هوای نفس: تفاوت بین نسخه‌ها
(افزودن پیوند به مقالهٔ سیر و سلوک) |
(به‌روزرسانی مقاله با نسخهٔ نهایی و اصلاح ارجاع‌ها) |
||
| (یک نسخهٔ میانیِ همین کاربر نمایش داده نشده است) | |||
| سطر ۱: | سطر ۱: | ||
| − | '''هوای نفس'''، در اصطلاح [[اخلاق]] اسلامی، میل و کششی درونی است که انسان را به سوی آنچه نفسش خوش می‌دارد می‌کشاند، بی‌آنکه [[شرع]] یا [[عقل]] آن را بپسندد.<ref>راغب اصفهانی، المفردات، ذیل مادهٔ «هوی»؛ ابن منظور، لسان العرب، ذیل مادهٔ «هوی».</ref> این مفهوم در [[قرآن]] در برابر «هدایت»، «حق» و «عدالت» قرار گرفته و پیروی از آن، مایهٔ گمراهی شمرده شده است.<ref>طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ قصص، آیهٔ ۵۰.</ref> در سنت اخلاقی و عرفانی مسلمانان، هوای نفس بزرگ‌ترین دشمن درونی انسان و ریشهٔ بسیاری از [[گناه|گناهان]] دانسته شده است.<ref>نراقی، جامع السعادات، بخش قوای نفس؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء، بخش تهذیب النفس.</ref> | + | '''هوای نفس'''، در اصطلاح [[اخلاق]] اسلامی، میل و کششی درونی است که انسان را به سوی آنچه نفسش خوش می‌دارد می‌کشاند، بی‌آنکه [[شریعت|شرع]] یا [[عقل]] آن را بپسندد.<ref>راغب اصفهانی، المفردات، ذیل مادهٔ «هوی»؛ ابن منظور، لسان العرب، ذیل مادهٔ «هوی».</ref> این مفهوم در [[قرآن]] در برابر «هدایت»، «حق» و «عدالت» قرار گرفته و پیروی از آن، مایهٔ گمراهی شمرده شده است.<ref>طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ قصص، آیهٔ ۵۰.</ref> در سنت اخلاقی و عرفانی مسلمانان، هوای نفس بزرگ‌ترین دشمن درونی انسان و ریشهٔ بسیاری از [[گناه|گناهان]] دانسته شده است.<ref>نراقی، جامع السعادات، بخش قوای نفس؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء، بخش تهذیب النفس.</ref> |
== مفهوم‌شناسی == | == مفهوم‌شناسی == | ||
| سطر ۱۱: | سطر ۱۱: | ||
در [[سوره جاثیه]]، کسی که هوای خود را معبود گرفته، سرزنش شده است: {{متن قرآن|«أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلَى عِلْمٍ»}}؛ «آیا دیدی کسی را که هوای خود را معبود خویش گرفت و خدا او را با وجود دانشی [که داشت] گمراه کرد؟»<ref>قرآن کریم، سورهٔ جاثیه، آیهٔ ۲۳؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref> به گفتهٔ مفسران، «اله» در این آیه به معنای معبود نیست، بلکه به معنای چیزی است که انسان در عمل از آن فرمان می‌برد؛ ازاین‌رو «هواپرستی» صورتی از شرک عملی است.<ref>طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ جاثیه، آیهٔ ۲۳.</ref> | در [[سوره جاثیه]]، کسی که هوای خود را معبود گرفته، سرزنش شده است: {{متن قرآن|«أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلَى عِلْمٍ»}}؛ «آیا دیدی کسی را که هوای خود را معبود خویش گرفت و خدا او را با وجود دانشی [که داشت] گمراه کرد؟»<ref>قرآن کریم، سورهٔ جاثیه، آیهٔ ۲۳؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref> به گفتهٔ مفسران، «اله» در این آیه به معنای معبود نیست، بلکه به معنای چیزی است که انسان در عمل از آن فرمان می‌برد؛ ازاین‌رو «هواپرستی» صورتی از شرک عملی است.<ref>طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ جاثیه، آیهٔ ۲۳.</ref> | ||
| − | در [[سوره ص]]، خطاب به [[حضرت | + | در [[سوره ص]]، خطاب به [[حضرت داوود علیه السلام|داود]] (علیه‌السلام) آمده است: {{متن قرآن|«وَلَا تَتَّبِعِ الْهَوَى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ»}}؛ «و از هوس پیروی مکن که تو را از راه خدا گمراه کند.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ ص، آیهٔ ۲۶؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref> همچنین در [[سوره قصص]] آمده است: {{متن قرآن|«وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَيْرِ هُدًى مِنَ اللَّهِ»}}؛ «و کیست گمراه‌تر از آن که بدون هدایت خدا از هوای خود پیروی کند؟»<ref>قرآن کریم، سورهٔ قصص، آیهٔ ۵۰؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref> در [[سوره نساء]] نیز پیروی از هوا مانع عدالت‌ورزی دانسته شده است: {{متن قرآن|«فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا»}}؛ «پس از هوس پیروی نکنید که از عدالت بازمانید.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ نساء، آیهٔ ۱۳۵؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref> |
قرآن در کنار این نکوهش، نفس را به بدی فرمان‌دهنده می‌خواند: {{متن قرآن|«إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي»}}؛ «همانا نفس به بدی فرمان می‌دهد، مگر آنچه پروردگارم رحم کند.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ یوسف، آیهٔ ۵۳؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref> این آیه، سخن [[حضرت یوسف علیه السلام|یوسف]] (علیه‌السلام) است و بر نیاز انسان به لطف الهی در مهار نفس دلالت دارد.<ref>طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ یوسف، آیهٔ ۵۳.</ref> | قرآن در کنار این نکوهش، نفس را به بدی فرمان‌دهنده می‌خواند: {{متن قرآن|«إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي»}}؛ «همانا نفس به بدی فرمان می‌دهد، مگر آنچه پروردگارم رحم کند.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ یوسف، آیهٔ ۵۳؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref> این آیه، سخن [[حضرت یوسف علیه السلام|یوسف]] (علیه‌السلام) است و بر نیاز انسان به لطف الهی در مهار نفس دلالت دارد.<ref>طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ یوسف، آیهٔ ۵۳.</ref> | ||
| سطر ۱۹: | سطر ۱۹: | ||
== در روایات == | == در روایات == | ||
| − | در [[نهج البلاغه]]، هوای نفس دشمن‌ترین دشمن انسان خوانده شده و پیروی از آن، سرچشمهٔ گرفتاری‌ها دانسته شده است.<ref>نهج البلاغه، بخش حکمت‌ها؛ بخش خطبه‌ها.</ref> در روایتی مشهور نیز بازگشت مجاهدان از جنگ، آغازی برای «جهاد اکبر» یعنی جهاد با نفس شمرده شده است.<ref>نراقی، جامع السعادات، بخش جهاد النفس؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء.</ref> این روایت از نظر سند مورد بحث برخی محدثان است، اما مضمون آن در آثار اخلاقی به‌گستردگی نقل شده است.<ref>همان.</ref> در منابع، «مخالفت با هوا» از نشانه‌های صدق ایمان و «متابعت هوا» از نشانه‌های نفاق شمرده شده است.<ref>نراقی، جامع السعادات، بخش جهاد النفس.</ref> | + | در [[نهج البلاغة|نهج البلاغه]]، هوای نفس دشمن‌ترین دشمن انسان خوانده شده و پیروی از آن، سرچشمهٔ گرفتاری‌ها دانسته شده است.<ref>نهج البلاغه، بخش حکمت‌ها؛ بخش خطبه‌ها.</ref> در روایتی مشهور نیز بازگشت مجاهدان از جنگ، آغازی برای «جهاد اکبر» یعنی جهاد با نفس شمرده شده است.<ref>نراقی، جامع السعادات، بخش جهاد النفس؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء.</ref> این روایت از نظر سند مورد بحث برخی محدثان است، اما مضمون آن در آثار اخلاقی به‌گستردگی نقل شده است.<ref>همان.</ref> در منابع، «مخالفت با هوا» از نشانه‌های صدق ایمان و «متابعت هوا» از نشانه‌های نفاق شمرده شده است.<ref>نراقی، جامع السعادات، بخش جهاد النفس.</ref> |
== راه‌های مهار == | == راه‌های مهار == | ||
| − | آثار اخلاقی مسلمانان برای مهار هوای نفس، سه راه اصلی برشمرده‌اند: «مراقبه» یعنی توجه پیوسته به حالات درونی، «محاسبه» یعنی بازبینی روزانهٔ اعمال، و «مخالفت» یعنی انجام ندادن آنچه هوا می‌خواهد.<ref>نراقی، جامع السعادات، بخش مراقبه و محاسبه؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء.</ref> به گفتهٔ آنان، [[ذکر]] و [[توبه]] و همنشینی با صالحان نیز در تضعیف هوا اثر دارد.<ref>همان.</ref> در آثار متأخر، این برنامه‌ها ذیل عنوان | + | آثار اخلاقی مسلمانان برای مهار هوای نفس، سه راه اصلی برشمرده‌اند: «مراقبه» یعنی توجه پیوسته به حالات درونی، «محاسبه» یعنی بازبینی روزانهٔ اعمال، و «مخالفت» یعنی انجام ندادن آنچه هوا می‌خواهد.<ref>نراقی، جامع السعادات، بخش مراقبه و محاسبه؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء.</ref> به گفتهٔ آنان، [[ذکر]] و [[توبه]] و همنشینی با صالحان نیز در تضعیف هوا اثر دارد.<ref>همان.</ref> در آثار متأخر، این برنامه‌ها ذیل عنوان «سیر و سلوک» و «تهذیب نفس» سامان یافته است.<ref>امام خمینی، شرح چهل حدیث، بحث جهاد اکبر.</ref> |
== آثار پیروی از هوا == | == آثار پیروی از هوا == | ||
نسخهٔ کنونی تا ۱۰ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۶:۳۷
هوای نفس، در اصطلاح اخلاق اسلامی، میل و کششی درونی است که انسان را به سوی آنچه نفسش خوش می‌دارد می‌کشاند، بی‌آنکه شرع یا عقل آن را بپسندد.[۱] این مفهوم در قرآن در برابر «هدایت»، «حق» و «عدالت» قرار گرفته و پیروی از آن، مایهٔ گمراهی شمرده شده است.[۲] در سنت اخلاقی و عرفانی مسلمانان، هوای نفس بزرگ‌ترین دشمن درونی انسان و ریشهٔ بسیاری از گناهان دانسته شده است.[۳]
محتویات
مفهوم‌شناسی
واژهٔ «هَویٰ» از ریشهٔ «ه و ی» و به معنای میل، محبت و کشش است؛ «الهَویٰ» را «میل نفس به آنچه دوست می‌دارد» معنا کرده‌اند.[۴] در فارسی، «هوای نفس» ترکیبی اضافی است که بر همین میل درونی دلالت می‌کند و با «نفس» به معنای ذات و قوای انسان تفاوت دارد: نفس، حقیقتِ انسانی است و هوا، گرایشِ آن.[۵]
در تقسیم‌بندی اخلاقیان، نفس انسان سه قوهٔ اصلی دارد: قوهٔ عقل، قوهٔ غضب و قوهٔ شهوت؛ هوای نفس، گرایش افراطی دو قوهٔ اخیر است که اگر عقل بر آن‌ها حاکم نشود، انسان را از حد اعتدال بیرون می‌برد.[۶] ازاین‌رو، «مخالفت با هوا» در آثار اخلاقی، در برابر «متابعت عقل» قرار می‌گیرد، نه در برابر «شهوت» تنها.[۷]
هوای نفس در قرآن
قرآن پیروی از هوا را در چند آیه به‌صراحت نکوهیده است. در سوره نازعات، رستگاری را به مهار هوا وابسته می‌داند: «وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَىٰ * فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَىٰ»؛ «و اما کسی که از ایستادن در محضر پروردگارش ترسید و نفس را از هوس بازداشت، همانا بهشت جایگاه اوست.»[۸] تعبیر «نهی نفس از هوا» نشان می‌دهد که مهار هوا، کاری ارادی و نیازمند مجاهده است.[۹]
در سوره جاثیه، کسی که هوای خود را معبود گرفته، سرزنش شده است: «أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلَى عِلْمٍ»؛ «آیا دیدی کسی را که هوای خود را معبود خویش گرفت و خدا او را با وجود دانشی [که داشت] گمراه کرد؟»[۱۰] به گفتهٔ مفسران، «اله» در این آیه به معنای معبود نیست، بلکه به معنای چیزی است که انسان در عمل از آن فرمان می‌برد؛ ازاین‌رو «هواپرستی» صورتی از شرک عملی است.[۱۱]
در سوره ص، خطاب به داود (علیه‌السلام) آمده است: «وَلَا تَتَّبِعِ الْهَوَى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ»؛ «و از هوس پیروی مکن که تو را از راه خدا گمراه کند.»[۱۲] همچنین در سوره قصص آمده است: «وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَيْرِ هُدًى مِنَ اللَّهِ»؛ «و کیست گمراه‌تر از آن که بدون هدایت خدا از هوای خود پیروی کند؟»[۱۳] در سوره نساء نیز پیروی از هوا مانع عدالت‌ورزی دانسته شده است: «فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا»؛ «پس از هوس پیروی نکنید که از عدالت بازمانید.»[۱۴]
قرآن در کنار این نکوهش، نفس را به بدی فرمان‌دهنده می‌خواند: «إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي»؛ «همانا نفس به بدی فرمان می‌دهد، مگر آنچه پروردگارم رحم کند.»[۱۵] این آیه، سخن یوسف (علیه‌السلام) است و بر نیاز انسان به لطف الهی در مهار نفس دلالت دارد.[۱۶]
مراتب نفس
اخلاقیان مسلمان، با الهام از قرآن، برای نفس مراتبی برشمرده‌اند: «نفس امّاره» که به بدی فرمان می‌دهد (یوسف: ۵۳)، «نفس لوّامه» که پس از کار بد، صاحب خود را سرزنش می‌کند (قیامت: ۲)، و «نفس مطمئنّه» که به یاد خدا آرام می‌گیرد (فجر: ۲۷).[۱۷] به باور آنان، هوای نفس در مرحلهٔ «امّاره» نیرومندترین است و با مجاهده و مراقبه، نفس به مرتبهٔ لوّامه و سپس مطمئنّه می‌رسد.[۱۸] این تقسیم‌بندی، تقسیمی تربیتی است و در قرآن تنها عنوان‌های آن آمده است.[۱۹]
در روایات
در نهج البلاغه، هوای نفس دشمن‌ترین دشمن انسان خوانده شده و پیروی از آن، سرچشمهٔ گرفتاری‌ها دانسته شده است.[۲۰] در روایتی مشهور نیز بازگشت مجاهدان از جنگ، آغازی برای «جهاد اکبر» یعنی جهاد با نفس شمرده شده است.[۲۱] این روایت از نظر سند مورد بحث برخی محدثان است، اما مضمون آن در آثار اخلاقی به‌گستردگی نقل شده است.[۲۲] در منابع، «مخالفت با هوا» از نشانه‌های صدق ایمان و «متابعت هوا» از نشانه‌های نفاق شمرده شده است.[۲۳]
راه‌های مهار
آثار اخلاقی مسلمانان برای مهار هوای نفس، سه راه اصلی برشمرده‌اند: «مراقبه» یعنی توجه پیوسته به حالات درونی، «محاسبه» یعنی بازبینی روزانهٔ اعمال، و «مخالفت» یعنی انجام ندادن آنچه هوا می‌خواهد.[۲۴] به گفتهٔ آنان، ذکر و توبه و همنشینی با صالحان نیز در تضعیف هوا اثر دارد.[۲۵] در آثار متأخر، این برنامه‌ها ذیل عنوان «سیر و سلوک» و «تهذیب نفس» سامان یافته است.[۲۶]
آثار پیروی از هوا
قرآن پیروی از هوا را مایهٔ گمراهی از راه خدا می‌داند.[۲۷] اخلاقیان نیز برای آن آثاری برشمرده‌اند: تاریکی عقل، قساوت قلب، غفلت از آخرت، و سرانجام بردگی در برابر امیال.[۲۸] در برابر، مهار هوا به روشنی عقل، آرامش قلب و آزادی از بندگی غیر خدا می‌انجامد.[۲۹]
پانویس
- ↑ راغب اصفهانی، المفردات، ذیل مادهٔ «هوی»؛ ابن منظور، لسان العرب، ذیل مادهٔ «هوی».
- ↑ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ قصص، آیهٔ ۵۰.
- ↑ نراقی، جامع السعادات، بخش قوای نفس؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء، بخش تهذیب النفس.
- ↑ راغب اصفهانی، المفردات، ذیل مادهٔ «هوی».
- ↑ ابن منظور، لسان العرب، ذیل مادهٔ «هوی»؛ نراقی، جامع السعادات، بخش قوای نفس.
- ↑ نراقی، جامع السعادات، بخش قوای نفس؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء، بخش تهذیب النفس.
- ↑ همان.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ نازعات، آیات ۴۰–۴۱؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ نازعات، آیات ۴۰–۴۱.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ جاثیه، آیهٔ ۲۳؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ جاثیه، آیهٔ ۲۳.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ ص، آیهٔ ۲۶؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ قصص، آیهٔ ۵۰؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ نساء، آیهٔ ۱۳۵؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ یوسف، آیهٔ ۵۳؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ یوسف، آیهٔ ۵۳.
- ↑ نراقی، جامع السعادات، بخش مراتب النفس؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء.
- ↑ همان.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ قیامت، آیهٔ ۲.
- ↑ نهج البلاغه، بخش حکمت‌ها؛ بخش خطبه‌ها.
- ↑ نراقی، جامع السعادات، بخش جهاد النفس؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء.
- ↑ همان.
- ↑ نراقی، جامع السعادات، بخش جهاد النفس.
- ↑ نراقی، جامع السعادات، بخش مراقبه و محاسبه؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء.
- ↑ همان.
- ↑ امام خمینی، شرح چهل حدیث، بحث جهاد اکبر.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ ص، آیهٔ ۲۶.
- ↑ نراقی، جامع السعادات، بخش آثار الهوی؛ فیض کاشانی، المحجة البیضاء.
- ↑ همان.
منابع
- قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
- ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
- امام خمینی، سید روح‌الله؛ شرح چهل حدیث، تهران: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی، بی‌تا.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد؛ المفردات فی غریب القرآن، تحقیق صفوان عدنان داوودی، بیروت: دار القلم، ۱۴۱۲ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، قم: منشورات اسماعیلیان، بی‌تا.
- فیض کاشانی، محسن؛ المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء، قم: جامعة المدرسین، بی‌تا.
- نراقی، ملا مهدی؛ جامع السعادات، بیروت: مؤسسة الأعلمی، بی‌تا.
- نهج البلاغه، تحقیق صبحی صالح، قم: هجرت، ۱۴۱۴ق.
