هوای نفس

هوای نفس، در اصطلاح اخلاق اسلامی، میل و کششی درونی است که انسان را به سوی آنچه نفسش خوش می‌دارد می‌کشاند، بی‌آنکه شرع یا عقل آن را بپسندد. این مفهوم در قرآن در برابر «هدایت»، «حق» و «عدالت» قرار گرفته و پیروی از آن، مایهٔ گمراهی شمرده شده است. در سنت اخلاقی و عرفانی مسلمانان، هوای نفس بزرگ‌ترین دشمن درونی انسان و ریشهٔ بسیاری از گناهان دانسته شده است.

مفهوم‌شناسی

واژهٔ «هَویٰ» از ریشهٔ «ه و ی» و به معنای میل، محبت و کشش است؛ «الهَویٰ» را «میل نفس به آنچه دوست می‌دارد» معنا کرده‌اند. در فارسی، «هوای نفس» ترکیبی اضافی است که بر همین میل درونی دلالت می‌کند و با «نفس» به معنای ذات و قوای انسان تفاوت دارد: نفس، حقیقتِ انسانی است و هوا، گرایشِ آن.

در تقسیم‌بندی اخلاقیان، نفس انسان سه قوهٔ اصلی دارد: قوهٔ عقل، قوهٔ غضب و قوهٔ شهوت؛ هوای نفس، گرایش افراطی دو قوهٔ اخیر است که اگر عقل بر آن‌ها حاکم نشود، انسان را از حد اعتدال بیرون می‌برد. ازاین‌رو، «مخالفت با هوا» در آثار اخلاقی، در برابر «متابعت عقل» قرار می‌گیرد، نه در برابر «شهوت» تنها.

هوای نفس در قرآن

قرآن پیروی از هوا را در چند آیه به‌صراحت نکوهیده است. در سوره نازعات، رستگاری را به مهار هوا وابسته می‌داند: «وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَىٰ * فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَىٰ»؛ «و اما کسی که از ایستادن در محضر پروردگارش ترسید و نفس را از هوس بازداشت، همانا بهشت جایگاه اوست.» تعبیر «نهی نفس از هوا» نشان می‌دهد که مهار هوا، کاری ارادی و نیازمند مجاهده است.

در سوره جاثیه، کسی که هوای خود را معبود گرفته، سرزنش شده است: «أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلَى عِلْمٍ»؛ «آیا دیدی کسی را که هوای خود را معبود خویش گرفت و خدا او را با وجود دانشی [که داشت] گمراه کرد؟» به گفتهٔ مفسران، «اله» در این آیه به معنای معبود نیست، بلکه به معنای چیزی است که انسان در عمل از آن فرمان می‌برد؛ ازاین‌رو «هواپرستی» صورتی از شرک عملی است.

در سوره ص، خطاب به داود (علیه‌السلام) آمده است: «وَلَا تَتَّبِعِ الْهَوَى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ»؛ «و از هوس پیروی مکن که تو را از راه خدا گمراه کند.» همچنین در سوره قصص آمده است: «وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَيْرِ هُدًى مِنَ اللَّهِ»؛ «و کیست گمراه‌تر از آن که بدون هدایت خدا از هوای خود پیروی کند؟» در سوره نساء نیز پیروی از هوا مانع عدالت‌ورزی دانسته شده است: «فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا»؛ «پس از هوس پیروی نکنید که از عدالت بازمانید.»

قرآن در کنار این نکوهش، نفس را به بدی فرمان‌دهنده می‌خواند: «إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي»؛ «همانا نفس به بدی فرمان می‌دهد، مگر آنچه پروردگارم رحم کند.» این آیه، سخن یوسف (علیه‌السلام) است و بر نیاز انسان به لطف الهی در مهار نفس دلالت دارد.

مراتب نفس

اخلاقیان مسلمان، با الهام از قرآن، برای نفس مراتبی برشمرده‌اند: «نفس امّاره» که به بدی فرمان می‌دهد (یوسف: ۵۳)، «نفس لوّامه» که پس از کار بد، صاحب خود را سرزنش می‌کند (قیامت: ۲)، و «نفس مطمئنّه» که به یاد خدا آرام می‌گیرد (فجر: ۲۷). به باور آنان، هوای نفس در مرحلهٔ «امّاره» نیرومندترین است و با مجاهده و مراقبه، نفس به مرتبهٔ لوّامه و سپس مطمئنّه می‌رسد. این تقسیم‌بندی، تقسیمی تربیتی است و در قرآن تنها عنوان‌های آن آمده است.

در روایات

در نهج البلاغه، هوای نفس دشمن‌ترین دشمن انسان خوانده شده و پیروی از آن، سرچشمهٔ گرفتاری‌ها دانسته شده است. در روایتی مشهور نیز بازگشت مجاهدان از جنگ، آغازی برای «جهاد اکبر» یعنی جهاد با نفس شمرده شده است. این روایت از نظر سند مورد بحث برخی محدثان است، اما مضمون آن در آثار اخلاقی به‌گستردگی نقل شده است. در منابع، «مخالفت با هوا» از نشانه‌های صدق ایمان و «متابعت هوا» از نشانه‌های نفاق شمرده شده است.

راه‌های مهار

آثار اخلاقی مسلمانان برای مهار هوای نفس، سه راه اصلی برشمرده‌اند: «مراقبه» یعنی توجه پیوسته به حالات درونی، «محاسبه» یعنی بازبینی روزانهٔ اعمال، و «مخالفت» یعنی انجام ندادن آنچه هوا می‌خواهد. به گفتهٔ آنان، ذکر و توبه و همنشینی با صالحان نیز در تضعیف هوا اثر دارد. در آثار متأخر، این برنامه‌ها ذیل عنوان «سیر و سلوک» و «تهذیب نفس» سامان یافته است.

آثار پیروی از هوا

قرآن پیروی از هوا را مایهٔ گمراهی از راه خدا می‌داند. اخلاقیان نیز برای آن آثاری برشمرده‌اند: تاریکی عقل، قساوت قلب، غفلت از آخرت، و سرانجام بردگی در برابر امیال. در برابر، مهار هوا به روشنی عقل، آرامش قلب و آزادی از بندگی غیر خدا می‌انجامد.

منابع

• قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
• ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
• امام خمینی، سید روح‌الله؛ شرح چهل حدیث، تهران: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی، بی‌تا.
• راغب اصفهانی، حسین بن محمد؛ المفردات فی غریب القرآن، تحقیق صفوان عدنان داوودی، بیروت: دار القلم، ۱۴۱۲ق.
• طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، قم: منشورات اسماعیلیان، بی‌تا.
• فیض کاشانی، محسن؛ المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء، قم: جامعة المدرسین، بی‌تا.
• نراقی، ملا مهدی؛ جامع السعادات، بیروت: مؤسسة الأعلمی، بی‌تا.
• نهج البلاغه، تحقیق صبحی صالح، قم: هجرت، ۱۴۱۴ق.