مسلم بن حجاج نیشابوری
| نام کامل | ابوالحسین مسلم بن حجاج بن مسلم بن ورد بن کوشاذ قشیری نیشابوری |
| زادروز | ۲۰۶ق (به قولی ۲۰۴ق) |
| زادگاه | نیشابور |
| وفات | ۲۵ رجب ۲۶۱ق |
| مدفن | نصرآباد، نیشابور |
|
| |
| اساتید |
محمد بن اسماعیل بخاری، احمد بن حنبل، اسحاق بن راهویه، قتیبة بن سعید، یحیی بن یحیی تمیمی، سعید بن منصور |
| شاگردان |
ترمذی، ابوحاتم رازی، ابن خزیمه، عبدالرحمن بن ابی‌حاتم، ابراهیم بن محمد بن سفیان، احمد بن سلمه |
| آثار |
صحیح مسلم، المسند الکبیر، الجامع الکبیر، الأسماء و الکنی، العلل، التمییز |
| شناخته‌شده برای |
از محدثان بزرگ اهل سنت و مؤلف صحیح مسلم، دومین کتاب از صحاح سته |
مسلم بن حجاج نیشابوری با نام کامل ابوالحسین مسلم بن حجاج بن مسلم بن ورد بن کوشاذ قشیری نیشابوری (۲۰۶–۲۶۱ق)، از نامدارترین محدثان اهل سنت و مؤلف صحیح مسلم، دومین کتاب از صحاح ششگانه، است.[۱] او در نیشابور زاده شد و برای فراگیری حدیث به حجاز، عراق، شام، مصر و ری سفر کرد و از محضر بخاری، احمد بن حنبل و اسحاق بن راهویه بهره برد.[۲] صحیح مسلم نزد اهل سنت، پس از صحیح بخاری، معتبرترین کتاب حدیثی شمرده می‌شود و برخی عالمان آن را از نظر نظم و دقت اسناد بر صحیح بخاری ترجیح داده‌اند.[۳] مسلم در ۲۵ رجب ۲۶۱ق در نصرآباد نیشابور درگذشت و همان‌جا به خاک سپرده شد.[۴] در منابع شیعی، او محدثی بزرگ از مدرسهٔ حدیثی اهل سنت شمرده می‌شود؛ با این حال، ادعای صحت همهٔ روایات صحیح مسلم از سوی عالمان شیعه پذیرفته نشده است.[۵]
محتویات
نسب، کنیه و ولادت
نسب کامل او را چنین نوشته‌اند: مسلم بن حجاج بن مسلم بن ورد بن کوشاذ قشیری نیشابوری. لقب «قشیری» به قبیلهٔ عرب بنی‌قشیر بازمی‌گردد. در اینکه او از تبار این قبیله بوده یا «مولی» و هم‌پیمان آنان، میان منابع اختلاف است؛ بیشتر منابع او را مولای بنی‌قشیر دانسته‌اند. کنیه‌اش ابوالحسین بود.[۶]
دربارهٔ سال ولادت او اختلاف است. بیشتر منابع سال ۲۰۶ق را نوشته‌اند و برخی ۲۰۴ق را آورده‌اند. زادگاه او نیشابور، از شهرهای خراسان، بود.[۷]
سفرهای علمی و مشایخ
مسلم از نوجوانی به فراگیری حدیث روی آورد. بر پایهٔ گزارش‌ها، از دوازده‌سالگی در نیشابور به استماع حدیث پرداخت و از محدثان شهر خود، مانند یحیی بن یحیی تمیمی و اسحاق بن راهویه، حدیث شنید.[۸]
او برای تکمیل دانش خود به حجاز، عراق، شام، مصر و ری سفر کرد و در مکه، مدینه، کوفه و بصره از محضر محدثان بزرگ بهره برد.[۹] از مهم‌ترین مشایخ او می‌توان به بخاری، احمد بن حنبل، اسحاق بن راهویه، قتیبة بن سعید، سعید بن منصور، عبدالله بن مسلمه قعنبی و یحیی بن یحیی تمیمی اشاره کرد.[۱۰] برخی منابع شمار مشایخ او را ۲۲۰ تن نوشته‌اند.[۱۱]
بیشترین تأثیر را بخاری بر او گذاشت. مسلم با بخاری آشنا شد و در تألیف صحیح خود از روش او پیروی کرد. خطیب بغدادی می‌گوید مسلم در پی روش بخاری رفت و در دانش او نظر کرد.[۱۲]
شاگردان
شاگردان بسیاری از او حدیث آموختند. ترمذی، ابوحاتم رازی، موسی بن هارون، احمد بن سلمه، ابن خزیمه، یحیی بن صاعد، محمد بن مخلد و عبدالرحمن بن ابی‌حاتم از جملهٔ آنان‌اند. ابراهیم بن محمد بن سفیان فقیه، راوی اصلی صحیح مسلم، نیز از شاگردان او بود.[۱۳]
جایگاه حدیثی
مسلم در منابع رجالی اهل سنت، حافظی ثقه و پیشوایی در حدیث شمرده شده است. ذهبی او را «امام»، «حافظ» و «حجت» خوانده است.[۱۴] ابوعلی نیشابوری دربارهٔ او گفته است: «ما تحت أدیم السماء کتاب أصح من کتاب مسلم بن حجاج»؛ هیچ کتابی در زیر آسمان از کتاب مسلم بن حجاج صحیح‌تر نیست.[۱۵]
نووی گزارش می‌کند که عالمان بر امامت، وثاقت و ضبط مسلم اتفاق دارند.[۱۶] دقت او در اسناد و شناخت رجال حدیث ستوده شده است. مقدمه‌ای که بر صحیح خود نوشته، از نخستین بحث‌های روشمند در باب اسناد و نقد راویان در تاریخ علوم حدیث شمرده می‌شود.[۱۷]
صحیح مسلم
مهم‌ترین اثر مسلم، صحیح مسلم یا «المسند الصحیح» است. او این کتاب را از میان سیصد هزار حدیثی که شنیده بود، گرد آورد.[۱۸] بر پایهٔ برخی گزارش‌ها، تدوین آن پانزده سال طول کشید.[۱۹]
صحیح مسلم از ۵۴ کتاب اصلی تشکیل شده و از «کتاب الإیمان» آغاز و به «کتاب التفسیر» پایان می‌یابد.[۲۰] شمار روایات آن را با تکرار ۷۲۷۵ حدیث و بدون تکرار نزدیک به سه هزار حدیث نوشته‌اند.[۲۱]
روش مسلم در این کتاب، گردآوری روایات یک موضوع در یک جا و جمع میان طرق مختلف یک حدیث بود. او میان روایاتی که خود شنیده بود («حدثنا») و روایاتی که با واسطه نقل می‌کرد («عن» و «قال») تفاوت می‌گذاشت. ذهبی به نقل از قاضی عیاض نوشته است که مسلم راویان را به سه طبقه تقسیم کرد: حافظان متقن، کسانی که به دقت آنان ملحق می‌شوند، و کسانی که دربارهٔ آنان اختلاف بوده است؛ او طبقهٔ چهارم، یعنی راویان ضعیف و متهم، را کنار گذاشت.[۲۲]
صحیح مسلم نزد اهل سنت، پس از صحیح بخاری، معتبرترین کتاب حدیثی است و برخی آن را از نظر نظم و دقت اسناد بر صحیح بخاری ترجیح داده‌اند.[۲۳] با این حال، همهٔ عالمان مسلمان صحت تمام روایات آن را نپذیرفته‌اند. برخی حافظان حدیث، مانند دارقطنی، شماری از روایات صحیحین را نقد کرده‌اند و عالمان شیعه نیز با توجه به ملاک‌های خود، همهٔ محتوای آن را معتبر نمی‌دانند.[۲۴]
مناسبات با بخاری و ماجرای ذهلی
مسلم با بخاری رابطه‌ای نزدیک داشت. هنگامی که بخاری به نیشابور آمد، مسلم از ملازمان و همراهان او شد و در مجالس او حاضر می‌شد.[۲۵]
در آن روزگار، محمد بن یحیی ذهلی، از بزرگان محدثان نیشابور، با بخاری بر سر مسئلهٔ «لفظ قرآن» اختلاف پیدا کرد. ذهلی بخاری را به بدعت متهم کرد و مردم را از حضور در مجلس او بازداشت. مسلم از این فرمان سرپیچید و همچنان به دیدار بخاری رفت.[۲۶] چون خبر به ذهلی رسید، در مجلس درس خود گفت هر کس چنین عقیده‌ای داشته باشد شایستهٔ حضور در مجلس او نیست. مسلم عبای خود را بر سر کشید و در برابر چشم حاضران از مجلس بیرون رفت و نوشته‌هایی را که از ذهلی فراهم کرده بود، برای او پس فرستاد. بدین‌سان رابطهٔ او با استادش ذهلی گسست.[۲۷]
این ماجرا نشان‌دهندهٔ استقلال رأی مسلم و وفاداری او به بخاری در یکی از پرتنش‌ترین منازعات حدیثی سدهٔ سوم هجری است.
آثار
منابع، آثار متعددی به مسلم نسبت داده‌اند. مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از: المسند الصحیح (صحیح مسلم)، المسند الکبیر علی أسماء الرجال، الجامع الکبیر علی الأبواب، الأسماء و الکنی، کتاب العلل، کتاب التمییز، المنفردات و الوحدان، الأقران، أوهام المحدثین، طبقات التابعین و سؤالاته لأحمد بن حنبل.[۲۸] از میان این آثار، تنها صحیح مسلم به طور کامل بر جای مانده و بیشتر کتاب‌های دیگر او از میان رفته‌اند.[۲۹]
برخی از این آثار در علوم حدیث، مانند شناخت علل حدیث و تمییز میان روایات صحیح و معلول، جایگاهی مهم دارند و نشان‌دهندهٔ تبحر مسلم در نقد حدیث‌اند.[۳۰]
وفات و آرامگاه
مسلم در ۲۵ رجب سال ۲۶۱ق، در نصرآباد، از آبادی‌های نیشابور، درگذشت. او را روز بعد، دوشنبه، در نیشابور به خاک سپردند.[۳۱] سن او را ۵۵ سال و به قولی نزدیک به شصت سال نوشته‌اند.[۳۲]
آرامگاه او در نیشابور شناخته‌شده و زیارتگاه مسلمانان است. ذهبی در سدهٔ هشتم هجری نوشته است که قبر مسلم در نیشابور مشهور است و زیارت می‌شود.[۳۳] بر پایهٔ گزارش‌های معاصر، آرامگاه او تا امروز در نیشابور پابرجا و مورد زیارت است.[۳۴]
مسلم بن حجاج در نگاه شیعه
عالمان شیعه مسلم را محدثی بزرگ و پرکار از مدرسهٔ حدیثی اهل سنت می‌شناسند و آثار او را در پژوهش‌های تطبیقی حدیث به کار می‌برند. برخی دانشمندان شیعه، مانند آیت‌الله سبحانی در «موسوعة طبقات الفقهاء»، او را در شمار فقیهان و محدثان سدهٔ سوم هجری آورده‌اند.[۳۵] جایگاه او در علم رجال اهل سنت نیز چنان است که کمتر کسی در وثاقت او تردید کرده است.[۳۶]
در برابر، عالمان شیعه ادعای صحت همهٔ روایات صحیح مسلم را نمی‌پذیرند. نقدهای آنان بر چند محور استوار است: نخست، روایاتی که به ظاهر با قرآن، سنت قطعی یا عقل قطعی ناسازگارند، مانند برخی روایات دربارهٔ تشبیه خداوند به آفریده‌ها یا جبر. دوم، کم بودن روایات اهل بیت (علیهم السلام) در صحیح مسلم؛ در سراسر این کتاب تنها شمار اندکی روایت از امامان اهل بیت (علیهم السلام) نقل شده است. سوم، حضور راویانی که در علم رجال شیعه ضعیف شمرده می‌شوند.[۳۷]
در عین حال، شیعیان برای اثبات برخی آموزه‌های خود به روایاتی از صحیح مسلم استناد می‌کنند. مشهورترین نمونه، حدیث ثقلین است که در «کتاب فضائل الصحابة» صحیح مسلم نقل شده است.[۳۸]
این دوگانگی نشان می‌دهد که داوری دربارهٔ مسلم و کتابش، به ملاک‌های رجالی و کلامی هر مکتب وابسته است. ازاین‌رو، داوری نهایی دربارهٔ جایگاه او، با توجه به تفاوت منابع، به خواننده واگذار می‌شود.
پانویس
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۵۵۷؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۵، ص۱۹۴.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۳، ص۱۰۰-۱۰۱؛ الموسوعة العربیة، ج۱۸، ص۵۸۹.
- ↑ نووی، شرح صحیح مسلم، ج۱، ص۱۴.
- ↑ ذهبی، تاریخ الإسلام، ج۶، ص۴۳۷.
- ↑ نجمی، سیری در صحیحین، ص۵۵؛ طباطبایی، آشنایی با تاریخ و منابع حدیث، ج۱، ص۷۸.
- ↑ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ج۱۰، ص۱۲۶؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۵۵۷؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۵، ص۱۹۴.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۵۵۷؛ ذهبی، تاریخ الإسلام، ج۶، ص۴۳۷؛ الموسوعة العربیة، ج۱۸، ص۵۸۹.
- ↑ محمدی ری‌شهری، شناخت‌نامه حدیث، ج۳، ص۱۸۶.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۵۵۸-۵۵۹؛ الموسوعة العربیة، ج۱۸، ص۵۸۹.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۳، ص۱۰۰-۱۰۱؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۵۵۷-۵۵۸.
- ↑ محمدی ری‌شهری، شناخت‌نامه حدیث، ج۳، ص۱۸۶-۱۸۷ (به نقل از: الإمام مسلم و منهجه فی صحیحه، ص۳۹).
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۳، ص۱۰۱.
- ↑ الموسوعة العربیة، ج۱۸، ص۵۸۹؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۵۷۸.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۵۵۷؛ ذهبی، تذکرة الحفاظ، ج۲، ص۵۸۸.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۵۶۶.
- ↑ نووی، شرح صحیح مسلم، ج۱، ص۱۴.
- ↑ معارف، جوامع حدیثی اهل سنت، ص۸۶-۸۷؛ طباطبایی، آشنایی با تاریخ و منابع حدیث، ج۱، ص۷۸.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۳، ص۱۰۱؛ نووی، شرح صحیح مسلم، ج۱، ص۱۵.
- ↑ محمدی ری‌شهری، شناخت‌نامه حدیث، ج۳، ص۱۸۸.
- ↑ محمدی ری‌شهری، شناخت‌نامه حدیث، ج۳، ص۱۸۸؛ معارف، جوامع حدیثی اهل سنت، ص۸۵ و ۹۰.
- ↑ صحیح مسلم، تحقیق عبدالباقی، مقدمه؛ معارف، جوامع حدیثی اهل سنت، ص۸۴.
- ↑ ذهبی، تاریخ الإسلام، ج۶، ص۴۳۷؛ معارف، جوامع حدیثی اهل سنت، ص۸۶-۸۷.
- ↑ نووی، شرح صحیح مسلم، ج۱، ص۱۴؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۵۶۵-۵۶۶.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۵۶۸؛ نجمی، سیری در صحیحین، ص۵۵ و ۱۱۳؛ طباطبایی، آشنایی با تاریخ و منابع حدیث، ج۱، ص۷۸.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۳، ص۱۰۱؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۵۶۲.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۵۶۲-۵۶۳.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۵۶۳-۵۶۴ (به نقل از: حاکم نیشابوری، تاریخ نیشابور).
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۵۷۵-۵۷۷؛ محمدی ری‌شهری، شناخت‌نامه حدیث، ج۳، ص۱۸۸.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۵۷۸.
- ↑ معارف، جوامع حدیثی اهل سنت، ص۸۴؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۵۷۶.
- ↑ ذهبی، تاریخ الإسلام، ج۶، ص۴۳۷؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۲، ص۵۷۴.
- ↑ الموسوعة العربیة، ج۱۸، ص۵۸۹؛ ذهبی، تاریخ الإسلام، ج۶، ص۴۳۷.
- ↑ ذهبی، تاریخ الإسلام، ج۶، ص۴۳۷.
- ↑ الموسوعة العربیة، ج۱۸، ص۵۸۹.
- ↑ سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء، ج۳، ص۵۷۸؛ محمدی ری‌شهری، شناخت‌نامه حدیث، ج۳، ص۱۸۶.
- ↑ نووی، شرح صحیح مسلم، ج۱، ص۱۴.
- ↑ نجمی، سیری در صحیحین، ص۵۵ و ۱۱۳؛ معارف، جوامع حدیثی اهل سنت، ص۸۸-۹۰؛ طباطبایی، آشنایی با تاریخ و منابع حدیث، ج۱، ص۷۸.
- ↑ صحیح مسلم، کتاب فضائل الصحابة، باب فضائل علی بن ابی‌طالب، ح۲۴۰۸.
منابع
- ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی؛ تهذیب التهذیب، بیروت: دار الفکر، چاپ اول، ۱۴۰۴ق/۱۹۸۴م؛ ج۱۰.
- ابن خلکان، احمد بن محمد؛ وفیات الأعیان و أنباء أبناء الزمان، تحقیق احسان عباس، بیروت: دار صادر، ۱۹۹۴م؛ ج۵.
- خطیب بغدادی، احمد بن علی؛ تاریخ بغداد، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا؛ ج۱۳.
- ذهبی، محمد بن احمد؛ تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، تحقیق بشار عواد معروف، بیروت: دار الغرب الإسلامی، ۲۰۰۳م؛ ج۶.
- ذهبی، محمد بن احمد؛ تذکرة الحفاظ، حیدرآباد: مجلس دائرة المعارف العثمانیة، ۱۳۷۴ق؛ ج۲.
- ذهبی، محمد بن احمد؛ سیر أعلام النبلاء، تحقیق شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت: مؤسسة الرسالة، چاپ دهم، ۱۴۱۴ق؛ ج۱۲.
- سبحانی، جعفر؛ موسوعة طبقات الفقهاء، قم: مؤسسة الإمام الصادق علیه السلام، ۱۴۱۸ق؛ ج۳.
- صحیح مسلم، تحقیق محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا؛ ج۴.
- طباطبایی، محمدکاظم؛ آشنایی با تاریخ و منابع حدیث؛ ج۱.
- معارف، مجید؛ جوامع حدیثی اهل سنت، تهران: سمت و دانشکده علوم حدیث، ۱۳۸۵ش.
- محمدی ری‌شهری، محمد؛ شناخت‌نامه حدیث، قم: دار الحدیث، چاپ اول، ۱۳۹۷ش؛ ج۳.
- الموسوعة العربیة، مدخل «مسلم بن الحجاج»، دمشق: هیئة الموسوعة العربیة، ۲۰۰۷م؛ ج۱۸.
- نجمی، محمدصادق؛ سیری در صحیحین، تهران: دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۵۹ش.
- نووی، یحیی بن شرف؛ شرح صحیح مسلم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۳۹۲ق؛ ج۱.
