تجرید الاعتقاد (کتاب): تفاوت بین نسخه‌ها
مهدی موسوی (بحث | مشارکتها) |
مهدی موسوی (بحث | مشارکتها) |
||
| سطر ۲۴: | سطر ۲۴: | ||
}} | }} | ||
| − | '''«تجرید | + | '''«تجرید الإعتقاد»''' تألیف [[خواجه نصیرالدین طوسى]] (م، ۶۷۲ ق)، مشهورترین کتاب [[شیعه]] در علم [[علم کلام|کلام]] و اعتقاد است. جهت‌گیری غالب مؤلف، ارائه نظام کلامی و [[فلسفه|فلسفی]] در [[عقاید]] شیعی است. شروح و [[حاشیه|حواشی]] متعددی به فارسی و عربی بر این کتاب نگاشته‌اند که مشهورترین آنها کتاب «[[کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد (کتاب)|کشف المراد]]» اثر [[علامه حلی|علامه حلى]] است. |
==مؤلف== | ==مؤلف== | ||
| − | ابوجعفر نصیرالدین محمد بن محمدحسن طوسى، معروف به [[خواجه نصیرالدین طوسى]] (۵۹۷-۶۷۲ ق)، | + | ابوجعفر نصیرالدین محمد بن محمدحسن طوسى، معروف به [[خواجه نصیرالدین طوسى]] (۵۹۷-۶۷۲ ق)، فیلسوف، متکلم و منجم بزرگ [[شیعه]]، متولد طوس و متوفی در [[بغداد]] بود. پدرش از علماى طوس بود و خواجه نصیرالدین مقدمات را از پدر فراگرفت و در جوانى به نیشابور رفت و از محضر استادان بزرگ بهره گرفت. |
| − | او در واقعه حمله مغول ۲۲ ساله بود و به قلاع اسماعیلى پناه برد و تا سال ۶۵۴ ق. در کنار ایشان بسر برد. پس از تسلط هلاکوخان، خواجه با او رابطه خوبى داشت و هلاکو او را بسیار گرامى مى داشت. در سال ۶۵۸ ق. از طرف هلاکو مأموریت یافت که رصدخانه مراغه را تأسیس کند و به امر هلاکو جمیع اوقاف ممالک ایلخانى در اختیار او قرار گرفت. خواجه توانست رصدخانه عظیمى احداث کند و عالمان بزرگ زمان را در آنجا گرد آورد. او کتابخانه بزرگ و ارزشمندى هم تأسیس کرد. نتیجه کار این گروه تنظیم زیج ایلخانى بود. خواجه تا آخر عمر در خدمت علم باقى ماند و على رغم نفوذ بسیارش، تمایلى به مقامات دنیوى نداشت. | + | او در واقعه حمله مغول ۲۲ ساله بود و به قلاع اسماعیلى پناه برد و تا سال ۶۵۴ ق. در کنار ایشان بسر برد. پس از تسلط هلاکوخان، خواجه با او رابطه خوبى داشت و هلاکو او را بسیار گرامى مى داشت. در سال ۶۵۸ ق. از طرف هلاکو مأموریت یافت که رصدخانه مراغه را تأسیس کند و به امر هلاکو جمیع اوقاف ممالک [[ایلخانیان|ایلخانى]] در اختیار او قرار گرفت. خواجه توانست رصدخانه عظیمى احداث کند و عالمان بزرگ زمان را در آنجا گرد آورد. او کتابخانه بزرگ و ارزشمندى هم تأسیس کرد. نتیجه کار این گروه تنظیم زیج ایلخانى بود. خواجه تا آخر عمر در خدمت علم باقى ماند و على رغم نفوذ بسیارش، تمایلى به مقامات دنیوى نداشت. |
| − | از شاگردان خواجه نصیرالدین می توان به [[علامه حلى]]، سید عبدالکریم بن | + | از شاگردان نامدار خواجه نصیرالدین می توان به [[علامه حلى]]، [[سید عبدالکریم بن طاووس]] و [[قطب الدین شیرازی|قطب الدین شیرازى]] اشاره نمود. |
| − | برخی از | + | برخی از تألیفات او عبارتند از: '''تجرید الاعتقاد'''، [[اوصاف الاشراف]]، [[اساس الاقتباس (کتاب)|اساس الاقتباس]]، [[اخلاق ناصری (کتاب)|اخلاق ناصرى]]، تحریر اصول اقلیدس، اثبات واجب تعالى، شرح [[الإشارات و التنبیهات (کتاب)|اشارات]]، تلخیص المحصل.<ref> الأعلام، ج ۷، ص ۲۵۷؛ اعیان الشیعه، ج ۹، ص ۴۱۴؛ امل الآمل، ج ۲، ص ۳۹۹؛ روضات الجنات، ج ۶، ص ۳۰۰.</ref> |
| − | == | + | ==معرفی کتاب== |
| − | [[علامه شعرانی]] از شارحان کتاب «تجرید الاعتقاد» در مقدمه خود می گوید: نام کتاب در غالب | + | [[علامه شعرانی]] -از شارحان کتاب «تجرید الاعتقاد»- در مقدمه خود می گوید: نام کتاب در غالب تصانیف، «تجرید الکلام» ضبط شده است، اما چون شرح [[علامه حلی|علامه حلى]] قدس سرّه «[[کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد (کتاب)|کشف المراد فى شرح تجرید الاعتقاد]]» است و ما باین شرح عنایت تام داشتیم، در همه جاى کتاب «تجرید الاعتقاد» آوردیم. و گرچه خود مؤلف در متن فرمود «سمّیتُه تجرید العقائد» گویا شهرت این کتاب به «تجرید الاعتقاد» در نزد دیگران نیز به خاطر شیوع کتاب «کشف المراد» علامه حلی است که از دیرباز به عنوان متن درسی [[حوزه علمیه|حوزه های علمیه]] بوده است. |
| − | |||
| − | |||
| − | + | «تجرید الاعتقاد» در علم [[کلام]] و بر اساس اعتقاد شیعه [[امامیه]] است و نفیس ترین کتاب اسلامى در کلام به شمار مى رود که تاکنون تصنیف شده است. تجریدالاعتقاد به جهت رویکرد خاص آن به [[فلسفه]] و کلام، نقطه عطفی در تاریخ کلام محسوب می‌شود. خواجه نصیر در این کتاب میان [[حکمت مشاء|فلسفه مشائی]] و کلام شیعی تلفیقی به وجود آورده که سبب نزدیکی هرچه بیشتر فلسفه و کلام در میان متفکران [[شیعه]] شده است.<ref>دائرة المعارف بزرگ اسلامی، جلد۱۴، مدخل تجرید الاعتقاد.</ref> | |
| − | این کتاب داراى شش مقصد با عناوین زیر است: | + | [[علامه شعرانی]] در مورد اهمیت «تجرید الاعتقاد» گوید: کتابى است جامع و دقیق در [[کلام]] موافق مذهب [[امامیه|امامیه]] و شرح بسیار بر آن نوشته‌اند و می توان گفت در زمان ما کتاب منحصر بفرد است، یعنى واجب عینى است بر هادیان طریق [[امامت]] که آن را بیاموزند. |
| + | |||
| + | شهید [[مرتضی مطهری]] نیز معتقد است که خواجه نصیرالدین طوسی با تالیف این کتاب، کلام را از سبک [[حکمت]] جدلی به سبک حکمت برهانی نزدیک کرده است.<ref>مطهری، آشنائی با علوم اسلامی، ج ۲، ص۶۸.</ref> | ||
| + | |||
| + | ==محتوای کتاب== | ||
| + | کتاب «تجرید الاعتقاد» داراى شش مقصد با عناوین زیر است: | ||
مقصد اول، در امور عامه که داراى سه فصل است: | مقصد اول، در امور عامه که داراى سه فصل است: | ||
| سطر ۶۴: | سطر ۶۷: | ||
*۵. در اعراض (کمّ و کیف و مضاف). | *۵. در اعراض (کمّ و کیف و مضاف). | ||
| − | مقصد سوم، در اثبات صانع که سه فصل دارد: | + | مقصد سوم، در اثبات صانع که سه فصل دارد و تمام این فصول خود به چندین مسئله تقسیم مى شوند که تحت عنوان «المسئله» از آنها بحث مى شود: |
*۱. در وجود [[خداوند|خداوند تعالى]]؛ | *۱. در وجود [[خداوند|خداوند تعالى]]؛ | ||
| سطر ۷۱: | سطر ۷۴: | ||
*۳. در افعال خداوند. | *۳. در افعال خداوند. | ||
| − | |||
| − | |||
مقصد چهارم، در [[نبوت]]. | مقصد چهارم، در [[نبوت]]. | ||
| سطر ۸۰: | سطر ۸۱: | ||
مقصد ششم، در [[معاد]]. | مقصد ششم، در [[معاد]]. | ||
| − | + | میزان اهتمام [[خواجه نصیرالدین طوسی|خواجه نصیرالدین]] به بحث [[امامت]] با تمایلات شیعی در عناوینی چون اثبات امامت [[امام علی علیه السلام|حضرت علی]] (علیه‌السلام) و بیان مطاعن [[خلفای نخستین]] و عدم صلاحیت ایشان برای جانشینی [[پیامبر اسلام|رسول خدا]] و ادله قطعی افضل بودن امام علی (علیه‌السلام) و نص بر امامت [[ائمه اطهار|ائمه اثناعشر]] (علیهم‌السلام) و حکم محاربان آنها، فراوان است. | |
| − | + | ==شروح و تعلیقات کتاب== | |
| − | + | «تجریدالاعتقاد» از ارزشمندترین و در عین حال، مختصرترین متون [[علم کلام|کلامی]] شیعی به شمار می‌آید و به سبب همین ویژگی‌ها، از زمان تألیف شهرت یافته و دانشمندان [[فرقه‌های اسلامی]] مختلف شروح و [[حاشیه|حواشی]] متعددی به فارسی و عربی بر آن نگاشته‌اند. بر تجرید الاعتقاد تا کنون حدود شصت شرح نوشته شده است؛<ref> مقدمه شرح تجرید، مؤسسة الاعلمى للمطبوعات، بیروت، ص ۷.</ref> از جمله: | |
| − | + | * «[[کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد (کتاب)|کشف المراد]]» از [[علامه حلی|علامه حلى]] (م، ۷۲۶ ق)، | |
| + | * «تفرید الاعتماد» از ابوالعلاء بهشتی، | ||
| + | * «تسدید القواعد» از شمس‌الدین محمود اصفهانى، | ||
| + | * شرح تجرید [[ملا علی قوشچی|ملاعلى قوشچى]] (م، ۸۷۹ ق)، | ||
| + | * شرح تجرید احمد بن محمد مصرى (م، ۷۵۷ ق)، | ||
| + | * «شوارق الالهام» از [[ملا عبدالرزاق لاهیجی|عبدالرزاق لاهیجى]] (م، ۱۰۷۲ ق)، | ||
| + | * شرح تجرید فارسى از علامه [[علامه شعرانی|ابوالحسن شعرانى]] (م، ۱۳۹۳ ق). | ||
| − | + | «[[کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد (کتاب)|کشف المراد]]» علامه حلى و «شرح تجرید» ملاعلى قوشچى -با حواشى معروف آن که [[جلال الدین محمد دوانی|جلال‌الدین دوانى]] و [[سید صدرالدین دشتکی|سید صدرالدین دشتکى]] نگاشته‌اند-، سال‌ها است که در [[حوزه علمیه|حوزه هاى علمیه]] تدریس مى شوند. | |
| − | |||
==پانویس== | ==پانویس== | ||
<references /> | <references /> | ||
| − | |||
| − | |||
==منابع== | ==منابع== | ||
| − | + | *دانشنامه جهان اسلام، برگرفته از مقاله "تجریدالاعتقاد"، شماره ۳۲۹۲. | |
| − | *دانشنامه جهان اسلام، برگرفته از مقاله "تجریدالاعتقاد"، شماره ۳۲۹۲. | ||
*دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد۱۴، مدخل "تجرید الاعتقاد". | *دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد۱۴، مدخل "تجرید الاعتقاد". | ||
*مقدمه شرح تجرید الاعتقاد، علامه شعرانی. | *مقدمه شرح تجرید الاعتقاد، علامه شعرانی. | ||
| + | *کتابشناسی تفصیلی مذاهب اسلامی، محمدرضا ضمیری. | ||
| + | |||
| + | [[رده:منابع کلامی]] | ||
| + | [[رده:کتابهای کلامی]] | ||
| + | [[رده:منابع اعتقادی]] | ||
| + | [[رده:منابع اعتقادی شیعه]] | ||
| + | [[رده:کتابهای اعتقادی]] | ||
| + | [[رده:آثار خواجه نصیرالدین طوسی]] | ||
نسخهٔ کنونی تا ۸ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۵:۲۵
 | |
| نویسنده | خواجه نصیرالدین طوسى |
| موضوع | کلام و عقاید شیعه |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | ۱ |
|
| |
«تجرید الإعتقاد» تألیف خواجه نصیرالدین طوسى (م، ۶۷۲ ق)، مشهورترین کتاب شیعه در علم کلام و اعتقاد است. جهت‌گیری غالب مؤلف، ارائه نظام کلامی و فلسفی در عقاید شیعی است. شروح و حواشی متعددی به فارسی و عربی بر این کتاب نگاشته‌اند که مشهورترین آنها کتاب «کشف المراد» اثر علامه حلى است.
مؤلف
ابوجعفر نصیرالدین محمد بن محمدحسن طوسى، معروف به خواجه نصیرالدین طوسى (۵۹۷-۶۷۲ ق)، فیلسوف، متکلم و منجم بزرگ شیعه، متولد طوس و متوفی در بغداد بود. پدرش از علماى طوس بود و خواجه نصیرالدین مقدمات را از پدر فراگرفت و در جوانى به نیشابور رفت و از محضر استادان بزرگ بهره گرفت.
او در واقعه حمله مغول ۲۲ ساله بود و به قلاع اسماعیلى پناه برد و تا سال ۶۵۴ ق. در کنار ایشان بسر برد. پس از تسلط هلاکوخان، خواجه با او رابطه خوبى داشت و هلاکو او را بسیار گرامى مى داشت. در سال ۶۵۸ ق. از طرف هلاکو مأموریت یافت که رصدخانه مراغه را تأسیس کند و به امر هلاکو جمیع اوقاف ممالک ایلخانى در اختیار او قرار گرفت. خواجه توانست رصدخانه عظیمى احداث کند و عالمان بزرگ زمان را در آنجا گرد آورد. او کتابخانه بزرگ و ارزشمندى هم تأسیس کرد. نتیجه کار این گروه تنظیم زیج ایلخانى بود. خواجه تا آخر عمر در خدمت علم باقى ماند و على رغم نفوذ بسیارش، تمایلى به مقامات دنیوى نداشت.
از شاگردان نامدار خواجه نصیرالدین می توان به علامه حلى، سید عبدالکریم بن طاووس و قطب الدین شیرازى اشاره نمود.
برخی از تألیفات او عبارتند از: تجرید الاعتقاد، اوصاف الاشراف، اساس الاقتباس، اخلاق ناصرى، تحریر اصول اقلیدس، اثبات واجب تعالى، شرح اشارات، تلخیص المحصل.[۱]
معرفی کتاب
علامه شعرانی -از شارحان کتاب «تجرید الاعتقاد»- در مقدمه خود می گوید: نام کتاب در غالب تصانیف، «تجرید الکلام» ضبط شده است، اما چون شرح علامه حلى قدس سرّه «کشف المراد فى شرح تجرید الاعتقاد» است و ما باین شرح عنایت تام داشتیم، در همه جاى کتاب «تجرید الاعتقاد» آوردیم. و گرچه خود مؤلف در متن فرمود «سمّیتُه تجرید العقائد» گویا شهرت این کتاب به «تجرید الاعتقاد» در نزد دیگران نیز به خاطر شیوع کتاب «کشف المراد» علامه حلی است که از دیرباز به عنوان متن درسی حوزه های علمیه بوده است.
«تجرید الاعتقاد» در علم کلام و بر اساس اعتقاد شیعه امامیه است و نفیس ترین کتاب اسلامى در کلام به شمار مى رود که تاکنون تصنیف شده است. تجریدالاعتقاد به جهت رویکرد خاص آن به فلسفه و کلام، نقطه عطفی در تاریخ کلام محسوب می‌شود. خواجه نصیر در این کتاب میان فلسفه مشائی و کلام شیعی تلفیقی به وجود آورده که سبب نزدیکی هرچه بیشتر فلسفه و کلام در میان متفکران شیعه شده است.[۲]
علامه شعرانی در مورد اهمیت «تجرید الاعتقاد» گوید: کتابى است جامع و دقیق در کلام موافق مذهب امامیه و شرح بسیار بر آن نوشته‌اند و می توان گفت در زمان ما کتاب منحصر بفرد است، یعنى واجب عینى است بر هادیان طریق امامت که آن را بیاموزند.
شهید مرتضی مطهری نیز معتقد است که خواجه نصیرالدین طوسی با تالیف این کتاب، کلام را از سبک حکمت جدلی به سبک حکمت برهانی نزدیک کرده است.[۳]
محتوای کتاب
کتاب «تجرید الاعتقاد» داراى شش مقصد با عناوین زیر است:
مقصد اول، در امور عامه که داراى سه فصل است:
- ۱. در وجود و عدم؛
- ۲. در ماهیت و لواحق آن؛
- ۳. در علت و معلول.
مقصد دوم، در جواهر و اعراض که پنج فصل دارد:
- ۱. جواهر و اعراض؛
- ۲. اجسام؛
- ۳. بقیه احکام اجسام؛
- ۴. در جواهر مجرده؛
- ۵. در اعراض (کمّ و کیف و مضاف).
مقصد سوم، در اثبات صانع که سه فصل دارد و تمام این فصول خود به چندین مسئله تقسیم مى شوند که تحت عنوان «المسئله» از آنها بحث مى شود:
- ۱. در وجود خداوند تعالى؛
- ۲. در صفات؛
- ۳. در افعال خداوند.
مقصد چهارم، در نبوت.
مقصد پنجم، در امامت.
مقصد ششم، در معاد.
میزان اهتمام خواجه نصیرالدین به بحث امامت با تمایلات شیعی در عناوینی چون اثبات امامت حضرت علی (علیه‌السلام) و بیان مطاعن خلفای نخستین و عدم صلاحیت ایشان برای جانشینی رسول خدا و ادله قطعی افضل بودن امام علی (علیه‌السلام) و نص بر امامت ائمه اثناعشر (علیهم‌السلام) و حکم محاربان آنها، فراوان است.
شروح و تعلیقات کتاب
«تجریدالاعتقاد» از ارزشمندترین و در عین حال، مختصرترین متون کلامی شیعی به شمار می‌آید و به سبب همین ویژگی‌ها، از زمان تألیف شهرت یافته و دانشمندان فرقه‌های اسلامی مختلف شروح و حواشی متعددی به فارسی و عربی بر آن نگاشته‌اند. بر تجرید الاعتقاد تا کنون حدود شصت شرح نوشته شده است؛[۴] از جمله:
- «کشف المراد» از علامه حلى (م، ۷۲۶ ق)،
- «تفرید الاعتماد» از ابوالعلاء بهشتی،
- «تسدید القواعد» از شمس‌الدین محمود اصفهانى،
- شرح تجرید ملاعلى قوشچى (م، ۸۷۹ ق)،
- شرح تجرید احمد بن محمد مصرى (م، ۷۵۷ ق)،
- «شوارق الالهام» از عبدالرزاق لاهیجى (م، ۱۰۷۲ ق)،
- شرح تجرید فارسى از علامه ابوالحسن شعرانى (م، ۱۳۹۳ ق).
«کشف المراد» علامه حلى و «شرح تجرید» ملاعلى قوشچى -با حواشى معروف آن که جلال‌الدین دوانى و سید صدرالدین دشتکى نگاشته‌اند-، سال‌ها است که در حوزه هاى علمیه تدریس مى شوند.
پانویس
منابع
- دانشنامه جهان اسلام، برگرفته از مقاله "تجریدالاعتقاد"، شماره ۳۲۹۲.
- دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد۱۴، مدخل "تجرید الاعتقاد".
- مقدمه شرح تجرید الاعتقاد، علامه شعرانی.
- کتابشناسی تفصیلی مذاهب اسلامی، محمدرضا ضمیری.
