شیخ باقر آل حیدر: تفاوت بین نسخهها
مهدی موسوی (بحث | مشارکتها) |
مهدی موسوی (بحث | مشارکتها) |
||
| (۲ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۱ کاربر نشان داده نشده) | |||
| سطر ۱: | سطر ۱: | ||
| − | ''' | + | '''آیتالله شیخ باقر آلحیدر»''' (م ۱۳۳۳ ق)، فقیه، اصولی، منطقی، ادیب و شاعر [[شیعه]] در قرن چهاردهم قمری و از شاگردان علمای بزرگی چون [[میرزا محمدحسن شیرازی|میرزای شیرازی]] و [[شیخ محمدطه نجف]] بود. این عالم مجاهد در بسیج کردن رزمندگان [[عراق|عراقی]] در مواجهه با نیروهای متجاوز انگلیسی مؤثر بود و خود نیز در میان عشایر و قبایل منطقه در جبهه حضور پیدا کرد و سرانجام در همین راه به لقاء الهی پیوست. |
{{شناسنامه عالم | {{شناسنامه عالم | ||
| − | ||نام کامل = | + | ||نام کامل = باقر آلحیدر |
||تصویر= | ||تصویر= | ||
||زادروز = | ||زادروز = | ||
|زادگاه = [[نجف]] | |زادگاه = [[نجف]] | ||
|وفات = ۱۳۳۳ قمری | |وفات = ۱۳۳۳ قمری | ||
| − | |مدفن = نجف، حرم امام علی علیهالسلام | + | |مدفن = نجف، [[حرم امام علی علیه السلام|حرم امام علی علیهالسلام]] |
| − | |اساتید = [[میرزا محمدحسن | + | |اساتید = [[میرزا محمدحسن شیرازی]]، [[شیخ محمدطه نجف]]، [[آخوند خراسانی]]، [[سید محمد بحر العلوم|سید محمد طباطبایی آل بحرالعلوم]]،... |
|شاگردان = شیخ جعفر حیدر، [[سید عبدالحسین شرف الدین عاملی]]،... | |شاگردان = شیخ جعفر حیدر، [[سید عبدالحسین شرف الدین عاملی]]،... | ||
| − | |آثار = حاشیة علی قوانین الاصول، ارجوزة فی المنطق، ارجوزة فی التجوید، منظومة فقهیة، دیوان اشعار،... | + | |آثار = حاشیة علی قوانین الاصول، ارجوزة فی المنطق، ارجوزة فی التجوید، منظومة فقهیة، منظومة فی الاصول، دیوان اشعار،... |
}} | }} | ||
==ولادت و خاندان== | ==ولادت و خاندان== | ||
| − | شیخ باقر فرزند | + | شیخ باقر فرزند علی حیدر، در شهر [[نجف]] اشرف به دنیا آمد. قبیله «آل حیدر» از خانواده های اصیل و معروف به علم و ادب شهر «سوق الشیوخ» [[عراق]] در کنار رودخانه [[فرات]] و شمال غربی [[بصره]] است. این طایفه در پیشرفت علمی و فرهنگی منطقه نقش اوّل را داشته است. |
| − | پدرش شیخ علی از محضر بزرگان حوزه نجف مانند [[شیخ مرتضی انصاری]] بهره مند گردید. وی که علاوه بر شرکت در بحث اساتید بزرگ نجف، خود به تدریس پرداخت، | + | پدرش شیخ علی حیدر از محضر بزرگان حوزه نجف مانند [[شیخ مرتضی انصاری]] بهره مند گردید. وی که علاوه بر شرکت در بحث اساتید بزرگ نجف، خود به تدریس پرداخت، به سوق الشیوخ بازگشت و به رسیدگی به امور مادی و معنوی اهالی پرداخت و مرجع دینی آنان شد. شیخ همچنین آثار زیادی در [[فقه]] و [[اصول فقه|اصول]] از خود به یادگار گذاشت، از جمله: ۱. منظومة فی المنطق ۲. منظومه فی الاصول ۳. التجوید ۴. شرح مختصرالمعانی [[مسعود بن عمر تفتازانی|تفتازانی]] ۵. غریب القرآن ۶. کتاب فی الرجال ۷. حاشیة علی الرسائل و... . |
| − | شیخ محمدعلی حیدر (پدر بزرگ شیخ باقر) نیز معاصر [[سید محمد مهدی بحرالعلوم|علامه بحرالعلوم]] و [[شیخ جعفر کاشف الغطاء|شیخ جعفر کاشف الغطا]] بود و کتاب «وافیة الاصول» از یادگارهای اوست. | + | شیخ محمدعلی حیدر (پدر بزرگ شیخ باقر) نیز معاصر [[سید محمد مهدی بحرالعلوم|علامه بحرالعلوم]] و [[شیخ جعفر کاشف الغطاء|شیخ جعفر کاشف الغطا]] بود و کتاب «وافیة الاصول» از یادگارهای علمی اوست. |
==تحصیلات و اساتید== | ==تحصیلات و اساتید== | ||
| − | شیخ باقر تحصیلات خود را در خانه علم و ادب و در محضر | + | شیخ باقر تحصیلات خود را در خانه علم و ادب و در محضر پدرش شیخ علی حیدر آغاز کرد. او دروس مقدمات را فرا گرفت و پایه های علوم حوزوی را یکی پس از دیگری گذراند. سپس برای افزایش دانسته ها راهی [[نجف]] اشرف شد و پدرش را هم که مقیم سوق الشیوخ بود، به شهر نجف آورد. شیخ باقر سطوح عالی [[فقه]] و [[اصول فقه|اصول]] را از محضر مجتهدان و فقهای نجف فرا گرفت. آن گاه در [[سامرا]] به درس [[میرزا محمدحسن شیرازی|میرزای شیرازی]] و دو سال به تحصیل پرداخت و از افاضل شاگردان میرزا گردید. |
| − | وی همچنین از محضر آیت الله [[آخوند خراسانی]] و آیت الله [[شیخ محمدطه نجف]] بهره برد و خود نیز بعد از مدتی بر مسند تدریس نشست | + | وی همچنین از محضر آیت الله [[آخوند خراسانی]] و آیت الله [[شیخ محمدطه نجف]] بهره برد و خود نیز بعد از مدتی بر مسند تدریس نشست.<ref>ترجمه هدیة الرازی، آقا بزرگ تهرانی، ص ۱۱۶؛ اعیان الشیعة، محسن امین، ج ۳، ۵۳۶؛ ماضی النجف و حاضرها، ج ۲، ص ۱۹۳؛ معارف الرجال، محمد حرزالدین، ج ۱، ص ۱۴۳؛ معجم رجال الفکر و الادب، محمد هادی امینی، ج ۱، ص ۴۵۹.</ref> |
| − | شیخ باقر دارای اجازه [[اجتهاد]] از استاد خود آیت الله شیخ محمدطه نجف بود و آیت الله [[سید محمد بحر العلوم|سید محمد طباطبایی آل بحر العلوم]] (۱۲۶۱ | + | شیخ باقر دارای اجازه [[اجتهاد]] از استاد خود آیت الله شیخ محمدطه نجف بود و آیت الله [[سید محمد بحر العلوم|سید محمد طباطبایی آل بحر العلوم]] (۱۲۶۱-۱۳۲۶ق) -نویسنده کتاب «[[بلغة الفقیه (کتاب)|بلغة الفقیه]]»- نیز برای وی اجازه اجتهاد دیگری صادر کرد.<ref>معارف الرجال، ج ۱، ص ۱۴۲.</ref> |
==تدریس و شاگردان== | ==تدریس و شاگردان== | ||
| − | شیخ باقر | + | شیخ باقر آل حیدر هنگام تحصیل، در بحث نیز شاگردان زیادی را به دور خود جمع کرد و در جرگۀ مدرسان برجستۀ [[حوزه علمیه|حوزه های علمیه]] در [[سامرا]] و [[نجف]] درآمد. او با رحلت [[میرزای شیرازی]] به [[کاظمین]] رفت و مدتی در شروفیه و سرانجام در نجف به درس و بحث پرداخت. |
| − | شیخ باقر شاگردان زیادی را تربیت کرد که از میان آنان می توان به شیخ جعفر حیدر و علامه فقیه و مصلح نامدار [[سید عبدالحسین شرف الدین عاملی]] اشاره کرد.<ref>مشاهیر المدفونین فی الصحن العلوی الشریف، کاظم عبود الفتلاوی، ص | + | شیخ باقر شاگردان زیادی را تربیت کرد که از میان آنان می توان به شیخ جعفر حیدر و علامه فقیه و مصلح نامدار [[سید عبدالحسین شرف الدین عاملی]] اشاره کرد.<ref>مشاهیر المدفونین فی الصحن العلوی الشریف، کاظم عبود الفتلاوی، ص ۶۵؛ شعراء الغری، ج ۱، ص۳۶۴.</ref> |
==آثار و تألیفات== | ==آثار و تألیفات== | ||
نوشته های بر جای مانده از شیخ گویای مقام و منزلت علمی و ادبی اوست. در این جا به اختصار به آن ها اشاره می کنیم: | نوشته های بر جای مانده از شیخ گویای مقام و منزلت علمی و ادبی اوست. در این جا به اختصار به آن ها اشاره می کنیم: | ||
| − | # حاشیة علی قوانین الاصول: این کتاب حاشیه ای بر «[[قوانین الاصول (کتاب)|قوانین الاصول]]» [[میرزای قمی|میرزا ابوالقاسم قمی]] است و در سال ۱۳۱۲ق تألیف شد. شیخ علاوه بر نظریات | + | # حاشیة علی قوانین الاصول: این کتاب [[حاشیه]] ای بر «[[قوانین الاصول (کتاب)|قوانین الاصول]]» [[میرزای قمی|میرزا ابوالقاسم قمی]] است و در سال ۱۳۱۲ق. تألیف شد. شیخ علاوه بر نظریات خود، به قول دیگر حاشیه نویسان اشاره کرده است. |
| − | # حاشیة ارجوزة فی المنطق: این اثر منظوم حاشیه بر «ارجوزة فی المنطق» پدر | + | # حاشیة ارجوزة فی المنطق: این اثر منظوم حاشیه بر «ارجوزة فی المنطق» پدر بزرگوارش شیخ حیدر می باشد. [[نسخه خطی]] این کتاب در [[سامرا]] در کتابخانه شخصی مجدد شیرازی نگهداری می شود. |
| − | # تقریرات: این کتاب محاضرات فقهی استادش [[میرزا محمدحسن شیرازی|سید محمدحسن شیرازی]] می باشد. | + | # تقریرات فقه: این کتاب محاضرات فقهی استادش [[میرزا محمدحسن شیرازی|سید محمدحسن شیرازی]] می باشد. |
# ارجوزة فی المنطق، | # ارجوزة فی المنطق، | ||
# ارجوزة فی التجوید، | # ارجوزة فی التجوید، | ||
# منظومة فقهیة، | # منظومة فقهیة، | ||
# منظومة فی الاصول، | # منظومة فی الاصول، | ||
| − | # دیوان اشعار: [[دیوان (شعر)|دیوان]] شیخ مشتمل بر [[مرثیه|مراثی]] [[ائمه اطهار]](علیهم السلام) و در برگیرنده حدود ۳۰۰۰ هزار [[بیت (شعر)|بیت]] می باشد. نسخه خطی این دیوان در کتابخانه شخصی شیخ جعفر آل حیدر در نجف نگهداری می شود. | + | # دیوان اشعار: [[دیوان (شعر)|دیوان]] شیخ باقر مشتمل بر [[مرثیه|مراثی]] [[ائمه اطهار]](علیهم السلام) و در برگیرنده حدود ۳۰۰۰ هزار [[بیت (شعر)|بیت]] می باشد. [[نسخه خطی]] این دیوان در کتابخانه شخصی شیخ جعفر آل حیدر در نجف نگهداری می شود. |
| − | شیخ باقر در عرصه [[شعر]] و ادب نیز ذوقی سلیم و طبعی مطبوع داشت و اشعارش در موضوعات مختلف، خصوصاً در مراثی و مدایح ائمه اطهار(علیهم السلام) مکاتبه و مشاعره با علما و شعرا، گویای عمق این تبحر است. از امتیازات شعر وی، خیال قوی و احساس ظریف بویژه در اشعار [[عاشورا|عاشورایی]] است. نمونه ای از اشعار وی در رثای [[امام حسین علیه السلام|امام حسین]](علیه السلام) | + | شیخ باقر در عرصه [[شعر]] و ادب نیز ذوقی سلیم و طبعی مطبوع داشت و اشعارش در موضوعات مختلف، خصوصاً در مراثی و مدایح ائمه اطهار(علیهم السلام) مکاتبه و مشاعره با علما و شعرا، گویای عمق این تبحر است. از امتیازات شعر وی، خیال قوی و احساس ظریف بویژه در اشعار [[عاشورا|عاشورایی]] است. نمونه ای از اشعار وی در رثای [[امام حسین علیه السلام|امام حسین]](علیه السلام): |
اِن لم اکن باکیا یوم الحسین دما *** لا والهوی لم اکن ارعی له ذمما | اِن لم اکن باکیا یوم الحسین دما *** لا والهوی لم اکن ارعی له ذمما | ||
| سطر ۵۲: | سطر ۵۲: | ||
ان کنت مرتضعا من حبّ فاطمة *** لا تترک الدمع من احشاک منظما | ان کنت مرتضعا من حبّ فاطمة *** لا تترک الدمع من احشاک منظما | ||
| − | فقد جرت لحسین دمعها بدم *** فجارها فی اکبعا وابک للحسین دما<ref>شعراء الغری، ج ۱، ص ۳۶۳ | + | فقد جرت لحسین دمعها بدم *** فجارها فی اکبعا وابک للحسین دما<ref>شعراء الغری، ج ۱، ص ۳۶۳-۳۷۵.</ref> |
| − | مضمون اشعار: اگر در روز شهادت امام حسین(علیه السلام) خون گریه نکردم، قسم می خورم به محبت امام حسین | + | مضمون اشعار: اگر در روز شهادت [[امام حسین|حسین]](علیه السلام) خون گریه نکردم، قسم می خورم به محبت امام حسین که حرمت او را مراعات نکرده ام. آری، چشم من شکرگزار نخواهد بود، مگر این که بر امام خون گریه کند. اگر خون گریه نکرد، از درد و کوری چشم شکایت می کند. ای قلب، اگر تکه تکه نشوی در اشک های من در محبت او جایگاهی نخواهی داشت. اگر از محبت [[حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها|حضرت زهرا]](علیهاالسلام) می خواهی سیراب بشوی، از درون گریه کردن را بر امام ترک مکن. حضرت زهرا بر حسین خون گریه کرد، تو هم با حضرت زهرا بر حسین خون گریه کن. |
==فعالیتهای اجتماعی== | ==فعالیتهای اجتماعی== | ||
'''رهبری و مرجعیت:''' | '''رهبری و مرجعیت:''' | ||
| − | شیخ باقر در نجف بود که خبر | + | شیخ باقر در [[نجف]] بود که خبر درگذشت پدرش در سال ۱۳۱۴ق. را دریافت کرد و بعد از برگزاری مراسم، با اصرار زیاد اهالی سوق الشیوخ و تأیید مراجع بزرگوار نجف مانند [[شیخ محمدطه نجف]] و [[آخوند خراسانی]] راهی موطن شد و زعامت مردم را به عهده گرفت. وی خانه پدر را رونق بیشتری داد و به حل و فصل مسائل مردم مشغول شد. او در اثر [[تقوا]] و علم در بین مردم و دولتمردان جایگاه ویژه ای پیدا کرد، به گونه ای که بیش از پدر دارای نفوذ کلام شد. او در ترویج [[دین]] و اتحاد عشایر منطقه نیز سهم بسزایی داشت.<ref>شعراء الغری، ج ۱، ص ۳۶۳؛ ماضی النجف و حاضرها، ج ۲، ص ۱۹۳؛ علمای مجاهد، محمدحسن رجبی، ص ۱۹.</ref> |
'''حضور در جبهه نبرد:''' | '''حضور در جبهه نبرد:''' | ||
| − | با آغاز جهگ جهانی اول در سال (۱۹۱۴ م) و با اعلان جنگ دولت های متفقین علیه دولت عثمانی، نیروهای متجاوز انگلیسی، بندر فاو ـ در جنوب [[عراق]] ـ و شهر [[بصره]] را اشغال کردند و تصمیم گرفتند به طرف شهرهای دیگر عراق پیشروی کنند. دولت عثمانی که خود را در برابر نیروهای خارجی ناتوان می دید، دست به دامان علما و مراجع تقلید شد. مراجع نجف -از جمله آیت الله شیخ باقر- و حوزه های علمیه با تلگراف و نامه های مختلفی به مراجع بزرگوار [[شیخ الشریعه اصفهانی]]، شیخ محمدجواد حولاوی، [[میرزا محمد تقی شیرازی| | + | با آغاز جهگ جهانی اول در سال (۱۹۱۴ م) و با اعلان جنگ دولت های متفقین علیه دولت عثمانی، نیروهای متجاوز انگلیسی، بندر فاو ـ در جنوب [[عراق]] ـ و شهر [[بصره]] را اشغال کردند و تصمیم گرفتند به طرف شهرهای دیگر عراق پیشروی کنند. دولت عثمانی که خود را در برابر نیروهای خارجی ناتوان می دید، دست به دامان علما و مراجع تقلید شد. مراجع نجف -از جمله آیت الله شیخ باقر- و حوزه های علمیه با تلگراف و نامه های مختلفی به مراجع بزرگوار [[شیخ الشریعه اصفهانی]]، شیخ محمدجواد حولاوی، [[میرزا محمد تقی شیرازی|محمدتقی شیرازی]] و...،<ref>جهادیه، محمدحسن کاووسی عراقی، ص ۸۳، ۸۷، ۹۳.</ref> آنان در جریان تجاوز قرار گرفتند و مردم را به دفاع فرا خواندند و فتاوی متعددی برای [[جهاد]] صادر کردند. حتی بعضی علما و مراجع املاک شخصی خود را [[رهن]] گذاردند تا ودیعه حاصل از آن را صرف جهاد و مجاهدان کنند که می توان به آیت الله [[سید محمدسعید حبوبی|محمد سعید حبوبی]] (۱۲۶۶ ـ ۱۳۳۲ق) اشاره کرد.<ref>مجله تاریخ معاصر ایران، ش ۱، ۱۳۷۶، ص ۱۴-۱۳؛ دور العلماء الشیعة فی مواجهة الاستعمار، سلیم المحسنی، ص ۸۴.</ref> |
| − | به این ترتیب مردم به ندای مراجع لبیک گفتند و هزاران مجاهد و بسیجی داوطلب همراه با علمای بزرگ عازم جبهه های نبرد شدند. نیروهای نظامی عثمانی در سه جبهه مهم مستقر شده بودند؛ جبهه مرکزی قرنه، جبهه شعیبه و منطقه اهواز. علما نیز در سه جبهه رهبری را به عهده گرفتند. در قرنه آیت الله شیخ الشریعه و آیت الله مصطفی کاشانی، در منطقه اهواز آیت الله مهدی خالصی و در شعیبه آیت الله حبوبی و شیخ باقر حیدر عهده دار هدایت سپاه اسلام شدند. علما در مسیر | + | به این ترتیب مردم به ندای مراجع لبیک گفتند و هزاران مجاهد و بسیجی داوطلب همراه با علمای بزرگ عازم جبهه های نبرد شدند. نیروهای نظامی عثمانی در سه جبهه مهم مستقر شده بودند؛ جبهه مرکزی قرنه، جبهه شعیبه و منطقه اهواز. علما نیز در سه جبهه رهبری را به عهده گرفتند. در قرنه آیت الله شیخ الشریعه و آیت الله مصطفی کاشانی، در منطقه اهواز آیت الله [[محمد مهدی خالصی]] و در شعیبه آیت الله حبوبی و شیخ باقر حیدر عهده دار هدایت سپاه اسلام شدند. علما در مسیر حرکت، مردم را به جهاد تشویق می کردند، به گونه ای که شمار داوطلبان را در جبهه شعیبه حداقل ده هزار بسیجی تخمین زده اند. آنان در کنار آیت الله شیخ باقر حیدر قرار گرفتند و در نبرد با نظامیان انگلیسی بیش از هزار نفر به هلاکت رسیدند. |
| − | آیت الله شیخ باقر بیش از ده هزار رزمنده را آماده کرد و خود نیز در میان عشایر و قبایل منطقه در جبهه حضور پیدا کرد و با رسیدن جواب تلگرف های علمای نجف به اهالی منطقه حکم جهاد و دفاع داد تا از مرزهای اسلامی دفاع کنند. نکته مهم این که تأمین آذوقه و تجهیزات جنگی منطقه به عهده این مجاهد سرافراز بود. در این میان -شاید به دلیل تلاش فراوان و رنج بسیار و شاید به دلیل توطئه دشمن- آیت الله شیخ باقر مریض شد | + | آیت الله شیخ باقر بیش از ده هزار رزمنده را آماده کرد و خود نیز در میان عشایر و قبایل منطقه در جبهه حضور پیدا کرد و با رسیدن جواب تلگرف های علمای نجف به اهالی منطقه حکم جهاد و دفاع داد تا از مرزهای اسلامی دفاع کنند. نکته مهم این که تأمین آذوقه و تجهیزات جنگی منطقه به عهده این مجاهد سرافراز بود. در این میان -شاید به دلیل تلاش فراوان و رنج بسیار و شاید به دلیل توطئه دشمن- آیت الله شیخ باقر مریض شد که تأثیر عمیقی در جبهه ها گذاشت و رزمندگان را مأیوس کرد.<ref>تاریخ مدینة سوق الشیوخ، ص ۸۲-۸۳؛ ماضی النجف وحاضرها، ج ۲، ص ۱۹۴؛ نقباء البشر، ج ۱، ص۲۱۶.</ref> |
==وفات== | ==وفات== | ||
| − | [[فقیه]] | + | [[فقیه]] مجاهد مرحوم شیخ باقر آلحیدر، سرانجام در [[ماه محرم|محرم]] الحرام سال ۱۳۳۳ق، در حال [[جهاد]] و دفاع به شدت بیمار شد و رزمندگان وی را به شهر سوق الشیوخ بازگرداند، اما طولی نکشید که این مجاهد رزمنده مرگ را پذیرا شد. البته احتمال مسموم شدن وی توسط انگلیسی ها را نمی توانیم نادیده گرفت. بنابر فرمایش [[شیخ آقا بزرگ تهرانی]]، وی در شمار مجاهدان قرار داشت. |
پیکر مطهر ایشان از سوق الشیوخ به طرف [[نجف]] اشرف منتقل گردید و در [[حرم امام علی علیه السلام]] به خاک سپرده شد.<ref>نقباء البشر، آقا بزرگ تهرانی، ج ۱، ص ۲۱۵؛ ماضی النجف و حاضرها، ج ۲، ص ۱۹۷.</ref> | پیکر مطهر ایشان از سوق الشیوخ به طرف [[نجف]] اشرف منتقل گردید و در [[حرم امام علی علیه السلام]] به خاک سپرده شد.<ref>نقباء البشر، آقا بزرگ تهرانی، ج ۱، ص ۲۱۵؛ ماضی النجف و حاضرها، ج ۲، ص ۱۹۷.</ref> | ||
| سطر ۷۷: | سطر ۷۷: | ||
==منابع== | ==منابع== | ||
| − | *فرهنگنامه علمای مجاهد، مدخل "آل حیدر، شیخ باقر"، در دسترس در [http://daneshnameh.irdc.ir/?p=57 | + | *فرهنگنامه علمای مجاهد، مدخل "آل حیدر، شیخ باقر"، در دسترس در [http://daneshnameh.irdc.ir/?p=57 دانشنامههای انقلاب اسلامی و تاریخ ایران]. |
| − | *پایگاه | + | *پایگاه اطلاعرسانی حوزه. |
*فرهیختگان تمدن شیعه. | *فرهیختگان تمدن شیعه. | ||
| − | [[رده:علمای قرن چهاردهم]][[رده:علماء شیعه]] | + | [[رده:علمای قرن چهاردهم|آل حیدر،باقر]][[رده:علماء شیعه]] |
| − | [[رده:فقیهان]][[رده:اصولیون]][[رده:شعرای اهل البیت]] | + | [[رده:فقیهان]][[رده:اصولیون]][[رده:شعرای عرب]][[رده:شعرای اهل البیت]] |
[[رده:مدفونین در حرم امام علی علیه السلام]] | [[رده:مدفونین در حرم امام علی علیه السلام]] | ||
نسخهٔ کنونی تا ۱۸ آوریل ۲۰۲۶، ساعت ۱۷:۰۹
آیتالله شیخ باقر آلحیدر» (م ۱۳۳۳ ق)، فقیه، اصولی، منطقی، ادیب و شاعر شیعه در قرن چهاردهم قمری و از شاگردان علمای بزرگی چون میرزای شیرازی و شیخ محمدطه نجف بود. این عالم مجاهد در بسیج کردن رزمندگان عراقی در مواجهه با نیروهای متجاوز انگلیسی مؤثر بود و خود نیز در میان عشایر و قبایل منطقه در جبهه حضور پیدا کرد و سرانجام در همین راه به لقاء الهی پیوست.
| نام کامل | باقر آلحیدر |
| زادگاه | نجف |
| وفات | ۱۳۳۳ قمری |
| مدفن | نجف، حرم امام علی علیهالسلام |
|
| |
| اساتید |
میرزا محمدحسن شیرازی، شیخ محمدطه نجف، آخوند خراسانی، سید محمد طباطبایی آل بحرالعلوم،... |
| شاگردان |
شیخ جعفر حیدر، سید عبدالحسین شرف الدین عاملی،... |
| آثار |
حاشیة علی قوانین الاصول، ارجوزة فی المنطق، ارجوزة فی التجوید، منظومة فقهیة، منظومة فی الاصول، دیوان اشعار،... |
محتویات
ولادت و خاندان
شیخ باقر فرزند علی حیدر، در شهر نجف اشرف به دنیا آمد. قبیله «آل حیدر» از خانواده های اصیل و معروف به علم و ادب شهر «سوق الشیوخ» عراق در کنار رودخانه فرات و شمال غربی بصره است. این طایفه در پیشرفت علمی و فرهنگی منطقه نقش اوّل را داشته است.
پدرش شیخ علی حیدر از محضر بزرگان حوزه نجف مانند شیخ مرتضی انصاری بهره مند گردید. وی که علاوه بر شرکت در بحث اساتید بزرگ نجف، خود به تدریس پرداخت، به سوق الشیوخ بازگشت و به رسیدگی به امور مادی و معنوی اهالی پرداخت و مرجع دینی آنان شد. شیخ همچنین آثار زیادی در فقه و اصول از خود به یادگار گذاشت، از جمله: ۱. منظومة فی المنطق ۲. منظومه فی الاصول ۳. التجوید ۴. شرح مختصرالمعانی تفتازانی ۵. غریب القرآن ۶. کتاب فی الرجال ۷. حاشیة علی الرسائل و... .
شیخ محمدعلی حیدر (پدر بزرگ شیخ باقر) نیز معاصر علامه بحرالعلوم و شیخ جعفر کاشف الغطا بود و کتاب «وافیة الاصول» از یادگارهای علمی اوست.
تحصیلات و اساتید
شیخ باقر تحصیلات خود را در خانه علم و ادب و در محضر پدرش شیخ علی حیدر آغاز کرد. او دروس مقدمات را فرا گرفت و پایه های علوم حوزوی را یکی پس از دیگری گذراند. سپس برای افزایش دانسته ها راهی نجف اشرف شد و پدرش را هم که مقیم سوق الشیوخ بود، به شهر نجف آورد. شیخ باقر سطوح عالی فقه و اصول را از محضر مجتهدان و فقهای نجف فرا گرفت. آن گاه در سامرا به درس میرزای شیرازی و دو سال به تحصیل پرداخت و از افاضل شاگردان میرزا گردید.
وی همچنین از محضر آیت الله آخوند خراسانی و آیت الله شیخ محمدطه نجف بهره برد و خود نیز بعد از مدتی بر مسند تدریس نشست.[۱]
شیخ باقر دارای اجازه اجتهاد از استاد خود آیت الله شیخ محمدطه نجف بود و آیت الله سید محمد طباطبایی آل بحر العلوم (۱۲۶۱-۱۳۲۶ق) -نویسنده کتاب «بلغة الفقیه»- نیز برای وی اجازه اجتهاد دیگری صادر کرد.[۲]
تدریس و شاگردان
شیخ باقر آل حیدر هنگام تحصیل، در بحث نیز شاگردان زیادی را به دور خود جمع کرد و در جرگۀ مدرسان برجستۀ حوزه های علمیه در سامرا و نجف درآمد. او با رحلت میرزای شیرازی به کاظمین رفت و مدتی در شروفیه و سرانجام در نجف به درس و بحث پرداخت.
شیخ باقر شاگردان زیادی را تربیت کرد که از میان آنان می توان به شیخ جعفر حیدر و علامه فقیه و مصلح نامدار سید عبدالحسین شرف الدین عاملی اشاره کرد.[۳]
آثار و تألیفات
نوشته های بر جای مانده از شیخ گویای مقام و منزلت علمی و ادبی اوست. در این جا به اختصار به آن ها اشاره می کنیم:
- حاشیة علی قوانین الاصول: این کتاب حاشیه ای بر «قوانین الاصول» میرزا ابوالقاسم قمی است و در سال ۱۳۱۲ق. تألیف شد. شیخ علاوه بر نظریات خود، به قول دیگر حاشیه نویسان اشاره کرده است.
- حاشیة ارجوزة فی المنطق: این اثر منظوم حاشیه بر «ارجوزة فی المنطق» پدر بزرگوارش شیخ حیدر می باشد. نسخه خطی این کتاب در سامرا در کتابخانه شخصی مجدد شیرازی نگهداری می شود.
- تقریرات فقه: این کتاب محاضرات فقهی استادش سید محمدحسن شیرازی می باشد.
- ارجوزة فی المنطق،
- ارجوزة فی التجوید،
- منظومة فقهیة،
- منظومة فی الاصول،
- دیوان اشعار: دیوان شیخ باقر مشتمل بر مراثی ائمه اطهار(علیهم السلام) و در برگیرنده حدود ۳۰۰۰ هزار بیت می باشد. نسخه خطی این دیوان در کتابخانه شخصی شیخ جعفر آل حیدر در نجف نگهداری می شود.
شیخ باقر در عرصه شعر و ادب نیز ذوقی سلیم و طبعی مطبوع داشت و اشعارش در موضوعات مختلف، خصوصاً در مراثی و مدایح ائمه اطهار(علیهم السلام) مکاتبه و مشاعره با علما و شعرا، گویای عمق این تبحر است. از امتیازات شعر وی، خیال قوی و احساس ظریف بویژه در اشعار عاشورایی است. نمونه ای از اشعار وی در رثای امام حسین(علیه السلام):
اِن لم اکن باکیا یوم الحسین دما *** لا والهوی لم اکن ارعی له ذمما
لا اشکر العین الا أن بکت بدم *** او لا فیالیتها تشکو قذاً و عما
و انت یا قلب اِن لم تنثر قطعا *** فی ادمعی لم تکن فی الحب منتظما
ان کنت مرتضعا من حبّ فاطمة *** لا تترک الدمع من احشاک منظما
فقد جرت لحسین دمعها بدم *** فجارها فی اکبعا وابک للحسین دما[۴]
مضمون اشعار: اگر در روز شهادت حسین(علیه السلام) خون گریه نکردم، قسم می خورم به محبت امام حسین که حرمت او را مراعات نکرده ام. آری، چشم من شکرگزار نخواهد بود، مگر این که بر امام خون گریه کند. اگر خون گریه نکرد، از درد و کوری چشم شکایت می کند. ای قلب، اگر تکه تکه نشوی در اشک های من در محبت او جایگاهی نخواهی داشت. اگر از محبت حضرت زهرا(علیهاالسلام) می خواهی سیراب بشوی، از درون گریه کردن را بر امام ترک مکن. حضرت زهرا بر حسین خون گریه کرد، تو هم با حضرت زهرا بر حسین خون گریه کن.
فعالیتهای اجتماعی
رهبری و مرجعیت:
شیخ باقر در نجف بود که خبر درگذشت پدرش در سال ۱۳۱۴ق. را دریافت کرد و بعد از برگزاری مراسم، با اصرار زیاد اهالی سوق الشیوخ و تأیید مراجع بزرگوار نجف مانند شیخ محمدطه نجف و آخوند خراسانی راهی موطن شد و زعامت مردم را به عهده گرفت. وی خانه پدر را رونق بیشتری داد و به حل و فصل مسائل مردم مشغول شد. او در اثر تقوا و علم در بین مردم و دولتمردان جایگاه ویژه ای پیدا کرد، به گونه ای که بیش از پدر دارای نفوذ کلام شد. او در ترویج دین و اتحاد عشایر منطقه نیز سهم بسزایی داشت.[۵]
حضور در جبهه نبرد:
با آغاز جهگ جهانی اول در سال (۱۹۱۴ م) و با اعلان جنگ دولت های متفقین علیه دولت عثمانی، نیروهای متجاوز انگلیسی، بندر فاو ـ در جنوب عراق ـ و شهر بصره را اشغال کردند و تصمیم گرفتند به طرف شهرهای دیگر عراق پیشروی کنند. دولت عثمانی که خود را در برابر نیروهای خارجی ناتوان می دید، دست به دامان علما و مراجع تقلید شد. مراجع نجف -از جمله آیت الله شیخ باقر- و حوزه های علمیه با تلگراف و نامه های مختلفی به مراجع بزرگوار شیخ الشریعه اصفهانی، شیخ محمدجواد حولاوی، محمدتقی شیرازی و...،[۶] آنان در جریان تجاوز قرار گرفتند و مردم را به دفاع فرا خواندند و فتاوی متعددی برای جهاد صادر کردند. حتی بعضی علما و مراجع املاک شخصی خود را رهن گذاردند تا ودیعه حاصل از آن را صرف جهاد و مجاهدان کنند که می توان به آیت الله محمد سعید حبوبی (۱۲۶۶ ـ ۱۳۳۲ق) اشاره کرد.[۷]
به این ترتیب مردم به ندای مراجع لبیک گفتند و هزاران مجاهد و بسیجی داوطلب همراه با علمای بزرگ عازم جبهه های نبرد شدند. نیروهای نظامی عثمانی در سه جبهه مهم مستقر شده بودند؛ جبهه مرکزی قرنه، جبهه شعیبه و منطقه اهواز. علما نیز در سه جبهه رهبری را به عهده گرفتند. در قرنه آیت الله شیخ الشریعه و آیت الله مصطفی کاشانی، در منطقه اهواز آیت الله محمد مهدی خالصی و در شعیبه آیت الله حبوبی و شیخ باقر حیدر عهده دار هدایت سپاه اسلام شدند. علما در مسیر حرکت، مردم را به جهاد تشویق می کردند، به گونه ای که شمار داوطلبان را در جبهه شعیبه حداقل ده هزار بسیجی تخمین زده اند. آنان در کنار آیت الله شیخ باقر حیدر قرار گرفتند و در نبرد با نظامیان انگلیسی بیش از هزار نفر به هلاکت رسیدند.
آیت الله شیخ باقر بیش از ده هزار رزمنده را آماده کرد و خود نیز در میان عشایر و قبایل منطقه در جبهه حضور پیدا کرد و با رسیدن جواب تلگرف های علمای نجف به اهالی منطقه حکم جهاد و دفاع داد تا از مرزهای اسلامی دفاع کنند. نکته مهم این که تأمین آذوقه و تجهیزات جنگی منطقه به عهده این مجاهد سرافراز بود. در این میان -شاید به دلیل تلاش فراوان و رنج بسیار و شاید به دلیل توطئه دشمن- آیت الله شیخ باقر مریض شد که تأثیر عمیقی در جبهه ها گذاشت و رزمندگان را مأیوس کرد.[۸]
وفات
فقیه مجاهد مرحوم شیخ باقر آلحیدر، سرانجام در محرم الحرام سال ۱۳۳۳ق، در حال جهاد و دفاع به شدت بیمار شد و رزمندگان وی را به شهر سوق الشیوخ بازگرداند، اما طولی نکشید که این مجاهد رزمنده مرگ را پذیرا شد. البته احتمال مسموم شدن وی توسط انگلیسی ها را نمی توانیم نادیده گرفت. بنابر فرمایش شیخ آقا بزرگ تهرانی، وی در شمار مجاهدان قرار داشت.
پیکر مطهر ایشان از سوق الشیوخ به طرف نجف اشرف منتقل گردید و در حرم امام علی علیه السلام به خاک سپرده شد.[۹]
پانویس
- ↑ ترجمه هدیة الرازی، آقا بزرگ تهرانی، ص ۱۱۶؛ اعیان الشیعة، محسن امین، ج ۳، ۵۳۶؛ ماضی النجف و حاضرها، ج ۲، ص ۱۹۳؛ معارف الرجال، محمد حرزالدین، ج ۱، ص ۱۴۳؛ معجم رجال الفکر و الادب، محمد هادی امینی، ج ۱، ص ۴۵۹.
- ↑ معارف الرجال، ج ۱، ص ۱۴۲.
- ↑ مشاهیر المدفونین فی الصحن العلوی الشریف، کاظم عبود الفتلاوی، ص ۶۵؛ شعراء الغری، ج ۱، ص۳۶۴.
- ↑ شعراء الغری، ج ۱، ص ۳۶۳-۳۷۵.
- ↑ شعراء الغری، ج ۱، ص ۳۶۳؛ ماضی النجف و حاضرها، ج ۲، ص ۱۹۳؛ علمای مجاهد، محمدحسن رجبی، ص ۱۹.
- ↑ جهادیه، محمدحسن کاووسی عراقی، ص ۸۳، ۸۷، ۹۳.
- ↑ مجله تاریخ معاصر ایران، ش ۱، ۱۳۷۶، ص ۱۴-۱۳؛ دور العلماء الشیعة فی مواجهة الاستعمار، سلیم المحسنی، ص ۸۴.
- ↑ تاریخ مدینة سوق الشیوخ، ص ۸۲-۸۳؛ ماضی النجف وحاضرها، ج ۲، ص ۱۹۴؛ نقباء البشر، ج ۱، ص۲۱۶.
- ↑ نقباء البشر، آقا بزرگ تهرانی، ج ۱، ص ۲۱۵؛ ماضی النجف و حاضرها، ج ۲، ص ۱۹۷.
منابع
- فرهنگنامه علمای مجاهد، مدخل "آل حیدر، شیخ باقر"، در دسترس در دانشنامههای انقلاب اسلامی و تاریخ ایران.
- پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- فرهیختگان تمدن شیعه.
