سبک هندی

«سبک هندی» یکی از سبک‌های شعر فارسی است. در مورد تاریخ پیدایش و خاستگاه این سبک اختلاف نظر وجود دارد؛ برخی پیدایش آن را به بابا فغانی شیرازی شاعر قرن نهم هجری نسبت می‌دهند و برخی دیگر شروع آن را از اوایل قرن یازدهم می‌دانند. همچنین برخی خاستگاه آن را هند دانسته و در مقابل، برخی دیگر، ایران و به خصوص اصفهان را خاستگاه آن می‌دانند. سبک هندی تا دوره «بازگشت ادبی» (اواسط قرن دوازدهم)، رواج داشته است.

پیدایش سبک هندی

در مورد تاریخ پیدایش سبک هندی اختلاف نظر وجود دارد؛ برخی چون عبدالحسین زرین کوب، شبلی نعمانی، حسن زاده و کورش صفوی پیدایش آن را به بابا فغانی شیرازی شاعر قرن نهم هجری نسبت می دهند و برخی دیگر شروع آن را از اوایل قرن یازدهم می دانند و نظریات دیگری نیز وجود دارد.

حسن انوشه در مورد پیدایش این سبک می گوید: «با روی کار آمدن حکومت صفوی و رسمی شدن مذهب شیعه، شاهان صفوی جز شعرهای مذهبی، به دیگر انواع شعر درباری، عرفانی و عاشقانه بی‌توجهی کردند و این باعث شد که شعر دیگر در انحصار طبقه خاصی نباشد و اصناف گوناگون مردم به شعر روی آوردند».

اما به نظر شبلی نعمانی، مولف کتاب معروف «شعرالعجم»، بابا فغانی شیرازی بانی مکتب وقوع است. او می نویسد: «... بانی انقلابی که در شاعری متوسطین پیدا شد و باعث گشت دوره نوینی -که آنرا دوره متاخرین و نازک خیالان گفته اند- آغاز شود، بابا فغانی است.»

در مورد خاستگاه سبک هندی نیز اختلاف نظر وجود دارد؛ برخی خاستگاه آن را هند می دانند و در مقابل برخی دیگر اطلاق عنوان هندی را بر این سبک غلط دانسته، بلکه ایران و به خصوص اصفهان را خاستگاه آن می دانند؛ چنانچه برخی دیگر ان را سبک اصفهانی خوانده اند. سبک هندی تا دوره ای که به «بازگشت ادبی» نام گرفته (اواسط قرن دوازدهم)، رواج داشته است.

منشأ اصطلاح سبک هندی

استاد احمد گلچین معانی در آخرین تألیف خود به نام «تحفۀ گلچین» دربارۀ منشأ اصطلاح سبک هندی چنین نوشته است: «اصطلاح ناخوشایند سبک هندی را نخستین بار استاد حیدرعلی کمالی اصفهانی (م. ۱۳۲۵ شمسی) در منتخبات اشعار صائب تبریزی عنوان کرده است. این نظر او که هندیها را دسته ای دانسته و صائب را در رأس آنها قرار داده، مأخوذ است از اظهار نظر محمدحسن خان صنیع الدوله مراغه ای (اعتمادالسلطنه) درباره میرزا طاهر وحید قزوینی (م. ۱۱۱۲)». وی در «منتظم ناصری» می نویسد: «...میرزا طاهر وحید قزوینی متخلص به وحید... از اصحاب فضل و افضال بوده، کلیاتی مشحون به نظم و نثر ترکی و عربی و فارسی قریب به نودهزار بیت دارد، اما اشعار او به سبک هندیها و چندان پسندیده و مطبوع نیست، بلکه اغلب مضامین آن موهون است.»

پس از کمالی، مرحوم ملک الشعرای بهار در سال ۱۳۰۱ ضمن خطابه مفصلی، که ماحصل آن در مجله «ارمغان» چاپ شد، اصطلاح سبک هندی را به زبان آورد و سپس در کتاب «سبک شناسی» اشاراتی بدان کرد و یادآور شد که «مؤلفان تاریخ ادبی، خلاصه آن خطابه را بدون ذکر نام او در کتب خود شکسته بسته درج نمودند». بر اساس آنچه گذشت، اصطلاح سبک هندی جز آنکه ناخوشایند است، با واقعیت هم سازگار نیست.

تحولات در سبک هندی

به دلیل گستردگی حوزه زمانی و مکانی سبک هندی، تنوعاتی در این سبک پدید آمد که باعث پیدا شدن تمایزاتی میان شعر شاعران پیرو سبک هندی مقیم ایران و هند شده است. گروهی سبک متداول شاعران ایرانی این دوره را سبک صفوی نامیده‌اند و سبک هندی را درباره پیروان هندی این شیوه به کار برده‌اند؛ و در تقسیمی دیگر سبک شعر این دوره، سبک صفوی نامیده شده که برای آن دو شاخه سبک صفوی ایرانی یا اصفهانی و سبک هندی قایل شده‌اند. در شاخه هندی این سبک به دلیل بومی نبودن زبان فارسی در هند و محیط فرهنگی‌ آنجا، زبان شعر پیچیده‌تر و اغلب با لغزش‌های دستوری و گاه سستی کلام همراه است.

این نکته نیز گفتنی است که اگر چه در ایران در سده دوازدهم هجری در قبال سبک هندی و انحطاطش واکنشی نشان داده شد، اما نفوذ این سبک در پاکستان و تاجیکستان و افغانستان تا دوران اخیر ادامه داشته است.

در پیدایش سبک هندی عواملی چون مذهب، سفر شاعران به هند، توسعه شهر اصفهان، رفاه اقتصادی و علاقه شاهان صفوی به فرهنگ را می‌توان دخیل دانست. توضیح آنکه حکومت صفویه به شعر مدحی و درباری توجه نداشت و با آمیزه‌های سنتی عرفانی در تضاد بود؛ همین امر باعث شد شعر از دربارها خارج شود و همه اصناف حق ادعای شاعری یابند و توجه آنان به امور جزئی و پند و اندرز و... معطوف شد. از طرفی، عدم درآمد از شعر مدحی باعث شد که شاعران به دربارهای هند روی برند و آشنایی آنها با تفکرات هندوان نیز تا حدودی در تغییر سبک دخیل گشت. رفاه اقتصادی مردم نیز علتی شد تا هر کس به وسع خود به نحوی به ادبیات و شعر و شاعری بپردازد و شعر در میان عامه رواج یابد و همه این عوامل کم‌کم زمینه پیدایش سبک هندی را به وجود آورد.

شاعران سبک هندی

از شاعران سبک هندی صائب تبریزی، زلالی خوانساری، علی نقی کمره ای، عرفی شیرازی، کلیم کاشانی، فیض دکنی، وحید قزوینی، بیدل، غنی کشمیری را می توان نام برد

مختصات سبک هندی

مختصات سبک هندی را در سه مقوله بررسی می‌کنیم:

• زبان: روی آوردن طبقات مختلف مردم به شعر باعث شد که زبان کوچه و بازار به شعر راه یافته و دایره واژگاه شعر گسترش یابد و بسیاری از لغات ادبی قدیم از صحنه شعر رخت بربندد؛ به نحوی که می‌توان گفت زبان شعری آن دوره زبان جدید فارسی است و از مختصات سبک خراسانی در آن خبری نیست. زبان این سبک را باید زبانی واقع گرا قلمداد کرد؛ زیرا زبان حقیقی مردم آن دوره است.

• فکر: شعر هندی شعری معناگراست نه صورت گرا و شاعران به معنا بیشتر توجه دارند تا به زبان. آنان به دنبال مضمون سازی از هر چیزی در عالم طبیعت یا ذهن استفاده می‌کنند. ادبیات سبک هندی ادبیاتی مینیاتوری است و طول و عرض معنا از یک بیت بیشتر نمی‌رود و فوقش تحسین و اعجابی را در حد یک بیت برمی‌انگیزد. کار شاعران سبک هندی ترجمه مطالب فلسفی و عرفانی و غنایی گذشتگان به بیان سبک هندی است. در این دوره افکار و لغات مربوط به مذاهب و آداب و رسوم هندوان نیز به شعر وارد می‌شود.

• ادبیات: در سبک هندی به بدیع و بیان چندان توجهی نمی‌شود.‌ «البته تشبیه، اساس این سبک است، اما از دیگر امور بدیعی و بیانی جز به صورت طبیعی و تصادفی خبری نیست، زیرا سبک هندی شعر مضامین اعجاب انگیز و ایجاد رابطه‌های غریب است».

ویژگی‌های سبک هندی

زبان شعر سبک هندی از کنایه و تشبیه و استعاره خالی نیست، ولی از همه صنایع تلمیح بیشتر مورد توجه قرار می‌گیرد، زیرا در مضمون سازی که اساس این سبک است نقش فعالی دارد. نکته مهم دیگر، وفور اصطلاحات سبک شناسی و نقد ادبی در شعر است.

قالب شعر در سبک هندی، «تک بیت» است که شکل غزل می‌یابد و به این صورت در یک بیت کامل می‌شود. منتهی این ابیات وقتی در کنار هم قرار می‌گیرند، قالب غزل می‌سازند. شاعر در این راستا می‌بایست مصراع اول را با مضمونی تازه بیان کند تا مطلب او جدید باشد. این امر باعث می‌شد که روز به روز امکان شاعران برای ایجاد روابط تازه محدودتر شود و آنان به سراغ ربط دادن امور دورتر بروند و کم‌کم در ورطه تعقید و اغراق افتند و ابهام در شعر بوجود آید. به این جهت است که می‌گویند در سبک هندی ابهام وجود دارد.

در شعر این دوره توجه به ردیف‌های دراز و خوش آهنگ ابتکاری رایج است؛ تک بیت‌ها جنبه ارسال المثلی دارند و تمثیل مهم‌ترین عنصر ادبی این دوره است. «به سبب جنبه ارسال المثلی، بیت دهان به دهان می‌گردد و اسم شاعر فراموش می‌شود به طوری که می‌توان گفت معروف بودن بیت و مجهول بودن اسم شاعر، یکی از مختصات شعری سبک هندی است».

منابع

• "سبک هندی"، رقیه ابراهیمی، دانشنامه پژوهه، بازیابی: ۱۰ آبان ۱۳۹۲.

• سبک شناسی زبان و شعر فارسی، ملک الشعرای بهار.

• "برگزیده اشعار صائب و دیگر شعرای معروف سبک هندی"، محمد قهرمان، تهران: سمت، ۱۳۷۶.

• "نگاهی به چگونگی پیدایش سبک هندی در شعر منظوم فارسی"، کورش صفوی، در دسترس در پرتال جامع علوم انسانی.