ظهار

ظهار، از احکام ازدواج در فقه اسلامی است که در آن مرد به همسرش می‌گوید: «أنتِ عليَّ كظهرِ أُمّي»؛ «تو بر من مانند پشت مادرم هستی.» این جمله در جاهلیت، طلاقی قطعی و همیشگی شمرده می‌شد، اما قرآن آن را سخنی زشت و ناروا خواند و برای آن کفاره معین کرد. ظهار با نازل شدن آیات نخست سوره مجادله دربارهٔ زنی که از شوهرش شکایت کرد، تشریع و سامان یافت.

واژه و تعریف

«ظهار» از مادهٔ «ظهر» گرفته شده است؛ زیرا صورت اصلی آن این است که مرد به همسرش بگوید: «أنتِ عليَّ كظهرِ أُمّي». انتخاب «ظهر» (پشت) از آن روست که در آمیزش، زن مانند مرکوب است و پشت، جای سوار شدن؛ بنابراین مرد با این جمله، همبستری با همسرش را به همبستری با مادرش تشبیه می‌کند، که امری ممنوع است. به گفتهٔ صاحب جواهر الکلام، این تشبیه، استعاره‌ای لطیف است و در جاهلیت، طلاقی بود که تا ابد همسر را بر مرد حرام می‌کرد.

سبب نزول

بر پایهٔ روایتی که در تفسیر علی بن ابراهیم از امام باقر علیه السلام نقل شده، زنی مسلمان نزد پیامبر (ص) آمد و از شوهرش شکایت کرد که او را ظهار کرده است. پیامبر (ص) به او فرمود: «از او چه شکایتی داری؟» و زن ماجرا را گفت. خداوند در همین باره آیات نخست سورهٔ مجادله را نازل کرد. پیامبر (ص) شوهر را فراخواند و از او پرسید: «به همسرت گفتی: تو بر من مانند پشت مادرم حرام هستی؟» او گفت: آری. پیامبر (ص) فرمود: «خداوند دربارهٔ تو و همسرت قرآنی نازل کرده است»؛ سپس آیات را بر آن دو خواند و فرمود: «همسرت را به خود بازگردان، زیرا سخنی زشت و نادرست گفتی؛ خدا تو را بخشید و بیامرزید؛ دیگر تکرار مکن.»

حکم قرآن

قرآن در سوره مجادله ظهار را چنین سامان داده است:

«الَّذِينَ يُظَاهِرُونَ مِنكُم مِّن نِّسَائِهِم مَّا هُنَّ أُمَّهَاتِهِمْ ۚ إِنْ أُمَّهَاتُهُمْ إِلَّا اللَّاتِي وَلَدْنَهُمْ ۚ وَإِنَّهُمْ لَيَقُولُونَ مُنكَرًا مِّنَ الْقَوْلِ وَزُورًا ۚ وَإِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ»؛ «کسانی از شما که همسرانشان را ظهار می‌کنند، آنان مادرانشان نیستند؛ مادرانشان تنها زنانی هستند که آنان را زاییده‌اند؛ آنان سخنی زشت و نادرست می‌گویند؛ و همانا خداوند بخشنده و آمرزنده است.»

«وَالَّذِينَ يُظَاهِرُونَ مِن نِّسَائِهِمْ ثُمَّ يَعُودُونَ لِمَا قَالُوا فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مِّن قَبْلِ أَن يَتَمَاسَّا ۚ ذَٰلِكُمْ تُوعَظُونَ بِهِ ۚ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ»؛ «و کسانی که همسرانشان را ظهار می‌کنند و سپس از آنچه گفتند بازمی‌گردند، باید پیش از آنکه با یکدیگر تماس بگیرند، برده‌ای را آزاد کنند؛ این شما را بدان پند می‌دهد؛ و خدا به آنچه می‌کنید آگاه است.»

«فَمَن لَّمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ مِن قَبْلِ أَن يَتَمَاسَّا ۖ فَمَن لَّمْ يَسْتَطِعْ فَإِطْعَامُ سِتِّينَ مِسْكِينًا»؛ «و کسی که [برده‌ای] نیابد، باید پیش از تماس با یکدیگر، دو ماه پیوسته روزه بگیرد؛ و کسی که [بر روزه] توانایی ندارد، باید شصت مسکین را غذا دهد.»

کفاره و ترتیب آن

بر پایهٔ این آیات، ظهار موجب جدایی قطعی نمی‌شود؛ بلکه مرد با گفتن آن، مرتکب گناه شده و برای بازگشت به همسرش باید کفاره بپردازد. کفارهٔ ظهار به ترتیب عبارت است از: آزاد کردن برده، و در صورت نبودن توانایی، دو ماه روزهٔ پیوسته، و در صورت ناتوانی از روزه، غذا دادن به شصت مسکین. این کفاره باید پیش از تماس با همسر پرداخت شود.

صاحب جواهر الکلام تصریح می‌کند که ظهار، طلاق نیست و همسر همچنان همسر اوست؛ تنها آمیزش با او پیش از پرداخت کفاره حرام است. در فقه شیعه، ظهار با شرایطی محقق می‌شود و اگر مرد از گفتهٔ خود بازگردد، باید کفاره بدهد.

تفاوت با طلاق

در جاهلیت، ظهار نوعی طلاق بود که زن را برای همیشه بر شوهر حرام می‌کرد. قرآن این رسم را اصلاح کرد: از یک سو آن را «منکر و زور» خواند و از سوی دیگر راه بازگشت را با کفاره باز گذاشت. به این ترتیب، ظهار از طلاق جدا شد و به عنوان یک گناه با کفاره شناخته شد.

ارزیابی

حکم ظهار نشان‌دهندهٔ اصلاح یک رسم جاهلی است که زن را در وضعیتی دشوار قرار می‌داد. قرآن با نامیدن آن به «سخن زشت و نادرست» و تعیین کفاره، هم مرد را از این کار بازداشت و هم راه بازگشت خانواده را هموار کرد. در فقه شیعه، ظهار با تفصیل فراوانی در باب نکاح و طلاق بررسی شده و احکام آن در جواهر الکلام در ضمن کتاب ظهار آمده است.

منابع

• قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
• نجفی، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا؛ ج۳۳.