قتل عثمان
قتل عثمان، کشته شدن عثمان بن عفان، خلیفهٔ سوم، در خانه‌اش در مدینه در ذی‌الحجهٔ سال ۳۵ ق به دست گروهی از معترضان است. این رویداد پایان محاصره‌ای چندروزه بود که پس از سال‌ها اعتراض به سیاست‌های او در بیت المال و واگذاری ولایت‌های بزرگ به خویشان بنی امیه شکل گرفت. مرگ عثمان نخستین شکاف بزرگ در جامعهٔ مسلمانان پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله شمرده می‌شود و زمینهٔ بیعت با امام علی علیه‌السلام و سپس جنگ جمل و صفین را فراهم کرد. منابع در جزئیات رویداد همداستان نیستند. به باور شیعه، امام علیه‌السلام از این قتل بیزار بود و کوشید از آن جلوگیری کند؛ اهل سنت عثمان را مظلوم و شهید می‌شمارند.[۱]
محتویات
زمینه
عثمان در سال ۲۳ ق با تصمیم شورای شش‌نفره به خلافت رسید. در سال‌های نخست، فتوحات ادامه یافت، اما از میانهٔ خلافت گروهی از صحابه و قاریان شهرها بر سیاست‌های او خرده گرفتند. محورهای اعتراض را در منابع کهن چنین برشمرده‌اند: بخشش‌های مالی از بیت المال به خویشان و کارگزاران؛ واگذاری ولایت‌های بزرگ به بنی امیه، مانند ولید بن عقبه بر کوفه و معاویه بر شام؛ سخت‌گیری بر منتقدان، مانند تبعید ابوذر غفاری به ربذه؛ و یکسان‌سازی مصحف‌ها و از میان بردن نسخه‌های دیگر. به گزارش منابع، این سیاست‌ها نارضایتی گسترده را برانگیخت.[۲]
اعتراض‌ها
در سال ۳۵ ق هیئت‌هایی از مصر، کوفه و بصره به مدینه آمدند و خواستار برکناری کارگزاران و بازگرداندن مظالم شدند. به گزارش منابع، نارضایتی با نامه‌نگاری میان شهرها سازمان یافت و در میان مصریان، محمد بن ابی بکر و محمد بن حذیفة بن یمان نقش داشتند. عثمان در چند نوبت با آنان گفت‌وگو کرد و در برخی گزارش‌ها به برکناری بعضی کارگزاران تن داد. سپس نامه‌ای منسوب به مروان بن حکم، کاتب خلیفه، پیدا شد که در آن دستور تعقیب سران معترضان آمده بود؛ این گزارش در منابع به صورت‌های گوناگون نقل شده است.[۳]
محاصرهٔ خانه
با انتشار خبر آن نامه، مصریان به مدینه بازگشتند و خانهٔ عثمان را محاصره کردند و بر پایهٔ گزارش‌ها گروهی از اهالی شهر نیز به آنان پیوستند. مدت محاصره در منابع یکسان نیست؛ مشهورترین گزارش چهل روز است. آب و آذوقه بر خلیفه بسته شد. به گزارش برخی منابع، امام علیه‌السلام فرزندانش حسن و حسین علیهماالسلام و قنبر را برای نگهبانی و رساندن آب فرستاد و آنان با محاصره‌کنندگان درگیر شدند. عثمان در برابر درخواست کناره‌گیری مقاومت کرد.[۴]
مناشدهٔ عثمان
در روزهای محاصره، عثمان از حاضران خواست گواهی دهند که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله دربارهٔ خدماتی که او برای اسلام کرده بود چه فرموده است. مشهورترین بخش این مناشده، یادآوری تجهیز سپاه تبوک است:
بر پایهٔ این گزارش‌ها، حاضران سخن پیامبر را تأیید کردند و عثمان یادآور شد هزینهٔ تجهیز آن سپاه را بر عهده داشت. او همچنین از خرید چاه رومه و وقف آن برای مسلمانان یاد کرد. این مناشده در منابع اهل سنت از فضایل عثمان شمرده شده است.[۵]
قتل
سرانجام گروهی از محاصره‌کنندگان از دیوار خانهٔ همسایه بالا رفتند و وارد خانه شدند. بر پایهٔ گزارش مشهور، او در حال تلاوت قرآن کشته شد. تاریخ قتل را ۱۸ ذی‌الحجهٔ سال ۳۵ ق دانسته‌اند و برخی منابع روز دیگری از همین ماه آورده‌اند. او را شبانه و بی‌تشییع عمومی در زمینی به نام حش کوکب در کنار بقیع به خاک سپردند.[۶]
در تعیین قاتل، گزارش‌ها همداستان نیستند. برخی منابع اهل سنت محمد بن ابی بکر را در شمار مهاجمان آورده‌اند، اما منابع شیعه این انتساب را رد کرده و او را در این کار بی‌گناه دانسته‌اند. در اینکه ضربت کشنده را چه کسی زده است نیز اختلاف است. از این‌رو داوری قطعی دربارهٔ قاتل یا قاتلان ممکن نیست.[۷]
موضع امام علی علیه‌السلام
بر پایهٔ گزارش‌های موجود، امام علیه‌السلام نه در شمار محاصره‌کنندگان بود و نه در قتل عثمان شرکت داشت. به گزارش منابع، او در روزهای بحران میان دو طرف میانجیگری کرد، خلیفه را به پذیرش خواسته‌های معترضان سفارش داد و از خونریزی بر حذر داشت.[۸]
با رسیدن خبر قتل، به گزارش برخی منابع، آیهٔ «إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ»؛ «ما از آنِ خداییم و به سوی او بازمی‌گردیم» را خواند. سپس مردم در مدینه با او بیعت کردند. در برابر، گروهی از صحابه و هواداران عثمان او را متهم کردند که در خونخواهی کوتاهی می‌کند؛ پاسخ او این بود که نخست باید قاتلان شناخته شوند و خونخواهی به شتاب انجام نمی‌شود.[۹]
پیامدها
قتل عثمان نخستین «فتنه» بزرگ در تاریخ صدر اسلام شمرده می‌شود. پس از چند روز، مردم با امام علیه‌السلام بیعت کردند، اما گروهی از صحابه به رهبری عایشه، طلحة بن عبیدالله و زبیر بن عوام خونخواهی عثمان و قصاص قاتلان را خواستار شدند و جنگ جمل در سال ۳۶ ق رخ داد. سپس معاویه نیز در شام با همان بهانه جبهه گرفت و صفین در سال ۳۷ ق درگرفت.[۱۰]
این رویداد بر اندیشهٔ سیاسی مسلمانان اثر گذاشت. اهل سنت از آن نکوهش خروج بر خلیفه و ضرورت صبر را نتیجه گرفتند و به روایات اطاعت از فرمانروا استناد کردند.[۱۱] به باور شیعه، امامت با نصّ الهی تعیین می‌شود و خلافت‌های پس از پیامبر این پایه را نداشتند؛ در همان حال، شیعیان قتل عثمان را عملی نادرست و بیرون از روش امام علیه‌السلام دانسته‌اند.[۱۲]
ارزیابی
تاریخ طبری و أنساب الأشراف روایت‌های متعدد و گاه متضاد را کنار هم آورده‌اند و همین امر داوری دربارهٔ نقش افراد را دشوار می‌کند؛ از این‌رو در تحلیل رویداد، نقد سند و مقایسهٔ روایت‌ها ضروری است.[۱۳]
در دیدگاه اهل سنت، عثمان خلیفهٔ برحق و مظلوم شمرده می‌شود و کشته شدن او گناهی بزرگ است؛ او را در شمار شهیدان آورده‌اند. آنان معترضان را بر خطا می‌دانند، هرچند برخی از عالمان اهل سنت پاره‌ای انتقادهای مالی به کارگزاران او را پذیرفته‌اند. در برابر، شیعیان عثمان را خلیفهٔ منصوب از سوی پیامبر نمی‌دانند و بر سیاست‌های او خرده گرفته‌اند؛ با این حال قتل او را محکوم می‌کنند و نقد عملکرد خلیفه را با تجویز خونریزی یکی نمی‌شمارند.[۱۴]
پانویس
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۳۵ ق؛ مسعودی، مروج الذهب، اخبار خلافت عثمان.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۲۳ تا ۳۵ ق؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، رویدادهای سال ۳۰ تا ۳۵ ق؛ بلاذری، أنساب الأشراف، اخبار عثمان بن عفان.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۳۵ ق؛ بلاذری، أنساب الأشراف، اخبار عثمان بن عفان؛ مسعودی، مروج الذهب، اخبار خلافت عثمان.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۳۵ ق؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، شرح خطبهٔ شقشقیه؛ بلاذری، أنساب الأشراف، اخبار عثمان بن عفان.
- ↑ ترمذی، السنن، کتاب المناقب، مناقب عثمان؛ احمد بن حنبل، المسند، مسند عثمان بن عفان؛ طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۳۵ ق.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۳۵ ق؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ترجمة عثمان بن عفان؛ مسعودی، مروج الذهب، اخبار خلافت عثمان.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۳۵ ق؛ بلاذری، أنساب الأشراف، اخبار عثمان بن عفان؛ مفید، الإرشاد، ج۱.
- ↑ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، شرح خطبهٔ شقشقیه؛ طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۳۵ ق؛ مفید، الإرشاد، ج۱.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۵۶؛ مسعودی، مروج الذهب، اخبار خلافت عثمان؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، شرح خطبهٔ شقشقیه؛ طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۳۵ تا ۳۶ ق.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۳۵ تا ۳۷ ق؛ مسعودی، مروج الذهب، اخبار خلافت عثمان.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، کتاب الأحکام؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، رویدادهای سال ۳۵ ق.
- ↑ مفید، الإرشاد، ج۱؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، شرح خطبهٔ شقشقیه.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۳۵ ق؛ بلاذری، أنساب الأشراف، اخبار عثمان بن عفان.
- ↑ ابن کثیر، البدایة و النهایة، رویدادهای سال ۳۵ ق؛ ترمذی، السنن، کتاب المناقب، مناقب عثمان؛ مفید، الإرشاد، ج۱.
منابع
- قرآن کریم.
- ابن ابی الحدید، عبدالحمید؛ شرح نهج البلاغه، قم: مکتبة آیة الله المرعشی، ۱۴۰۴ق.
- ابن سعد، محمد؛ الطبقات الکبری، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
- ابن کثیر، اسماعیل؛ البدایة و النهایة، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۷ق.
- احمد بن حنبل؛ المسند، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
- بخاری، محمد؛ صحیح البخاری، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۱ق.
- بلاذری، احمد؛ أنساب الأشراف، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
- ترمذی، محمد؛ السنن، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
- طبری، محمد؛ تاریخ الطبری، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
- مسعودی، علی؛ مروج الذهب و معادن الجوهر، بیروت: دار الأندلس، ۱۳۸۵ق.
- مفید، محمد؛ الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم: مؤسسة آل البیت، ۱۴۱۳ق؛ ج۱.
- یعقوبی، احمد؛ تاریخ الیعقوبی، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
| {{{نام خلیفه}}} | |
| نام | |
| کنیه | |
| نام پدر | |
| نسب/قبیله | |
| زادروز/زادگاه | |
| سال وفات | |
| مدت زمان خلافت | |
| همسران | |
| فرزندان | |
| جنگ ها | |
| علت مرگ | |
| جانشین | |
| مدفن | |
