عمر بن محمد نسفی
«نجمالدین عمر بن محمد نَسَفی» معروف به «مُفتى الثقلین» (۵۳۷-۴۶۱ ق)، مفسر، فقیه، اصولى، حافظ، محدث، متکلم، ادیب و شاعر مسلمان حنفى مذهب در قرن ششم هجری است. نسفی صاحب تألیفات بسیاری در زمینهى فقه، حدیث، تفسیر، تاریخ و شعر بوده است.
| نام کامل | عمر بن محمد نَسَفی |
| زادروز | ۴۶۱ قمری |
| زادگاه | نسف، سمرقند |
| وفات | ۵۳۷ قمری |
| مدفن | سمرقند |
|
| |
| اساتید |
ابوالقاسم بن بیان، اسماعیل بن محمد نوحى، حسن بن عبدالملک قاضى، حسین کاشغرى، على بن حسن ماتریدى،... |
| شاگردان |
ابواللیث احمد بن عمر، محمد بن ابراهیم تورپشتى،... |
| آثار |
الأکمل الأطول، التیسیر فی التفسیر، القند فی ذکر علماء السمرقند، عقائد النسفیة، بعث الرغائب لبحث الغرائب، طلبة الطلبة، یواقیت المواقیت، منهاج الدرایة،... |
زندگینامه
نجمالدین ابوحفص عمر بن محمد نسفی، اهل سمرقند بود و در سال ۴۶۲ یا ۴۶۱ قمری در نسف به دنیا آمد و همانجا در سال ۵۳۷ قمری درگذشت.
نسفی در بغداد از ابوالقاسم بن بیان، حدیث شنید و از اسماعیل بن محمد نوحى و حسن بن عبدالملک قاضى و مهدى بن محمد علوى و عبدالله بن على نسفى و ابوالیسر محمد نسفى و حسین کاشغرى و ابومحمد حسن بن احمد سمرقندى و على بن حسن ماتریدى روایت کرد.
او خود در زمینهى فقه، حدیث، تفسیر، تاریخ و فنون شعر متبحر بود. ابواللیث احمد بن عمر (فرزندش) و محمد بن ابراهیم تورپشتى، نیز از وى روایت کرده اند.
نسفی از چنان شهرتی برخوردار است که سمعانی در کتاب معجم خود در شرح حال او مینویسد: «از آنجا که وی بسیار مشهور است و تألیفات بسیاری دارد، من او را در این مجموعه ذکر کردم». یکی از نویسندگان سده نهم هجری نیز او را «مُفتی الثقلین» نامیده است، به جهت این که گویند جن و انس از محضرش تعلیم مى گرفتهاند.
ابن نجار درباره او و کتاب هایش مینویسند: «او فقیهی فاضل، مفسر، محدث و ادیبی ذوالفنون است و کتابهایی در تفسیر، حدیث و... به رشته تحریر درآورده است و شاید شمار نگاشتههای او به ۱۰۰ برسد».
آثار و تألیفات
عمر نسفی صاحب تألیفات بسیاری است و حدود صد اثر را به وى نسبت دادهاند؛ از جمله:
- القند فی ذکر علماء السمرقند، از مهمترین آثار اوست؛
- الأکمل الأطول، تفسیر بزرگ نسفی، در چهار مجلد؛
- التیسیر فی التفسیر، تفسیر مختصر (ترجمه تفسیری قرآن به پارسی)؛ این ترجمه فارسی از قدیمیترین ترجمههای موجود است؛
- عقائد النسفیة، با موضوع توحید و عقاید اسلامی، مورد توجه و عنایت بسیاری از عالمان قرار دارد. این کتاب در بسیاری از حوزههای علمیه اهل سنت و به ویژه در دانشگاه الازهر جزو کتب درسی است. از شروح و حواشی بسیاری که بر این کتاب نوشته شده، مهمترین و مشهورترین آنها شرح سعدالدین تفتازانی (م ۷۹۱ ق) است. البته در صحت انتساب این کتاب به نسفى تردید مى باشد، چنانکه بعضى آن را به برهان الدین محمد بن محمد نسفى منسوب کرده اند؛
- بعث الرغائب لبحث الغرائب؛
- تطویل الأسفار لتحصیل الأخبار؛
- الجمل المأثورة؛
- الحصائل فی الفروع؛
- دعوات المستغفرین؛
- شرح الأصول؛
- طلبة الطلبة، فی الاصطلاحات الفقهیه علی مذهب الفاظ کتب الحنفیه؛
- فی بیان مذهب التصوّف و أهله؛
- یواقیت المواقیت، فی فضائل الشهور و الأیام؛
- قید الأوابد؛
- تاریخ بخارا؛
- مشارع الشارع؛
- منهاج الدرایة، در فروع؛
- النجاح فى شرح اخبار کتاب الصحاح؛
- الإشعار بالمختار من الأشعار یا «المختار من الأشعار» در بیست مجلد؛
- منظومة الخلافیات یا «منظومة فى الخلاف»؛
- نظم کتاب «الجامع الصغیر» امام محمد شیبانى، در فروع.
منابع
- اثرآفرینان، انجمن مفاخر فرهنگی، ج۶، ص۳۷.
- نرم افزار جغرافیای جهان اسلام، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
