، تهران: بنیاد دائرةالمعارف اسلامی، ۱۳۷۵ش؛ ج۱.
 +
*زرکلی، خیرالدین؛ ''الأعلام''، بیروت: دار العلم للملایین، بی‌تا؛ ج۵.
 +
*شریف مرتضی، علی بن حسین؛ ''الأمالی''، قم: مکتبة آیةالله المرعشی النجفی، ۱۴۰۳ق؛ ج۱.
 +
*خطیب بغدادی، احمد؛ ''تاریخ بغداد''، تحقیق مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا؛ ج۱۲.
 +
*یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله؛ ''معجم الأدباء''، تحقیق إحسان عباس، بیروت: دار الغرب الإسلامی، ۱۹۹۳م؛ ج۵.
 +
 +
[[رده:علمای قرن سوم]]
 
[[رده:ادیبان]]
 
[[رده:ادیبان]]
 
[[رده:متکلمان]]
 
[[رده:متکلمان]]
−
[[رده:علمای قرن سوم]]
 

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۰ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۶:۵۵

نام کامل عمرو بن بحر بن محبوب، کنانی، لیثی، فقیمی
زادروز ۱۵۰ق یا ۱۶۰ق
زادگاه بصره
وفات محرم ۲۵۵ق
مدفن بصره

Line.png

اساتید

ابوعبیده معمر بن مثنی، اصمعی، ابوزید انصاری، اخفش، ابراهیم نظّام

شاگردان

یموت بن مزرع، ابوبکر بن ابی‌داود

آثار

البیان والتبیین، الحیوان، البخلاء، العثمانیة، الرد علی النصاری

شناخته‌شده برای

متکلم معتزلی و ادیب بصری


«ابوعثمان عمرو بن بحر کنانی» معروف به «جاحظ» (۱۶۰-۲۵۵ ق)، متکلم، ادیب و نویسندهٔ پرکار بصری در سدهٔ سوم هجری بود. او را از بزرگ‌ترین ادیبان عرب و از سرآمدان بلاغت شمرده‌اند و «البیان و التبیین» او از آثار بنیادین نثر عربی به شمار می‌رود.[۱] جاحظ در علم کلام شاگرد ابراهیم بن سیار نظّام بود و شاخه‌ای از معتزله به نام «جاحظیه» را به او نسبت داده‌اند.[۲] آثار او در ادب، کلام و اخلاق گسترده است و بر نویسندگان پس از خود اثر گذاشت.[۳] در منابع شیعی، به سبب کتاب «العثمانیة» و گزارش‌هایی دربارهٔ کاستن از فضایل امام علی (علیه‌السلام)، بر او نقدهایی وارد شده است.[۴]

نسب و ولادت

نام او را «عمرو بن بحر بن محبوب» و کنیه‌اش را «ابوعثمان» نوشته‌اند.[۵] ابوالفداء کنیهٔ «ابوعمران» را نیز آورده است.[۶] در نسبت او «کنانی»، «لیثی» و «فُقیمی» (به تیرهٔ فُقَیم) آمده است.[۷] خطیب بغدادی می‌نویسد: «قيل: صليبة، وقيل: مولى»؛ یعنی برخی او را از تبار اصیل قبیله و برخی از موالی شمرده‌اند.[۸] به گزارش خطیب بغدادی، جدّ جاحظ «فَزاره»، سیاه‌پوست و شتربان عمرو بن قلع کنانی بود؛ همین گزارش مبنای قول کسانی است که او را «مولی» می‌دانند.[۹]

لقب «جاحظ» نیز از برآمدگی چشم‌های او گرفته شده و «حَدَقی» نیز خوانده می‌شد.[۱۰]

جاحظ در بصره متولد شد.[۱۱] سال تولد او روشن نیست؛ خودش می‌گفته یک سال از ابونواس بزرگ‌تر است و در آغاز سال ۱۵۰ق. زاده شده؛[۱۲] اما در پایان عمر می‌گفت که از نود سال گذشته است؛ این گزارش با مرگ او در سال ۲۵۵ق، تولد را حدود ۱۵۹ یا ۱۶۰ق می‌کند.[۱۳] در «دانشنامه جهان اسلام» دو تاریخ ۱۵۰ و حدود ۱۶۰ق. ذکر شده است.[۱۴]

استادان و شاگردان

شوق جاحظ به کتاب زبانزد بود؛ به گزارش یاقوت حموی، شب‌ها دکان کتاب‌فروشان را کرایه می‌کرد و در آن به مطالعه می‌پرداخت.[۱۵] پاره‌ای از گزارش‌ها نیز از سفر او به شام و انطاکیه سخن گفته‌اند.[۱۶]

جاحظ ادبیات و لغت را از ابوعبیده معمّر بن مثنی، اصمعی و ابوزید انصاری، نحو را از اخفش و کلام را از ابراهیم نظّام آموخت.[۱۷] فصاحت عربی را نیز در بازار «مِربَد» بصره از بادیه‌نشینان شنید.[۱۸]

جاحظ در علم لغت و بلاغت بسیار پیش رفت و آثارش در ادبیات عرب جایگاهی بلند یافت.[۱۹] ابوبکر بن ابی‌داود از او حدیث روایت کرده است.[۲۰] خواهرزاده‌اش یموت بن مزرع نیز از راویان او بود.[۲۱]

در دربار عباسیان

جاحظ در روزگار مأمون به بغداد رفت و مدتی در آن شهر ماند.[۲۲] او سه روز ریاست دیوان رسائل را بر عهده داشت و سپس استعفا داد؛ سهل بن هارون گفت اگر در آن مقام می‌ماند، ستارهٔ کاتبان افول می‌کرد.[۲۳]

جاحظ به محمد بن عبدالملک زیّات (۱۷۳-۲۳۳ ق) وزیر دربار، نزدیک شد، اما با احمد بن ابی‌داود میانه نداشت.[۲۴] پس از گرفتار شدن ابن زیّات گریخت، سپس در حالی که در زنجیر بود، نزد ابن ابی داود برده شد و سرانجام آزاد گردید.[۲۵]

متوکل او را برای آموزش یکی از فرزندانش فراخواند، اما با دیدن چهره‌اش او را با ده هزار درهم مرخص کرد.[۲۶] با این حال، جاحظ در مجالس متوکل رفت‌وآمد داشت.[۲۷] به گزارش خطیب بغدادی، جاحظ خود می‌گفت وزیر به رأی او سخن می‌گوید و آرزو داشت خلافت از آنِ او باشد.[۲۸] پس از مرگش، معتز عباسی، گفت دوست داشت او را نزد خود می‌آورد.[۲۹]

داوری‌ها دربارهٔ نسبت او با دستگاه خلافت عباسی یکسان نیست؛ «دانشنامه جهان اسلام» می‌نویسد که او گرایش سیاسی روشنی نداشت و بیشتر از جریان‌های حاکم پیروی می‌کرد.[۳۰]

جایگاه علمی

جاحظ را «یکی از شیوخ معتزله» خوانده‌اند و فرقه‌ای به نام «جاحظیه» به او منسوب است.[۳۱] در کلام پیرو نظّام بود[۳۲] و ابن قتیبه او را در شمار شیوخ اعتزال، در کنار ثمامة بن اشرس، آورده است.[۳۳] آثاری در دفاع از عقاید معتزله، از جمله «فضل المعتزلة» و رساله‌ای در خلق قرآن، نوشت.[۳۴]

شهرستانی آرای او را چنین خلاصه کرده است: «إنّ المعارفَ كلَّها ضروريةٌ طبعاً، وليس شيءٌ من ذلك من أفعال العباد، وليس للعباد كسبٌ سوى الإرادة»؛ همهٔ معارف ضروری و طبعی‌اند، هیچ‌یک از آنها فعل بندگان نیست و بندگان را جز اراده بهره‌ای نیست.[۳۵] به گزارش شهرستانی، جاحظ در کتاب‌های فلاسفه، بسیار مطالعه کرد و در آرای خود دچار آمیختگی شده است.[۳۶]

ابن خلدون کتاب «البیان والتبیین» جاحظ را یکی از چهار کتاب بنیادین فن ادب شمرده است.[۳۷] ابن خلکان «البیان والتبیین» و «الحیوان» را از نیکوترین و لذت‌بخش‌ترین آثار او می‌داند،[۳۸] و «البخلاء» را نیز از شاهکارهای او شناخته‌اند.[۳۹]

جاحظ زبان را چنین وصف می‌کند: «اللِّسانُ أداةٌ يَظهرُ بها البَيان، وشاهدٌ يُعبِّرُ عن الضَّمير»؛ زبان ابزاری است که بیان را آشکار می‌کند و گواهی است که از درون خبر می‌دهد.[۴۰] در آثار او الفاظی شیوا و ساده دیده می‌شود و تناسب لفظ و معنا حفظ شده است؛ او از جدّ و هزل، نقل داستان و نقد اجتماعی نیز بهره می‌برد.[۴۱]

آثار و تألیفات

شمار آثار جاحظ را بسیار گفته‌اند، که از جمله شناخته‌شده‌ترین آنها عبارتند از:

  • البیان والتبیین، که مهم‌ترین اثر ادبی جاحظ است.
  • الحیوان
  • البُخلاء
  • العثمانیة، نوشته‌ای در دفاع از خلافت عثمان و پاسخ به نقدهای شیعه بود.[۴۲]
  • الرد علی النصاری
  • فضل هاشم علی عبدشمس و العباسیة، که از برتری بنی‌هاشم بر بنی‌عبدشمس سخن گفته است.
  • التربیع والتدویر، در جدل و مناظره
  • مناظرة ما بین حق الخؤولة و العمومة
  • المحاسن والأضداد، (منسوب)
  • التاج، (منسوب).[۴۳]

جاحظ در نزد شیعه

سید ابن طاووس، ردّیه‌ای بر کتاب «العثمانیة» جاحظ با عنوان «بناء المقالة الفاطمیة فی نقض الرسالة العثمانیة» نوشت و در مقدمهٔ آن، جاحظ را به کاستن از شرف امام علی (علیه‌السلام) و سبک شمردن فضایل او متهم کرد.[۴۴]

شریف مرتضی در «الأمالی» خود نقل می‌کند که در مجلس ابوالعباس احمد بن یحیی، چون نام جاحظ آمد، ابوعمرو گفت: «أمسكوا عن ذكر الجاحظ فإنّه غير ثقة»؛ از یادکرد جاحظ دست بردارید که او مورد اعتماد نیست. در ادامهٔ همان گزارش آمده است که اهل علم او را نکوهیدند و از راست‌گویی دور دانستند.[۴۵]

در «دانشنامه جهان اسلام» آمده که جاحظ به دروغ‌پردازی شهرت داشت، احادیث را به ریشخند می‌گرفت و خواهرزاده‌اش او را بی‌ دین خواند.[۴۶] این داوری‌ها از سوی منتقدان او بیان شده است و در برابر آنها، آثاری چون «فضل هاشم علی عبدشمس» نیز به او نسبت داده شده است.[۴۷]

در منابع کهنِ شرح‌حال، روایتی از دیدار او با امامان (علیهم‌السلام) نقل نشده است؛[۴۸] از این‌رو نمی‌توان چنین دیداری را مسلّم دانست.

وفات

ابوعثمان جاحظ در ماه محرم سال ۲۵۵ق. یا ۲۵۶ق. در بصره درگذشت.[۴۹] او خود می‌گفت از نود سال گذشته است.[۵۰] در سال‌های آخر، نیمی از بدنش فلج و نیم دیگر به نقرس مبتلا بود.[۵۱]

زرکلی در «الأعلام» نوشته است: «ماتَ والكتاب على صدره و قتلتهُ مجلّدات من الكتب وقعَت عليه»؛ در حالی مرد که کتاب بر سینه‌اش بود و جلدهای کتاب‌ها که بر او فرو ریخت، او را کشت.[۵۲] خوانساری نیز در «روضات الجنات» آورده است که کسی جاحظ را در خواب دید و از سرانجام او پرسید؛ پاسخ او این بیت بود: «فلا تَكتُبْ بخطِّك غيرَ شيءٍ * يَسُرُّكَ في القيامةِ لَو تَراه»؛ با دست خط خود چیزی جز آنچه در قیامت شادمانت می‌کند ننویس.[۵۳]

پانویس

  1. ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۱.
  2. ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۱.
  3. ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
  4. ↑ ابن طاووس، بناء المقالة الفاطمیة، ص۵۳؛ شریف مرتضی، الأمالی، ج۱، ص۱۳۹.
  5. ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸؛ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.
  6. ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
  7. ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۰؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۹.
  8. ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸.
  9. ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۹؛ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.
  10. ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۱.
  11. ↑ زرکلی، الأعلام، ج۵، ص۷۴.
  12. ↑ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.
  13. ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۴.
  14. ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
  15. ↑ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.
  16. ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
  17. ↑ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸.
  18. ↑ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.
  19. ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
  20. ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸.
  21. ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۹؛ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.
  22. ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸.
  23. ↑ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۳.
  24. ↑ شریف مرتضی، الأمالی، ج۱، ص۱۳۹.
  25. ↑ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۲؛ شریف مرتضی، الأمالی، ج۱، ص۱۳۹.
  26. ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۱.
  27. ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
  28. ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴.
  29. ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴.
  30. ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
  31. ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۱.
  32. ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸.
  33. ↑ ابن قتیبه، المعارف، ص۵۱.
  34. ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
  35. ↑ خوانساری، روضات الجنات، ج۵، ص۳۲۶ (به نقل از شهرستانی).
  36. ↑ خوانساری، روضات الجنات، ج۵، ص۳۲۶.
  37. ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
  38. ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۱.
  39. ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
  40. ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۳.
  41. ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
  42. ↑ ابن طاووس، بناء المقالة الفاطمیة، ص۵۳.
  43. ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
  44. ↑ ابن طاووس، بناء المقالة الفاطمیة، ص۵۳.
  45. ↑ شریف مرتضی، الأمالی، ج۱، ص۱۳۹.
  46. ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
  47. ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
  48. ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸–۲۱۴؛ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱–۲۱۰۳.
  49. ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۴؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴؛ دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.
  50. ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴.
  51. ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴.
  52. ↑ زرکلی، الأعلام، ج۵، ص۷۴.
  53. ↑ خوانساری، روضات الجنات، ج۵، ص۳۲۶.


منابع

  • ابن خلکان، احمد؛ وفیات الأعیان و أنباء أبناء الزمان، تحقیق إحسان عباس، بیروت: دار صادر، ۱۹۹۴م؛ ج۳.
  • ابن طاووس، احمد؛ بناء المقالة الفاطمیة فی نقض الرسالة العثمانیة، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، بی‌تا؛ ج۱.
  • ابن قتیبه، عبدالله؛ المعارف، تحقیق ثروت عکاشه، قاهره: دار المعارف، ۱۹۶۹م.
  • خوانساری، محمدباقر؛ روضات الجنات فی أحوال العلماء و السادات، قم: اسماعیلیان، بی‌تا؛ ج۵.
  • دانشنامه جهان اسلام، تهران: بنیاد دائرةالمعارف اسلامی، ۱۳۷۵ش؛ ج۱.
  • زرکلی، خیرالدین؛ الأعلام، بیروت: دار العلم للملایین، بی‌تا؛ ج۵.
  • شریف مرتضی، علی بن حسین؛ الأمالی، قم: مکتبة آیةالله المرعشی النجفی، ۱۴۰۳ق؛ ج۱.
  • خطیب بغدادی، احمد؛ تاریخ بغداد، تحقیق مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا؛ ج۱۲.
  • یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله؛ معجم الأدباء، تحقیق إحسان عباس، بیروت: دار الغرب الإسلامی، ۱۹۹۳م؛ ج۵.