قتل عثمان: تفاوت بین نسخه‌ها
(ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه) |
جز (ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه) |
||
| سطر ۱: | سطر ۱: | ||
| − | '''قتل عثمان'''، کشته شدن [[عثمان بن عفان]]، خلیفهٔ سوم، در خانه‌اش در [[مدینه]] در ذی‌الحجهٔ سال ۳۵ ق به دست گروهی از معترضان است. این رویداد پایان محاصره‌ای چندروزه بود که پس از سال‌ها اعتراض به سیاست‌های او در [[بیت المال]] و واگذاری ولایت‌های بزرگ به خویشان [[بنی امیه]] شکل گرفت. مرگ عثمان نخستین شکاف بزرگ در جامعهٔ مسلمانان پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله شمرده می‌شود و زمینهٔ [[بیعت]] با [[امام علی علیه السلام|امام علی علیه‌السلام]] و سپس [[جنگ جمل]] و صفین را فراهم کرد. منابع در جزئیات رویداد همداستان نیستند. به باور شیعه، امام علیه‌السلام از این قتل بیزار بود و کوشید از آن جلوگیری کند؛ اهل سنت عثمان را مظلوم و شهید می‌شمارند.<ref>طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۳۵ | + | '''قتل عثمان'''، کشته شدن [[عثمان بن عفان]]، خلیفهٔ سوم، در خانه‌اش در [[مدینه]] در ذی‌الحجهٔ سال ۳۵ ق به دست گروهی از معترضان است. این رویداد پایان محاصره‌ای چندروزه بود که پس از سال‌ها اعتراض به سیاست‌های او در [[بیت المال]] و واگذاری ولایت‌های بزرگ به خویشان [[بنی امیه]] شکل گرفت. مرگ عثمان نخستین شکاف بزرگ در جامعهٔ مسلمانان پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله شمرده می‌شود و زمینهٔ [[بیعت]] با [[امام علی علیه السلام|امام علی علیه‌السلام]] و سپس [[جنگ جمل]] و صفین را فراهم کرد. منابع در جزئیات رویداد همداستان نیستند. به باور شیعه، امام علیه‌السلام از این قتل بیزار بود و کوشید از آن جلوگیری کند؛ اهل سنت عثمان را مظلوم و شهید می‌شمارند.<ref>طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۳۵ ق، ج۴، ص۳۴۰-۳۹۲ {{صحت آدرس}}؛ مسعودی، مروج الذهب، اخبار خلافت عثمان، ج۲، ص۳۵۵-۳۵۹ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==زمینه== | ==زمینه== | ||
| − | عثمان در سال ۲۳ ق با تصمیم [[شورای شش‌نفره]] به خلافت رسید. در سال‌های نخست، فتوحات ادامه یافت، اما از میانهٔ خلافت گروهی از [[صحابی|صحابه]] و قاریان شهرها بر سیاست‌های او خرده گرفتند. محورهای اعتراض را در منابع کهن چنین برشمرده‌اند: بخشش‌های مالی از بیت المال به خویشان و کارگزاران؛ واگذاری ولایت‌های بزرگ به بنی امیه، مانند [[ولید بن عقبه]] بر کوفه و [[معاویه]] بر [[شام]]؛ سخت‌گیری بر منتقدان، مانند تبعید [[ابوذر غفاری]] به ربذه؛ و یکسان‌سازی مصحف‌ها و از میان بردن نسخه‌های دیگر. به گزارش منابع، این سیاست‌ها نارضایتی گسترده را برانگیخت.<ref>طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۲۳ تا ۳۵ | + | عثمان در سال ۲۳ ق با تصمیم [[شورای شش‌نفره]] به خلافت رسید. در سال‌های نخست، فتوحات ادامه یافت، اما از میانهٔ خلافت گروهی از [[صحابی|صحابه]] و قاریان شهرها بر سیاست‌های او خرده گرفتند. محورهای اعتراض را در منابع کهن چنین برشمرده‌اند: بخشش‌های مالی از بیت المال به خویشان و کارگزاران؛ واگذاری ولایت‌های بزرگ به بنی امیه، مانند [[ولید بن عقبه]] بر کوفه و [[معاویه]] بر [[شام]]؛ سخت‌گیری بر منتقدان، مانند تبعید [[ابوذر غفاری]] به ربذه؛ و یکسان‌سازی مصحف‌ها و از میان بردن نسخه‌های دیگر. به گزارش منابع، این سیاست‌ها نارضایتی گسترده را برانگیخت.<ref>طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۲۳ تا ۳۵ ق، ج۴، ص۲۲۹-۲۳۴ و ۲۸۴-۳۵۵ {{صحت آدرس}}؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، رویدادهای سال ۳۰ تا ۳۵ ق، ج۲، ص۱۶۵-۱۸۰ {{صحت آدرس}}؛ بلاذری، أنساب الأشراف، اخبار عثمان بن عفان، ج۵، ص۲۴-۴۸ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==اعتراض‌ها== | ==اعتراض‌ها== | ||
| − | در سال ۳۵ ق هیئت‌هایی از [[مصر]]، [[کوفه]] و [[بصره]] به مدینه آمدند و خواستار برکناری کارگزاران و بازگرداندن مظالم شدند. به گزارش منابع، نارضایتی با نامه‌نگاری میان شهرها سازمان یافت و در میان مصریان، [[محمد بن ابی بکر]] و محمد بن حذیفة بن یمان نقش داشتند. عثمان در چند نوبت با آنان گفت‌وگو کرد و در برخی گزارش‌ها به برکناری بعضی کارگزاران تن داد. سپس نامه‌ای منسوب به [[مروان بن حکم]]، کاتب خلیفه، پیدا شد که در آن دستور تعقیب سران معترضان آمده بود؛ این گزارش در منابع به صورت‌های گوناگون نقل شده است.<ref>طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۳۵ | + | در سال ۳۵ ق هیئت‌هایی از [[مصر]]، [[کوفه]] و [[بصره]] به مدینه آمدند و خواستار برکناری کارگزاران و بازگرداندن مظالم شدند. به گزارش منابع، نارضایتی با نامه‌نگاری میان شهرها سازمان یافت و در میان مصریان، [[محمد بن ابی بکر]] و محمد بن حذیفة بن یمان نقش داشتند. عثمان در چند نوبت با آنان گفت‌وگو کرد و در برخی گزارش‌ها به برکناری بعضی کارگزاران تن داد. سپس نامه‌ای منسوب به [[مروان بن حکم]]، کاتب خلیفه، پیدا شد که در آن دستور تعقیب سران معترضان آمده بود؛ این گزارش در منابع به صورت‌های گوناگون نقل شده است.<ref>طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۳۵ ق، ج۴، ص۳۴۰-۳۵۵ {{صحت آدرس}}؛ بلاذری، أنساب الأشراف، اخبار عثمان بن عفان، ج۵، ص۶۷-۶۸ {{صحت آدرس}}؛ مسعودی، مروج الذهب، اخبار خلافت عثمان، ج۲، ص۳۳۰-۳۴۵ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==محاصرهٔ خانه== | ==محاصرهٔ خانه== | ||
| − | با انتشار خبر آن نامه، مصریان به مدینه بازگشتند و خانهٔ عثمان را محاصره کردند و بر پایهٔ گزارش‌ها گروهی از اهالی شهر نیز به آنان پیوستند. مدت محاصره در منابع یکسان نیست؛ مشهورترین گزارش چهل روز است. آب و آذوقه بر خلیفه بسته شد. به گزارش برخی منابع، امام علیه‌السلام فرزندانش [[امام حسن علیه السلام|حسن]] و [[امام حسین علیه السلام|حسین]] علیهماالسلام و [[قنبر غلام امام علی علیه السلام|قنبر]] را برای نگهبانی و رساندن آب فرستاد و آنان با محاصره‌کنندگان درگیر شدند. عثمان در برابر درخواست کناره‌گیری مقاومت کرد.<ref>طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۳۵ | + | با انتشار خبر آن نامه، مصریان به مدینه بازگشتند و خانهٔ عثمان را محاصره کردند و بر پایهٔ گزارش‌ها گروهی از اهالی شهر نیز به آنان پیوستند. مدت محاصره در منابع یکسان نیست؛ مشهورترین گزارش چهل روز است. آب و آذوقه بر خلیفه بسته شد. به گزارش برخی منابع، امام علیه‌السلام فرزندانش [[امام حسن علیه السلام|حسن]] و [[امام حسین علیه السلام|حسین]] علیهماالسلام و [[قنبر غلام امام علی علیه السلام|قنبر]] را برای نگهبانی و رساندن آب فرستاد و آنان با محاصره‌کنندگان درگیر شدند. عثمان در برابر درخواست کناره‌گیری مقاومت کرد.<ref>طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۳۵ ق، ج۴، ص۳۷۸-۳۸۵ {{صحت آدرس}}؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، شرح خطبهٔ شقشقیه، ج۱، ص۱۹۵-۲۰۵ {{صحت آدرس}}؛ بلاذری، أنساب الأشراف، اخبار عثمان بن عفان، ج۵، ص۸۱-۹۰ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==مناشدهٔ عثمان== | ==مناشدهٔ عثمان== | ||
| سطر ۲۸: | سطر ۲۸: | ||
</div> | </div> | ||
| − | بر پایهٔ این گزارش‌ها، حاضران سخن پیامبر را تأیید کردند و عثمان یادآور شد هزینهٔ تجهیز آن سپاه را بر عهده داشت. او همچنین از خرید چاه رومه و وقف آن برای مسلمانان یاد کرد. این مناشده در منابع اهل سنت از فضایل عثمان شمرده شده است.<ref>ترمذی، السنن، کتاب المناقب، مناقب | + | بر پایهٔ این گزارش‌ها، حاضران سخن پیامبر را تأیید کردند و عثمان یادآور شد هزینهٔ تجهیز آن سپاه را بر عهده داشت. او همچنین از خرید چاه رومه و وقف آن برای مسلمانان یاد کرد. این مناشده در منابع اهل سنت از فضایل عثمان شمرده شده است.<ref>ترمذی، السنن، کتاب المناقب، مناقب عثمان، ج۵، ص۶۲۱-۶۲۳ {{صحت آدرس}}؛ احمد بن حنبل، المسند، مسند عثمان بن عفان، ج۱، ص۵۷-۶۸ {{صحت آدرس}}؛ طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۳۵ ق، ج۴، ص۳۷۰-۳۸۴ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==قتل== | ==قتل== | ||
| − | سرانجام گروهی از محاصره‌کنندگان از دیوار خانهٔ همسایه بالا رفتند و وارد خانه شدند. بر پایهٔ گزارش مشهور، او در حال تلاوت قرآن کشته شد. تاریخ قتل را ۱۸ ذی‌الحجهٔ سال ۳۵ ق دانسته‌اند و برخی منابع روز دیگری از همین ماه آورده‌اند. او را شبانه و بی‌تشییع عمومی در زمینی به نام حش کوکب در کنار [[بقیع]] به خاک سپردند.<ref>طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۳۵ | + | سرانجام گروهی از محاصره‌کنندگان از دیوار خانهٔ همسایه بالا رفتند و وارد خانه شدند. بر پایهٔ گزارش مشهور، او در حال تلاوت قرآن کشته شد. تاریخ قتل را ۱۸ ذی‌الحجهٔ سال ۳۵ ق دانسته‌اند و برخی منابع روز دیگری از همین ماه آورده‌اند. او را شبانه و بی‌تشییع عمومی در زمینی به نام حش کوکب در کنار [[بقیع]] به خاک سپردند.<ref>طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۳۵ ق، ج۴، ص۳۸۴-۳۹۲ {{صحت آدرس}}؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ترجمة عثمان بن عفان، ج۳، ص۳۱-۷۶ {{صحت آدرس}}؛ مسعودی، مروج الذهب، اخبار خلافت عثمان، ج۲، ص۳۵۶-۳۵۹ {{صحت آدرس}}.</ref> |
| − | در تعیین قاتل، گزارش‌ها همداستان نیستند. برخی منابع اهل سنت محمد بن ابی بکر را در شمار مهاجمان آورده‌اند، اما منابع شیعه این انتساب را رد کرده و او را در این کار بی‌گناه دانسته‌اند. در اینکه ضربت کشنده را چه کسی زده است نیز اختلاف است. از این‌رو داوری قطعی دربارهٔ قاتل یا قاتلان ممکن نیست.<ref>طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۳۵ | + | در تعیین قاتل، گزارش‌ها همداستان نیستند. برخی منابع اهل سنت محمد بن ابی بکر را در شمار مهاجمان آورده‌اند، اما منابع شیعه این انتساب را رد کرده و او را در این کار بی‌گناه دانسته‌اند. در اینکه ضربت کشنده را چه کسی زده است نیز اختلاف است. از این‌رو داوری قطعی دربارهٔ قاتل یا قاتلان ممکن نیست.<ref>طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۳۵ ق، ج۴، ص۳۸۴-۳۹۴ {{صحت آدرس}}؛ بلاذری، أنساب الأشراف، اخبار عثمان بن عفان، ج۵، ص۹۰-۱۰۰ {{صحت آدرس}}؛ مفید، الإرشاد، ج۱، اخبار عثمان و مقتله {{صحت آدرس}}.</ref> |
==موضع امام علی علیه‌السلام== | ==موضع امام علی علیه‌السلام== | ||
| − | بر پایهٔ گزارش‌های موجود، امام علیه‌السلام نه در شمار محاصره‌کنندگان بود و نه در قتل عثمان شرکت داشت. به گزارش منابع، او در روزهای بحران میان دو طرف میانجیگری کرد، خلیفه را به پذیرش خواسته‌های معترضان سفارش داد و از خونریزی بر حذر داشت.<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، شرح خطبهٔ | + | بر پایهٔ گزارش‌های موجود، امام علیه‌السلام نه در شمار محاصره‌کنندگان بود و نه در قتل عثمان شرکت داشت. به گزارش منابع، او در روزهای بحران میان دو طرف میانجیگری کرد، خلیفه را به پذیرش خواسته‌های معترضان سفارش داد و از خونریزی بر حذر داشت.<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، شرح خطبهٔ شقشقیه، ج۱، ص۱۹۵-۲۰۵ {{صحت آدرس}}؛ طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۳۵ ق، ج۴، ص۳۵۵ و ۳۷۸-۳۸۵ {{صحت آدرس}}؛ مفید، الإرشاد، ج۱، اخبار عثمان و مقتله {{صحت آدرس}}.</ref> |
| − | با رسیدن خبر قتل، به گزارش برخی منابع، آیهٔ {{متن قرآن|«إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ»}}؛ «ما از آنِ خداییم و به سوی او بازمی‌گردیم» را خواند. سپس مردم در مدینه با او بیعت کردند. در برابر، گروهی از صحابه و هواداران عثمان او را متهم کردند که در خونخواهی کوتاهی می‌کند؛ پاسخ او این بود که نخست باید قاتلان شناخته شوند و خونخواهی به شتاب انجام نمی‌شود.<ref>قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۵۶؛ مسعودی، مروج الذهب، اخبار خلافت | + | با رسیدن خبر قتل، به گزارش برخی منابع، آیهٔ {{متن قرآن|«إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ»}}؛ «ما از آنِ خداییم و به سوی او بازمی‌گردیم» را خواند. سپس مردم در مدینه با او بیعت کردند. در برابر، گروهی از صحابه و هواداران عثمان او را متهم کردند که در خونخواهی کوتاهی می‌کند؛ پاسخ او این بود که نخست باید قاتلان شناخته شوند و خونخواهی به شتاب انجام نمی‌شود.<ref>قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۵۶؛ مسعودی، مروج الذهب، اخبار خلافت عثمان، ج۲، ص۳۵۹-۳۶۰ {{صحت آدرس}}؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، شرح خطبهٔ شقشقیه، ج۱، ص۲۰۵-۲۱۵ {{صحت آدرس}}؛ طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۳۵ تا ۳۶ ق، ج۴، ص۳۹۱-۴۰۲ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==پیامدها== | ==پیامدها== | ||
| − | قتل عثمان نخستین «[[فتنه]]» بزرگ در تاریخ صدر اسلام شمرده می‌شود. پس از چند روز، مردم با امام علیه‌السلام بیعت کردند، اما گروهی از صحابه به رهبری [[عایشه]]، [[طلحة بن عبیدالله]] و [[زبیر بن عوام]] خونخواهی عثمان و قصاص قاتلان را خواستار شدند و جنگ جمل در سال ۳۶ ق رخ داد. سپس معاویه نیز در شام با همان بهانه جبهه گرفت و صفین در سال ۳۷ ق درگرفت.<ref>طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۳۵ تا ۳۷ | + | قتل عثمان نخستین «[[فتنه]]» بزرگ در تاریخ صدر اسلام شمرده می‌شود. پس از چند روز، مردم با امام علیه‌السلام بیعت کردند، اما گروهی از صحابه به رهبری [[عایشه]]، [[طلحة بن عبیدالله]] و [[زبیر بن عوام]] خونخواهی عثمان و قصاص قاتلان را خواستار شدند و جنگ جمل در سال ۳۶ ق رخ داد. سپس معاویه نیز در شام با همان بهانه جبهه گرفت و صفین در سال ۳۷ ق درگرفت.<ref>طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۳۵ تا ۳۷ ق، ج۴، ص۳۸۲-۳۹۲ و ۴۷۷-۵۴۲ {{صحت آدرس}}؛ مسعودی، مروج الذهب، اخبار خلافت عثمان، ج۲، ص۳۶۰-۳۸۰ {{صحت آدرس}}.</ref> |
| − | این رویداد بر اندیشهٔ سیاسی مسلمانان اثر گذاشت. اهل سنت از آن نکوهش خروج بر خلیفه و ضرورت صبر را نتیجه گرفتند و به روایات اطاعت از فرمانروا استناد کردند.<ref>بخاری، صحیح البخاری، کتاب | + | این رویداد بر اندیشهٔ سیاسی مسلمانان اثر گذاشت. اهل سنت از آن نکوهش خروج بر خلیفه و ضرورت صبر را نتیجه گرفتند و به روایات اطاعت از فرمانروا استناد کردند.<ref>بخاری، صحیح البخاری، کتاب الأحکام، باب السمع والطاعة للإمام {{صحت آدرس}}؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، رویدادهای سال ۳۵ ق، ج۷، ص۱۵۴-۱۷۵ {{صحت آدرس}}.</ref> به باور شیعه، امامت با نصّ الهی تعیین می‌شود و خلافت‌های پس از پیامبر این پایه را نداشتند؛ در همان حال، شیعیان قتل عثمان را عملی نادرست و بیرون از روش امام علیه‌السلام دانسته‌اند.<ref>مفید، الإرشاد، ج۱، اخبار عثمان و مقتله {{صحت آدرس}}؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، شرح خطبهٔ شقشقیه، ج۱، ص۱۹۵-۲۰۵ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==ارزیابی== | ==ارزیابی== | ||
| − | تاریخ طبری و أنساب الأشراف روایت‌های متعدد و گاه متضاد را کنار هم آورده‌اند و همین امر داوری دربارهٔ نقش افراد را دشوار می‌کند؛ از این‌رو در تحلیل رویداد، نقد سند و مقایسهٔ روایت‌ها ضروری است.<ref>طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۳۵ | + | تاریخ طبری و أنساب الأشراف روایت‌های متعدد و گاه متضاد را کنار هم آورده‌اند و همین امر داوری دربارهٔ نقش افراد را دشوار می‌کند؛ از این‌رو در تحلیل رویداد، نقد سند و مقایسهٔ روایت‌ها ضروری است.<ref>طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۳۵ ق، ج۴، ص۳۴۰-۳۹۲ {{صحت آدرس}}؛ بلاذری، أنساب الأشراف، اخبار عثمان بن عفان، ج۵، ص۶۷-۸۱ {{صحت آدرس}}.</ref> |
| − | در دیدگاه اهل سنت، عثمان خلیفهٔ برحق و مظلوم شمرده می‌شود و کشته شدن او گناهی بزرگ است؛ او را در شمار شهیدان آورده‌اند. آنان معترضان را بر خطا می‌دانند، هرچند برخی از عالمان اهل سنت پاره‌ای انتقادهای مالی به کارگزاران او را پذیرفته‌اند. در برابر، شیعیان عثمان را خلیفهٔ منصوب از سوی پیامبر نمی‌دانند و بر سیاست‌های او خرده گرفته‌اند؛ با این حال قتل او را محکوم می‌کنند و نقد عملکرد خلیفه را با تجویز خونریزی یکی نمی‌شمارند.<ref>ابن کثیر، البدایة و النهایة، رویدادهای سال ۳۵ | + | در دیدگاه اهل سنت، عثمان خلیفهٔ برحق و مظلوم شمرده می‌شود و کشته شدن او گناهی بزرگ است؛ او را در شمار شهیدان آورده‌اند. آنان معترضان را بر خطا می‌دانند، هرچند برخی از عالمان اهل سنت پاره‌ای انتقادهای مالی به کارگزاران او را پذیرفته‌اند. در برابر، شیعیان عثمان را خلیفهٔ منصوب از سوی پیامبر نمی‌دانند و بر سیاست‌های او خرده گرفته‌اند؛ با این حال قتل او را محکوم می‌کنند و نقد عملکرد خلیفه را با تجویز خونریزی یکی نمی‌شمارند.<ref>ابن کثیر، البدایة و النهایة، رویدادهای سال ۳۵ ق، ج۷، ص۱۵۴-۱۷۵ {{صحت آدرس}}؛ ترمذی، السنن، کتاب المناقب، مناقب عثمان، ج۵، ص۶۲۱-۶۲۳ {{صحت آدرس}}؛ مفید، الإرشاد، ج۱، اخبار عثمان و مقتله {{صحت آدرس}}.</ref> |
==پانویس== | ==پانویس== | ||
نسخهٔ کنونی تا ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۴:۴۲
قتل عثمان، کشته شدن عثمان بن عفان، خلیفهٔ سوم، در خانه‌اش در مدینه در ذی‌الحجهٔ سال ۳۵ ق به دست گروهی از معترضان است. این رویداد پایان محاصره‌ای چندروزه بود که پس از سال‌ها اعتراض به سیاست‌های او در بیت المال و واگذاری ولایت‌های بزرگ به خویشان بنی امیه شکل گرفت. مرگ عثمان نخستین شکاف بزرگ در جامعهٔ مسلمانان پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله شمرده می‌شود و زمینهٔ بیعت با امام علی علیه‌السلام و سپس جنگ جمل و صفین را فراهم کرد. منابع در جزئیات رویداد همداستان نیستند. به باور شیعه، امام علیه‌السلام از این قتل بیزار بود و کوشید از آن جلوگیری کند؛ اهل سنت عثمان را مظلوم و شهید می‌شمارند.[۱]
محتویات
زمینه
عثمان در سال ۲۳ ق با تصمیم شورای شش‌نفره به خلافت رسید. در سال‌های نخست، فتوحات ادامه یافت، اما از میانهٔ خلافت گروهی از صحابه و قاریان شهرها بر سیاست‌های او خرده گرفتند. محورهای اعتراض را در منابع کهن چنین برشمرده‌اند: بخشش‌های مالی از بیت المال به خویشان و کارگزاران؛ واگذاری ولایت‌های بزرگ به بنی امیه، مانند ولید بن عقبه بر کوفه و معاویه بر شام؛ سخت‌گیری بر منتقدان، مانند تبعید ابوذر غفاری به ربذه؛ و یکسان‌سازی مصحف‌ها و از میان بردن نسخه‌های دیگر. به گزارش منابع، این سیاست‌ها نارضایتی گسترده را برانگیخت.[۲]
اعتراض‌ها
در سال ۳۵ ق هیئت‌هایی از مصر، کوفه و بصره به مدینه آمدند و خواستار برکناری کارگزاران و بازگرداندن مظالم شدند. به گزارش منابع، نارضایتی با نامه‌نگاری میان شهرها سازمان یافت و در میان مصریان، محمد بن ابی بکر و محمد بن حذیفة بن یمان نقش داشتند. عثمان در چند نوبت با آنان گفت‌وگو کرد و در برخی گزارش‌ها به برکناری بعضی کارگزاران تن داد. سپس نامه‌ای منسوب به مروان بن حکم، کاتب خلیفه، پیدا شد که در آن دستور تعقیب سران معترضان آمده بود؛ این گزارش در منابع به صورت‌های گوناگون نقل شده است.[۳]
محاصرهٔ خانه
با انتشار خبر آن نامه، مصریان به مدینه بازگشتند و خانهٔ عثمان را محاصره کردند و بر پایهٔ گزارش‌ها گروهی از اهالی شهر نیز به آنان پیوستند. مدت محاصره در منابع یکسان نیست؛ مشهورترین گزارش چهل روز است. آب و آذوقه بر خلیفه بسته شد. به گزارش برخی منابع، امام علیه‌السلام فرزندانش حسن و حسین علیهماالسلام و قنبر را برای نگهبانی و رساندن آب فرستاد و آنان با محاصره‌کنندگان درگیر شدند. عثمان در برابر درخواست کناره‌گیری مقاومت کرد.[۴]
مناشدهٔ عثمان
در روزهای محاصره، عثمان از حاضران خواست گواهی دهند که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله دربارهٔ خدماتی که او برای اسلام کرده بود چه فرموده است. مشهورترین بخش این مناشده، یادآوری تجهیز سپاه تبوک است:
بر پایهٔ این گزارش‌ها، حاضران سخن پیامبر را تأیید کردند و عثمان یادآور شد هزینهٔ تجهیز آن سپاه را بر عهده داشت. او همچنین از خرید چاه رومه و وقف آن برای مسلمانان یاد کرد. این مناشده در منابع اهل سنت از فضایل عثمان شمرده شده است.[۵]
قتل
سرانجام گروهی از محاصره‌کنندگان از دیوار خانهٔ همسایه بالا رفتند و وارد خانه شدند. بر پایهٔ گزارش مشهور، او در حال تلاوت قرآن کشته شد. تاریخ قتل را ۱۸ ذی‌الحجهٔ سال ۳۵ ق دانسته‌اند و برخی منابع روز دیگری از همین ماه آورده‌اند. او را شبانه و بی‌تشییع عمومی در زمینی به نام حش کوکب در کنار بقیع به خاک سپردند.[۶]
در تعیین قاتل، گزارش‌ها همداستان نیستند. برخی منابع اهل سنت محمد بن ابی بکر را در شمار مهاجمان آورده‌اند، اما منابع شیعه این انتساب را رد کرده و او را در این کار بی‌گناه دانسته‌اند. در اینکه ضربت کشنده را چه کسی زده است نیز اختلاف است. از این‌رو داوری قطعی دربارهٔ قاتل یا قاتلان ممکن نیست.[۷]
موضع امام علی علیه‌السلام
بر پایهٔ گزارش‌های موجود، امام علیه‌السلام نه در شمار محاصره‌کنندگان بود و نه در قتل عثمان شرکت داشت. به گزارش منابع، او در روزهای بحران میان دو طرف میانجیگری کرد، خلیفه را به پذیرش خواسته‌های معترضان سفارش داد و از خونریزی بر حذر داشت.[۸]
با رسیدن خبر قتل، به گزارش برخی منابع، آیهٔ «إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ»؛ «ما از آنِ خداییم و به سوی او بازمی‌گردیم» را خواند. سپس مردم در مدینه با او بیعت کردند. در برابر، گروهی از صحابه و هواداران عثمان او را متهم کردند که در خونخواهی کوتاهی می‌کند؛ پاسخ او این بود که نخست باید قاتلان شناخته شوند و خونخواهی به شتاب انجام نمی‌شود.[۹]
پیامدها
قتل عثمان نخستین «فتنه» بزرگ در تاریخ صدر اسلام شمرده می‌شود. پس از چند روز، مردم با امام علیه‌السلام بیعت کردند، اما گروهی از صحابه به رهبری عایشه، طلحة بن عبیدالله و زبیر بن عوام خونخواهی عثمان و قصاص قاتلان را خواستار شدند و جنگ جمل در سال ۳۶ ق رخ داد. سپس معاویه نیز در شام با همان بهانه جبهه گرفت و صفین در سال ۳۷ ق درگرفت.[۱۰]
این رویداد بر اندیشهٔ سیاسی مسلمانان اثر گذاشت. اهل سنت از آن نکوهش خروج بر خلیفه و ضرورت صبر را نتیجه گرفتند و به روایات اطاعت از فرمانروا استناد کردند.[۱۱] به باور شیعه، امامت با نصّ الهی تعیین می‌شود و خلافت‌های پس از پیامبر این پایه را نداشتند؛ در همان حال، شیعیان قتل عثمان را عملی نادرست و بیرون از روش امام علیه‌السلام دانسته‌اند.[۱۲]
ارزیابی
تاریخ طبری و أنساب الأشراف روایت‌های متعدد و گاه متضاد را کنار هم آورده‌اند و همین امر داوری دربارهٔ نقش افراد را دشوار می‌کند؛ از این‌رو در تحلیل رویداد، نقد سند و مقایسهٔ روایت‌ها ضروری است.[۱۳]
در دیدگاه اهل سنت، عثمان خلیفهٔ برحق و مظلوم شمرده می‌شود و کشته شدن او گناهی بزرگ است؛ او را در شمار شهیدان آورده‌اند. آنان معترضان را بر خطا می‌دانند، هرچند برخی از عالمان اهل سنت پاره‌ای انتقادهای مالی به کارگزاران او را پذیرفته‌اند. در برابر، شیعیان عثمان را خلیفهٔ منصوب از سوی پیامبر نمی‌دانند و بر سیاست‌های او خرده گرفته‌اند؛ با این حال قتل او را محکوم می‌کنند و نقد عملکرد خلیفه را با تجویز خونریزی یکی نمی‌شمارند.[۱۴]
پانویس
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۳۵ ق، ج۴، ص۳۴۰-۳۹۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مسعودی، مروج الذهب، اخبار خلافت عثمان، ج۲، ص۳۵۵-۳۵۹ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۲۳ تا ۳۵ ق، ج۴، ص۲۲۹-۲۳۴ و ۲۸۴-۳۵۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، رویدادهای سال ۳۰ تا ۳۵ ق، ج۲، ص۱۶۵-۱۸۰ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ بلاذری، أنساب الأشراف، اخبار عثمان بن عفان، ج۵، ص۲۴-۴۸ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۳۵ ق، ج۴، ص۳۴۰-۳۵۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ بلاذری، أنساب الأشراف، اخبار عثمان بن عفان، ج۵، ص۶۷-۶۸ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مسعودی، مروج الذهب، اخبار خلافت عثمان، ج۲، ص۳۳۰-۳۴۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۳۵ ق، ج۴، ص۳۷۸-۳۸۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، شرح خطبهٔ شقشقیه، ج۱، ص۱۹۵-۲۰۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ بلاذری، أنساب الأشراف، اخبار عثمان بن عفان، ج۵، ص۸۱-۹۰ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ ترمذی، السنن، کتاب المناقب، مناقب عثمان، ج۵، ص۶۲۱-۶۲۳ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ احمد بن حنبل، المسند، مسند عثمان بن عفان، ج۱، ص۵۷-۶۸ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۳۵ ق، ج۴، ص۳۷۰-۳۸۴ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۳۵ ق، ج۴، ص۳۸۴-۳۹۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ترجمة عثمان بن عفان، ج۳، ص۳۱-۷۶ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مسعودی، مروج الذهب، اخبار خلافت عثمان، ج۲، ص۳۵۶-۳۵۹ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۳۵ ق، ج۴، ص۳۸۴-۳۹۴ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ بلاذری، أنساب الأشراف، اخبار عثمان بن عفان، ج۵، ص۹۰-۱۰۰ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مفید، الإرشاد، ج۱، اخبار عثمان و مقتله (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، شرح خطبهٔ شقشقیه، ج۱، ص۱۹۵-۲۰۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۳۵ ق، ج۴، ص۳۵۵ و ۳۷۸-۳۸۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مفید، الإرشاد، ج۱، اخبار عثمان و مقتله (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۵۶؛ مسعودی، مروج الذهب، اخبار خلافت عثمان، ج۲، ص۳۵۹-۳۶۰ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، شرح خطبهٔ شقشقیه، ج۱، ص۲۰۵-۲۱۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۳۵ تا ۳۶ ق، ج۴، ص۳۹۱-۴۰۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۳۵ تا ۳۷ ق، ج۴، ص۳۸۲-۳۹۲ و ۴۷۷-۵۴۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مسعودی، مروج الذهب، اخبار خلافت عثمان، ج۲، ص۳۶۰-۳۸۰ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، کتاب الأحکام، باب السمع والطاعة للإمام (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، رویدادهای سال ۳۵ ق، ج۷، ص۱۵۴-۱۷۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ مفید، الإرشاد، ج۱، اخبار عثمان و مقتله (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، شرح خطبهٔ شقشقیه، ج۱، ص۱۹۵-۲۰۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۳۵ ق، ج۴، ص۳۴۰-۳۹۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ بلاذری، أنساب الأشراف، اخبار عثمان بن عفان، ج۵، ص۶۷-۸۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ ابن کثیر، البدایة و النهایة، رویدادهای سال ۳۵ ق، ج۷، ص۱۵۴-۱۷۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ ترمذی، السنن، کتاب المناقب، مناقب عثمان، ج۵، ص۶۲۱-۶۲۳ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مفید، الإرشاد، ج۱، اخبار عثمان و مقتله (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
منابع
- قرآن کریم.
- ابن ابی الحدید، عبدالحمید؛ شرح نهج البلاغه، قم: مکتبة آیة الله المرعشی، ۱۴۰۴ق.
- ابن سعد، محمد؛ الطبقات الکبری، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
- ابن کثیر، اسماعیل؛ البدایة و النهایة، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۷ق.
- احمد بن حنبل؛ المسند، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
- بخاری، محمد؛ صحیح البخاری، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۱ق.
- بلاذری، احمد؛ أنساب الأشراف، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
- ترمذی، محمد؛ السنن، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
- طبری، محمد؛ تاریخ الطبری، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
- مسعودی، علی؛ مروج الذهب و معادن الجوهر، بیروت: دار الأندلس، ۱۳۸۵ق.
- مفید، محمد؛ الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم: مؤسسة آل البیت، ۱۴۱۳ق؛ ج۱.
- یعقوبی، احمد؛ تاریخ الیعقوبی، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
| {{{نام خلیفه}}} | |
| نام | |
| کنیه | |
| نام پدر | |
| نسب/قبیله | |
| زادروز/زادگاه | |
| سال وفات | |
| مدت زمان خلافت | |
| همسران | |
| فرزندان | |
| جنگ ها | |
| علت مرگ | |
| جانشین | |
| مدفن | |
