تثلیث

تثلیث (به لاتین: Trinitas) آموزهٔ بنیادین مسیحیت دربارهٔ خدا است که بر پایهٔ آن، خدای یگانه در سه «اَقنوم» یا سه شخص ــ پدر، پسر و روح القدس ــ شناخته می‌شود؛ سه شخصی که در یک ذات واحد شریک‌اند و هیچ‌یک بر دیگری برتری ندارد. این آموزه در سدهٔ چهارم میلادی در شوراهای کلیسا صورت نهایی یافت و از آن پس معیار ایمان مسیحی شمرده شد. قرآن با تعبیرهایی چون «نگویید سه‌گانه است» و «خدا سومِ سه است» از آن یاد کرده و آن را با توحید ناسازگار دانسته است. متکلمان مسلمان، شیعه و سنی، در نقد این آموزه رساله‌ها نوشته‌اند و آن را از مصادیق شرک شمرده‌اند.

مفهوم‌شناسی

واژه

«تثلیث» مصدر باب تفعیل از ریشهٔ «ث ل ث» و به معنای سه‌گانه کردن یا سه‌گانه دانستن است. در فارسی از آن به «سه‌گانه‌انگاری» نیز تعبیر می‌شود. قرآن خود این واژه را به کار نبرده، اما با تعبیر «ثَلاثَة» و ترکیب «ثالِثُ ثَلاثَة» به این باور اشاره کرده است.

اقنوم و ذات

در اصطلاح مسیحی، «اقنوم» (از سریانی: قنوما؛ یونانی: hypostasis) به معنای شخص یا واقعیتِ متمایز است، در برابر «ذات» یا «جوهر» که مشترک است. بر پایهٔ این اصطلاح‌شناسی، پدر، پسر و روح‌القدس سه «شخص» و یک «ذات»اند؛ نه سه خدا و نه یک شخص در سه نقش. مسیحیان این آموزه را «توحید تثلیثی» می‌نامند و آن را با شرک متفاوت می‌دانند. در برابر، متکلمان مسلمان بر آن‌اند که تعدد «شخص» با وحدت ذات، در تحلیل عقلی به تعدد واجب‌الوجود یا به ترکیب در ذات می‌انجامد.

پیشینه در مسیحیت

آموزهٔ تثلیث در عهد جدید ریشه دارد. در انجیل متی، عیسی (علیه‌السلام) پیروان خود را به «نام پدر و پسر و روح‌القدس» تعمید می‌دهد، و در انجیل یوحنا، «کلمه» از ازل نزد خدا دانسته شده است. صورت‌بندی دقیق عقیدتی آن، حاصل مناقشات سدهٔ چهارم است. آریوس، کشیش اسکندریه، معتقد بود پسر مخلوق و حادث است؛ کلیسا در شورای نیقیه (۳۲۵م) این دیدگاه را رد کرد و در شورای قسطنطنیه (۳۸۱م) الوهیت روح‌القدس را نیز تثبیت نمود. از آن پس، این دو قانون، مرجع مشترک کلیساهای شرقی و غربی در بیان تثلیث شد.

تثلیث در قرآن

قرآن در سه موضع به این آموزه پرداخته است. نخست در سوره نساء، پس از آنکه مسیح را «کلمهٔ خدا» و «روحی از او» می‌خواند، اهل کتاب را از سه‌گانه گفتن بازمی‌دارد: «يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَلَا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ … وَلَا تَقُولُوا ثَلَاثَةٌ ۚ انتَهُوا خَيْرًا لَكُمْ ۚ إِنَّمَا اللَّهُ إِلَهٌ وَاحِدٌ ۚ سُبْحَانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ»؛ «ای اهل کتاب! در دین خود غلوّ نکنید و دربارهٔ خدا جز سخن حق نگویید… و نگویید [خدا] سه‌گانه است؛ دست بردارید که برای شما بهتر است. همانا خدا معبودی یگانه است؛ منزّه است از اینکه او را فرزندی باشد.»

دوم، در سوره مائده، کسانی را که خدا را «سومِ سه» می‌دانند کافر می‌شمارد: «لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ ۘ وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا إِلَهٌ وَاحِدٌ»؛ «به‌یقین کسانی که گفتند خداوند سومِ سه [خدای] است کافر شدند؛ و هیچ معبودی جز معبود یگانه نیست.» ادامهٔ آیه، کافران را به عذاب دردناک هشدار می‌دهد اگر از این گفتار دست برندارند.

سوم، آیهٔ ۱۱۶ همان سوره، از پرسش خدا از عیسی (علیه‌السلام) سخن می‌گوید که آیا او مردم را به گرفتن خود و مادرش به‌عنوان دو معبود خوانده است: «أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ ۖ قَالَ سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ»؛ «آیا تو به مردم گفتی که من و مادرم را دو معبود در برابر خدا بگیرید؟ گفت: پاک و منزّهی تو! مرا نسزد که چیزی را که حق من نیست بگویم.» دربارهٔ اینکه این آیه به کدام گروه اشاره دارد، میان مفسران اختلاف است؛ برخی آن را ناظر به گروهی دانسته‌اند که مریم (سلام الله علیها) را نیز در شمار اقانیم می‌آوردند، و برخی آن را هشداری کلی به غلوّ در تعظیم عیسی و مریم شمرده‌اند.

در برابر این آیات، قرآن در سوره آل عمران راه مشترک اهل کتاب را توحید خالص می‌شناساند: «قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا»؛ «بگو: ای اهل کتاب! بیایید بر سخنی که میان ما و شما یکسان است گرد آییم: اینکه جز خدا را نپرستیم و چیزی را شریک او نسازیم.»

نقد کلامی

نقد مسلمانان بر تثلیث، بیشتر بر دو مقدمه استوار است. نخست، برهان عقلی: اگر پدر، پسر و روح‌القدس هر سه ازلی و واجب‌الوجود باشند، سه واجب‌الوجود لازم می‌آید که با توحید ناسازگار است؛ و اگر تنها یکی واجب باشد و دو دیگر ممکن، دیگر «تثلیث» نیست. دوم، برهان قرآنی: قرآن مسیح (علیه‌السلام) را بنده و فرستادهٔ خدا می‌خواند و الوهیت او را رد می‌کند.

در سنت شیعه، مناظره‌های امام رضا (علیه‌السلام) با عالمان ادیان، از مهم‌ترین مصادر نقد تثلیث است. در یکی از این مناظره‌ها، که در مرو و با حضور مأمون برگزار شد، جاثلیق (اسقف بزرگ) دربارهٔ پدر و پسر و روح‌القدس سخن گفت و امام با استناد به ناتوانی مسیح از آفریدن و برانگیختن مردگان، الوهیت او را نقد کرد. این مناظره در الاحتجاج طبرسی و عیون أخبار الرضا گزارش شده است. افزون بر آن، سنت «ردیه‌نویسی» بر مسیحیت در جهان اسلام سابقه‌ای دیرینه دارد و آثاری مانند «الفصل» ابن حزم و رسالهٔ «الردّ علی النصاری» جاحظ در همین زمینه نوشته شده است.

نسبت با توحید

مسلمانان تثلیث را با توحید ناسازگار می‌دانند و آن را در شمار شرک به خدا جای می‌دهند؛ زیرا به باور آنان، هرگونه شریک قائل شدن برای خدا ــ حتی در مقام ذات ــ از حقیقت توحید بیرون است. در برابر، مسیحیان این آموزه را نه شرک، بلکه بیان توحید می‌دانند و بر آن‌اند که سه اقنوم، سه «خدا» نیستند. ازاین‌رو، منازعهٔ کلامی بر سر «معنای وحدت» است، نه بر سر شمار خدایان. قرآن نیز در آیهٔ ۷۳ سورهٔ مائده، پس از رد «سومِ سه» بودن، همان توحید را با تعبیر «وَ مَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا إِلَهٌ وَاحِدٌ» تأکید می‌کند.

نکتهٔ مهم آن است که در قرآن، خطاب این آیات به «اهل کتاب» با لحن نرم و همراه با دعوت به «کلمهٔ سواء» است؛ ازاین‌رو مفسران شیعه، این آیات را دعوت به توحید و پرهیز از غلوّ دانسته‌اند، نه دعوت به ستیز با مسیحیان.

منابع

• قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
• کتاب مقدس، عهد جدید (انجیل متی؛ انجیل یوحنا).
• قانون ایمان نیقیه (۳۲۵م) و قانون ایمان قسطنطنیه (۳۸۱م).
• ابن حزم، علی بن احمد؛ الفصل فی الملل والأهواء والنحل، قاهره: مکتبة الخانجی، بی‌تا.
• ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
• جاحظ، عمرو بن بحر؛ رسالة فی الردّ علی النصاری، در رسائل الجاحظ، قاهره: مکتبة الخانجی، ۱۳۸۴ق.
• صدوق، محمد بن علی؛ عیون أخبار الرضا، تهران: جهان، ۱۳۷۸ق.
• طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، قم: منشورات اسماعیلیان، بی‌تا.
• طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
• طبرسی، احمد بن علی؛ الاحتجاج، مشهد: مرتضی، ۱۴۰۳ق.