جواهر الاسرار و زواهر الانوار (کتاب)


نویسنده	حسین بن حسن خوارزمی
موضوع	ش‍رح‌ م‍ث‍ن‍وی‌ م‍ول‍وی‌
زبان	فارسی
تعداد جلد	۴
تصحیح	محمدجواد شریعت

«جواهر الأسرار و زواهر الأنوار» تألیف کمال الدین حسین بن حسن خوارزمی (م، ۸۴۰ ق)، ادیب، شاعر و عرفان‌پژوه شیعه در قرن نهم هجری است. این کتاب از شروح فارسی و عرفانی مهم «مثنوی معنوی» اثر جلال الدین محمد مولوی است.

معرفی کتاب

کتاب «جواهر الأسرار و زواهر الأنوار» اولین شرح «مثنوی مولوی» است، که تقریبا یک قرن پس از تدوین مثنوی، به قلم کمال الدین حسین خوارزمی (م، ۸۴۰ ق) - که خود را از لحاظ مشرب تصوف پیرو مولوی می داند - نوشته شده است.

شارح از عالمان بزرگ عصر خود بوده و به مولوی و آثارش خصوصاً «مثنوی معنوی» عشق می‌ورزیده و دایم به تدریس و حل مشکلات آن می‌پرداخته است. او به تشویق استادش، خواجه ابوالوفای خوارزمی از سلسلۀ کبرویه، به شرح و تفسیر کامل «مثنوی مولوی» اقدام می‌کند.

کتاب در سال های آخر عمر کمال الدین خوارزمی به رشته تحریر درآمده و به شرح سه دفتر از دفترهای شش گانه مثنوی مولوی اختصاص دارد و مؤلف توفیق شرح سه دفتر دیگر را نیافته است.

خوارزمی به جنبه‌های عرفانی ابیات توجه ویژه مبذول داشته و در نوشتارش از اندیشه‌های ابن عربی تأثیر فراوان پذیرفته است. ولی امروزه، این اثر، بیشتر از نگاه ادبی و نثر مسجّع، زیبا و دل انگیزی که دارد و همچنین به خاطر مطالب و موضوعاتی که در مقالات ده گانه جلد اول کتاب آمده؛ مورد علاقۀ اهل ادب و تحقیق قرار می‌گیرد.

این کتاب با مقدمه، تصحیح و تحشیه محمدجواد شریعت در سال ۱۳۸۴ به چاپ رسیده و در مراسم کتاب سال جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان کتاب برگزیده معرفی شد.

محتوای کتاب

این شرح در چهار مجلد به چاپ رسیده است. جلد اول شامل یک مقدمه و ده مقاله است و جلد دوم شرح دفتر اول و جلد سوم شرح دفتر دوم و جلد چهارم شرح دفتر سوم است.

در مقدمه‌ مفصل این شرح، اصول عرفان اسلامی را بیان کرده است. عناوین مقالات ده‌گانه -که به زبان عربی نگاشته شده- و موضوعات آن‌ها عبارت است از:

مقالۀ اول، با عنوان «فی ذکر بعض مشایخ هذه الطریقه و ایراد مانطقوا به من الحقیقه» که بزرگ‌ترین مقاله این مجموعه است؛ به شرح حال بعضی از مشایخ و بزرگان صوفیه، از حضرت علی(ع) (که صوفیان سند خرقه را به او منتهی می‌کنند) تا مولانا پرداخته و عباراتی از کلام آن‌ها را نقل نموده است.
مقاله دوم، درباره شرح و تفسیر الفاظ و اصطلاحات رایج در میان صوفیه نگارش یافته و فروزانفر این مقاله را برای شناسایی مقامات رجال صوفیان و فهم مصطلحات آن‌ها یکی از منابع سرشار و دارای اهمیت فراوان دانسته است.
مقاله سوم، که دربارۀ «تباین مشارب ارباب الحال و تباعد مراتب اصحاب الکمال» است وارد برخی از بحث‌های نظری عرفان شده است.
مقاله چهارم، در بیان حضرات ذاتیه و بعضی مراتب کلیه است.
مقاله پنجم در اسماء و صفات الهی است.
مقاله ششم در عوالم و حضرات خمسه الهیه است.
مقاله هفتم در مبدأ و معاد است.
در مقاله هشتم، خوارزمی به بیان حقیقت روح و فرق میان ظهورات و مراتب آن در عالم کبیر و عالم صغیر پرداخته است.
در مقاله نهم، بحث خود را با تجلّی حق آغاز می‌کند و روح را مظهر و محل تجّلی می‌داند که در پرتو آن راه فنا و نیستی را طی می‌کند و اصول ده گانه آن را شرح می‌دهد.
مقاله دهم، در بیان حقیقت محبّت و اقسام آن نوشته شده است.

خوارزمی پس از مقدمه، شروع به شرح «مثنوی معنوی» می‌کند. شخصیت مولوی در این شرح به صورت جامع بیان شده است. روش کار او چنین است که ابتدا متن یک يا چند بیتی که نیازمند شرح دیده ذکر می‌کند و بعد مفهوم عرفانی آن را شرح و بسط می‌دهد. در ضمن شرح، آیات و روایاتی که با معنی ابیات مورد نظر متناسب است نقل می‌کند و نیز در توضیح ابیات از کلمات بزرگان و حکایات صوفیان و اشعار و امثال بهره می‌گیرد. همچنین در بسط مطالب از اشعاری که ظاهراً سرودۀ خودش است استفاده می‌کند.

کمال الدین خوارزمی در نوشتار خود از آرایه‌های ادبی، مانند سجع و جناس و استعاره نیز کمک می‌گیرد که گاه سخنش پُر تکلّف و خسته کننده می‌شود. نثر خوارزمی، مرصّع و مسجّع و بسیار زیبا و دل انگیز است و گاهی انسان احساس نمی کند که این کلمات با دقت انتخاب شده است و این موضوع نه تنها در مقدمه، بلکه در سرتاسر کتاب حاکم است. اما آنچه در تألیف «جواهر الاسرار» بیشتر مورد توجه خوارزمی بوده، کوشش در تزکیه نفس و تهذیب اخلاق و رسیدن به درجات عالی انسانی است؛ همان چیزی که مولانا در «مثنوی» دنبال می‌کند.