وعید: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
(ویرایش)
 
(۲ نسخه‌ٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
 
{{الگو:منبع الکترونیکی معتبر|ماخذ=پایگاه}}
 
{{الگو:منبع الکترونیکی معتبر|ماخذ=پایگاه}}
  
وعید خبری است که در شر و تهدید استعمال می گردد.
+
'''«وعید»''' از واژگان [[قرآن|قرآنی]] است که معمولا در مقابل «وَعد» قرار گرفته و به معنای خبری است که در شرّ و تهدید استعمال می گردد.
  
==معنای واژه وعید==
+
==مفهوم‌شناسی واژه وعید==
  
"وعد" در لغت به معنی عهد می­باشد<ref>قرشى، سيد على اكبر؛ قاموس قرآن، تهران، دارالكتب الإسلامية، 1371ش، ششم، ج‌7، ص227.</ref> و در اصطلاح عبارتست از تعهد كردن به انجام أمری، خواه آن أمر خير باشد يا شرّ و اختصاص پيدا كردن به يكى از آنها بواسطه قرينه، معين مى‌شود.<ref>مصطفوی، حسن؛ تفسير روشن، تهران، مرکز نشر کتاب، 1380 ش، چاپ اول، ج‌3، ص219.</ref> و "وعید" که از وعد گرفته شده خبری است که فقط در وعده شر و تهدید استعمال می­گردد.<ref>بانوی اصفهانی امین، سیّده نصرت؛ مخزن العرفان فی تفسير قرآن، تهران، نهضت زنان مسلمان، 1361ش، ج‌4، ص274و275.</ref>  
+
"وعد" در لغت به معنی عهد می­ باشد<ref>قرشى، سید على اکبر؛ قاموس قرآن، تهران، دارالکتب الإسلامیة، ۱۳۷۱ش، ششم، ج‌۷، ص۲۲۷.</ref> و در اصطلاح عبارتست از تعهد کردن به انجام أمری، خواه آن أمر خیر باشد یا شرّ و اختصاص پیدا کردن به یکى از آنها بواسطه قرینه، معین مى‌ شود.<ref>مصطفوی، حسن؛ تفسیر روشن، تهران، مرکز نشر کتاب، ۱۳۸۰ ش، چاپ اول، ج‌۳، ص۲۱۹.</ref> و "وعید" که از وعد گرفته شده خبری است که فقط در وعده شرّ و تهدید استعمال می­ گردد.<ref>بانوی اصفهانی امین، سیّده نصرت؛ مخزن العرفان فی تفسیر قرآن، تهران، نهضت زنان مسلمان، ۱۳۶۱ش، ج‌۴، ص۲۷۴و۲۷۵.</ref> در [[قرآن|قرآن کریم]] آمده است: «... کلٌّ کذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ وَعِیدِ».<ref>[[سوره ق]]/۱۴.</ref>
  
==تفاوت وعده با وعید==
+
تفاوتهایی بین «وعده» و «وعید» وجود دارد، از جمله:
  
*1) مهمترین تفاوتی که بین این دو کلمه وجود دارد تفاوت از ناحیه استعمال است و آن این است که: "وعد" هم در وعده خير و هم در وعده شر بكار می­رود ولى "وعيد" و "ایعاد" فقط در وعده شر استعمال مي­شود.<ref>ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت، دار صادر، 1414، ج‌3، ص463.</ref>
+
*مهمترین تفاوت بین این دو کلمه از ناحیه استعمال است و آن این است که: "وعد" هم در وعده خیر و هم در وعده شرّ بکار می­ رود، ولى "وعید" و "ایعاد" فقط در وعده شرّ استعمال می ­شود.<ref>ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت، دار صادر، ۱۴۱۴، ج‌۳، ص۴۶۳.</ref>
  
*2) فرق دیگری که بین "وعد" و "وعید" وجود دارد در تخلف پذیری آنهاست چرا که: خُلف وعده قبیح است زیرا مستلزم وقوع کذب از طرف خداوند است و صدور آن از خداوند محال است،<ref>طيّب، سيد عبدالحسين؛ أطيب البيان في تفسير القرآن، تهران، انتشارات اسلام، 1378 ش، چاپ دوم، ج‌10، ص360.</ref> ولی خُلف وعید در مواردی، نه تنها قبیح نیست بلکه حُسن هم دارد چون این کار نوعی اظهار کرم است.<ref>همان، ج‌1، ص299.</ref>
+
*فرق دیگری که بین "وعد" و "وعید" وجود دارد، در تخلف پذیری آنهاست چرا که: خُلف وعده قبیح است، زیرا مستلزم وقوع کذب از طرف [[الله|خداوند]] است و صدور آن از خداوند محال است،<ref>طیب، سید عبدالحسین؛ أطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات اسلام، ۱۳۷۸ ش، چاپ دوم، ج‌۱۰، ص۳۶۰.</ref> ولی خُلف وعید در مواردی، نه تنها قبیح نیست بلکه حُسن هم دارد، چون این کار نوعی اظهار کرم است.<ref>همان، ج‌۱، ص۲۹۹.</ref>
  
*3) وعده از راه تفضل خداوند بر بندگان است نه استحقاق بندگان زيرا مؤمن هر چه ايمانش كاملتر باشد و اعمال صالحه او زيادتر باشد، نمی­تواند شكر كوچكترين نعمت­های الهى را اداء نماید تا مستحق دریافت آن وعده ها گردد ولی وعيد از راه استحقاق عباد است و خداوند زائد بر استحقاق، کسی را عذاب نمى‌كند بلكه چه بسا عفو نموده و گذشت مى‌كند.<ref>همان، ج‌9، ص275.</ref>
+
*وعده از راه تفضل خداوند بر بندگان است نه استحقاق بندگان، زیرا مؤمن هر چه ایمانش کاملتر باشد و اعمال صالحه او زیادتر باشد، نمی­تواند شکر کوچکترین نعمت­های الهى را اداء نماید تا مستحق دریافت آن وعده ها گردد، ولی وعید از راه استحقاق عباد است و خداوند زائد بر استحقاق، کسی را عذاب نمى‌کند بلکه چه بسا [[عفو]] نموده و گذشت مى‌کند.<ref>همان، ج‌۹، ص۲۷۵.</ref>
  
 
==وعید در قرآن==
 
==وعید در قرآن==
  
در [[قرآن]] برای حفظ روحیه خوف و رجا به تناسب وعده­های نیک به مؤمنان به انذار انسانها نیز پرداخته و آنها را از سرپیچی دستورات خداوند بیم داده است تا از این راه، بقاء حیات نوع بشر را تداوم بخشیده و به مسیر کمال رهنمون گردد.
+
در [[قرآن|قرآن کریم]] برای حفظ روحیه [[خوف و رجاء|خوف و رجا]] به تناسب وعده ­های نیک به مؤمنان، به [[انذار]] انسانها نیز پرداخته و آنها را از سرپیچی دستورات خداوند بیم داده است تا از این راه، بقاء حیات نوع بشر را تداوم بخشیده و به مسیر کمال رهنمون گردد.
  
واژه وعید در قرآن شش مرتبه استعمال شده است و انسانها را از تحقق وعید­های الهی بیم داده و عاقبت کسانی که وعید­های الهی را جدی گرفته و همچنین عاقبت کفار که وعیدهای الهی را دروغ انگاشتند را یادآوری نموده است که ما برخی از این وعیدها را ذکر نموده و بررسی می­نماییم:
+
واژه «وعید» در قرآن شش مرتبه استعمال شده است و انسانها را از تحقق وعید­های الهی بیم داده و عاقبت کسانی که وعید­های الهی را جدی گرفته و همچنین عاقبت کفار که وعیدهای الهی را دروغ انگاشتند را یادآوری نموده است که در اینجا برخی از این وعیدها را ذکر می ­نماییم:
  
*1. وعیدهای خدا به کفّار:
+
* '''وعید خدا به کفّار:''' یکی از گروههایی که مخاطب وعیدهای خداوند قرار گرفته ­اند کفار می ­باشند، چرا که این گروه به عنوان اصلی ­ترین دشمن [[حق]] جویان به حساب می ­آمدند، آنها به دلیل لجاجت از [[ایمان]] آوردن خود و دیگران جلوگیری می­ کردند و [[پیامبران|أنبیاء]] الهی و کتب آنها را تکذیب می­ نمودند، لذا خداوند برای مقابله با این رفتارها، وعیدهای متفاوتی از جمله وعید [[عذاب]] در دنیا و [[آخرت]] به آنها داده است که نمونه­ های آن در قرآن فراوان به چشم می ­خورد: {{متن قرآن|«فَإِذا نُقِرَ فِی النَّاقُورِ فَذلِک یوْمَئِذٍ یوْمٌ عَسِیرٌ عَلَى الْکافِرِینَ غَیرُ یسِیرٍ»}}؛<ref>[[سوره مدثر]]/۸، ۹، ۱۰.</ref> و هنگامی که در صور دمیده شود، آن روز روزى سخت است و براى کافران آسان نیست. در این آیات خداوند به [[کفر|کافران]] که آیات الهی را [[مسخره]] کرده و قرآن را سحر نامیدند، وعید شدیدی می­ دهد و به آنها روزی سخت و مصیبت بار را وعده می­ دهد.<ref>طباطبائی، سیّد محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفترانتشارت اسلامی جامعه مدرسین، ۱۴۱۷ق، چاپ پنجم، ج‌۲۰، ص۸۵.</ref>
 
+
* '''وعید خدا به منافقان:''' [[نفاق|منافقان]] از دیگر گروههایی هستند که خداوند به آنها وعید داده است: {{متن قرآن|«یا أَیهَا الرَّسُولُ لایحْزُنْک الَّذِینَ یسارِعُونَ فِی الْکفْرِ مِنَ الَّذِینَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُم‌... أُولئِک الَّذِینَ لَمْ یرِدِاللَّهُ أَنْ یطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِی الدُّنْیا خِزْی وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِیم‌»}}؛<ref>[[سوره مائده]]/۴۱.</ref> اى فرستاده (خدا)! آنها که در مسیر کفر شتاب مى‌کنند و با زبان مى‌گویند: «ایمان آوردیم» و قلب آنها ایمان نیاورده، تو را اندوهگین نسازند... آنها کسانى هستند که خدا نخواسته دلهایشان را پاک کند، در دنیا رسوایى و در آخرت مجازات بزرگى نصیبشان خواهد شد. خداوند در قسمت آخر این آیه منافقان را تهدید می­ نماید و به آنها وعید خواری در دنیا و عذاب دردناک در آخرت را می­ دهد.<ref>المیزان فی تفسیر القرآن، ج‌۵، ص۳۴۰.</ref>
یکی از گروههایی که مخاطب وعیدهای خداوند قرار گرفت ه­اند کفار می­باشند چرا که این گروه به عنوان اصلی­ترین دشمن حق جویان به حساب می­آمدند، آنها به دلیل لجاجت از ایمان آوردن خود و دیگران جلوگیری می­کردند و أنبیاء الهی و کتب آنها را تکذیب می­نمودند لذا خداوند برای مقابله با این رفتارها، وعیدهای متفاوتی از جمله وعید عذاب در دنیا و آخرت به آنها داده است که نمونه­ های آن در قرآن فراوان به چشم می­خورد: {{متن قرآن|«فَإِذا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ فَذلِكَ يَوْمَئِذٍ يَوْمٌ عَسِيرٌ عَلَى الْكافِرِينَ غَيْرُ يَسِيرٍ»}}؛<ref>[[سوره مدثر]]/8، 9، 10.</ref> و هنگامی كه در صور دميده شود، آن روز روزى سخت است و براى كافران آسان نیست.
+
* '''وعید خدا به بنی إسرائیل:''' قوم [[بنی اسرائیل|بنی­ إسرائیل]] نیز از گروههایی است که خداوند به آنها وعید داده است: {{متن قرآن|«وَ إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّک لَیبْعَثَنَّ عَلَیهِمْ إِلى‌ یوْمِ الْقِیامَةِ مَنْ یسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذابِ إِنَّ رَبَّک لَسَرِیعُ الْعِقابِ وَ إِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِیم»}}؛<ref>[[سوره اعراف]]/۱۶۷.</ref> و (نیز به خاطر بیاور) هنگامى را که پروردگارت اعلام کرد: تا دامنه قیامت کسى را بر آنها مسلط خواهد ساخت که همواره آنها را در عذاب سختى قرار دهد زیرا پروردگارت مجازاتش سریع است... . "تأذّن" و "إذن" هر دو به معنى اعلام کردن است و نیز به معنى [[سوگند]] یاد کردن آمده است، لذا از این [[آیه]] استفاده مى‌شود که‌ خداوند به این قوم وعید داده است که تا دامنه [[قیامت|قیامت]] در ناراحتى و عذاب باشند و هرگز روى آرامش کامل را نبینند، هر چند براى خود دولتى تأسیس کنند مگر این که براستى، روش خود را تغییر دهند و دست از [[ظلم]] و [[فساد]] بکشند.<ref>مکارم شیرازی، ناصر؛ تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ ش، چاپ اول، ج‌۶، ص۴۳۰.</ref>
 
+
* '''وعید خدا به کم فروشان:''' خداوند در قرآن، کم فروشان را تهدید نموده و آنها را مشمول وعید خود گردانیده است: {{متن قرآن|«وَیلٌ لِلْمُطَفِّفِین‌»}}؛<ref>[[سوره مطففین]]/۱.</ref> واى بر کم‌فروشان! «ویل» کلمه ­ای است که برای تهدید و وعید وضع شده است<ref>طوسى، محمد بن حسن؛ التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ج‌۱۰، ص۲۹۵.</ref> و به معنى شرّ و اندوه و عذاب یا هلاک است و معنى [[لعن|لعنت]] دارد، با این وصف خداوند کم فروشان را به هلاک و لعنت خود تهدید نموده است و در ادامه آیات می­ فرماید: {{متن قرآن|«کلاَّ إِنَّ کتابَ الفُجَّارِ لَفِی سِجِّین‌»}}؛<ref>سوره مطففین‌/۷.</ref> چنین نیست که آنها (درباره قیامت) مى‌پندارند، به یقین نامه اعمال بدکاران در «[[سجین|سجّین]]» است.‌ بنابر نظر مفسرین، تفسیر مشهور از سجین این است که این واژه به معنای [[دوزخ]] باشد که در این صورت معنى آیه چنین است: «سرنوشت مقرر و مسلم بدکاران در [[جهنم]] است» بنابراین دو آیه خداوند به کم فروشان وعید سنگینی داده است.<ref>تفسیر نمونه، ج‌۲۶، ص۲۵۴.</ref>
در این آیات خداوند به [[کفر|کافران]] که آیات الهی را مسخره کرده و قرآن را سحر نامیدند، وعید شدیدی می­دهد و به آنها روزی سخت و مصیبت بار را وعده می­دهد.<ref>طباطبائی، سیّد محمدحسین؛ الميزان فی تفسیر القرآن، قم، دفترانتشارت اسلامی جامعه مدرسین، 1417ق، چاپ پنجم، ج‌20، ص85.</ref>
 
 
 
*2. وعیدهای خدا به منافقان:
 
 
 
[[نفاق|منافقان]] از دیگر گروههایی هستند که خداوند به آنها وعید داده است: {{متن قرآن|«يا أَيُّهَا الرَّسُولُ لايَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُم‌... أُولئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِاللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ وَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيم‌»}}؛<ref>[[سوره مائده]]/41.</ref> اى فرستاده (خدا)! آنها كه در مسير كفر شتاب مى‌كنند و با زبان مى‌گويند: «ايمان آورديم» و قلب آنها ايمان نياورده، تو را اندوهگين نسازند... آنها كسانى هستند كه خدا نخواسته دلهايشان را پاك كند، در دنيا رسوايى و در آخرت مجازات بزرگى نصيبشان خواهد شد.
 
 
 
خداوند در قسمت آخر این آیه منافقان را تهدید می­نماید و به آنها وعید خواری در دنیا و عذاب دردناک در آخرت را می­دهد.<ref>الميزان في تفسير القرآن، ج‌5، ص340.</ref>  
 
 
 
*3. وعیدهای خدا به بنی إسرائیل:
 
 
 
قوم [[بنی اسرائیل|بنی­ إسرائیل]] نیز از گروههایی است که خداوند به آنها وعید داده است: {{متن قرآن|«وَ إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلى‌ يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذابِ إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقابِ وَ إِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيم»}}؛<ref>[[سوره اعراف]]/167.</ref> و (نيز به خاطر بياور) هنگامى را كه پروردگارت اعلام كرد: تا دامنه قيامت كسى را بر آنها مسلط خواهد ساخت كه همواره آنها را در عذاب سختى قرار دهد زيرا پروردگارت مجازاتش سريع است...
 
 
 
"تأذّن" و "إذن" هر دو به معنى اعلام كردن است و نيز به معنى سوگند ياد كردن آمده است، لذا از این آیه استفاده مى‌شود كه‌ خداوند به این قوم وعید داده است که تا دامنه قيامت در ناراحتى و عذاب باشند و هرگز روى آرامش كامل را نبینند، هر چند براى خود دولتى تاسيس كنند مگر اين كه براستى، روش خود را تغيير دهند و دست از ظلم و فساد بكشند.<ref>مکارم شیرازی، ناصر؛ تفسير نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1374 ش، چاپ اول، ج‌6، ص430.</ref>  
 
 
 
*4.وعید خدا به کم فروشان:
 
 
 
خداوند در قرآن، کم فروشان را تهدید نموده و آنها را مشمول وعید خود گردانیده است: {{متن قرآن|«وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِين‌»}}؛<ref>[[سوره مطففين‌]]/1.</ref> واى بر كم‌فروشان!
 
 
 
ویل کلمه ­ای است که برای تهدید و وعید وضع شده است<ref>طوسى، محمد بن حسن؛ التبيان في تفسير القرآن، بیروت، دار احياء التراث العربی، ج‌10، ص295.</ref> و به معنى شر و اندوه و عذاب يا هلاك است و معنى لعنت دارد، با این وصف خداوند کم فروشان را به هلاک و لعنت خود تهدید نموده است و در ادامه آیات می­فرماید: {{متن قرآن|«كَلاَّ إِنَّ كِتابَ الفُجَّارِ لَفِي سِجِّين‌»}}؛<ref>[[سوره مطففين]]/7.</ref> چنين نيست كه آنها (درباره قيامت) مى‌پندارند، به يقين نامه اعمال بدكاران در «سجّين» است.‌
 
 
 
بنابر نظر مفسرین، تفسیر مشهور از سجین این است که این واژه به معنای دوزخ باشد که در این صورت معنى آيه چنين است: «سرنوشت مقرر و مسلم بدكاران در جهنم است» بنابراین دو آیه خداوند به کم فروشان وعید سنگینی داده است.<ref>تفسير نمونه، ج‌26، ص254.</ref>
 
  
 
==اثر تربیتی وعید==
 
==اثر تربیتی وعید==
  
از آنجا که در وعید، نوعی هشدار وجود دارد که انسان را از خطرات برحذر می­دارد به طور طبیعی در انسان ایجاد ترس می­نماید ولذا انسان در آن مورد حسّاس شده و به نسبت شدت وعید، از انجام عملی که درباره آن وعید داده شده صرفنظر می­کند و یا حداقل با احتیاط بیشتری عمل می­نماید. قرآن نیز برای بیدار کردن انسانها و آگاه کردن آنها از خطرات پیش رو به آنها وعید می­دهد ولذا در قرآن كمتر سوره‌اى است كه خداوند، خبر از امت­های سابقه و بليّات نازله بر آنها و از عقوبت قيامت و عذاب جهنم و خلود در آن نداده باشد،<ref>أطيب البيان في تفسير القرآن، ج‌9، ص106.</ref> چنانکه می فرماید: {{متن قرآن|«وَصَرَّفْنا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْرا»}}؛<ref>[[سوره طه]]/113.</ref> و اين گونه آن را قرآنى عربى نازل كرديم و انواع وعيدها را در آن بازگو نموديم، شايد تقوا پيشه كنند يا براى آنان تذكرى پديد آورد!
+
از آنجا که در وعید، نوعی هشدار وجود دارد که [[انسان]] را از خطرات برحذر می­ دارد، به طور طبیعی در انسان ایجاد ترس می ­نماید ولذا انسان در آن مورد حسّاس شده و به نسبت شدت وعید، از انجام عملی که درباره آن وعید داده شده صرفنظر می­ کند و یا حداقل با احتیاط بیشتری عمل می ­نماید. [[قرآن]] نیز برای بیدار کردن انسانها و آگاه کردن آنها از خطرات پیش رو به آنها وعید می­ دهد ولذا در قرآن کمتر سوره‌اى است که خداوند، خبر از امت­های سابقه و بلیات نازله بر آنها و از عقوبت [[قیامت|قیامت]] و [[عذاب]] جهنم و خلود در آن نداده باشد،<ref>أطیب البیان فی تفسیر القرآن، ج‌۹، ص۱۰۶.</ref> چنانکه می فرماید: {{متن قرآن|«وَصَرَّفْنا فِیهِ مِنَ الْوَعِیدِ لَعَلَّهُمْ یتَّقُونَ أَوْ یحْدِثُ لَهُمْ ذِکرا»}}؛<ref>[[سوره طه]]/۱۱۳.</ref> و این گونه آن را قرآنى عربى نازل کردیم و انواع وعیدها را در آن بازگو نمودیم، شاید [[تقوا]] پیشه کنند یا براى آنان تذکرى پدید آورد!
  
چنانچه که مشهود است خداوند در این آیه علت بازگو کردن وعیدها را ایجاد شدن حالت [[تقوا]] در انسانها و یا دست کم متوجه شدن آنها، ذکر می­نماید.<ref>مخزن العرفان در تفسير قرآن، ج‌8، ص214.</ref>
+
چنانچه که مشهود است خداوند در این آیه، علت بازگو کردن وعیدها را ایجاد شدن حالت تقوا در انسانها و یا دست کم متوجه شدن آنها، ذکر می­نماید.<ref>مخزن العرفان در تفسیر قرآن، ج‌۸، ص۲۱۴.</ref>
  
 
==پانویس==
 
==پانویس==
 
<references />
 
<references />
 
 
==منابع==
 
==منابع==
 
+
*محمد مؤذنی، وعیدهای خدا، [http://pajoohe.ir/%D9%88%D8%B9%DB%8C%D8%AF-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AE%D8%AF%D8%A7__a-34295.aspx#_ftnref7 پژوهشکده باقرالعلوم علیه السلام]، بازیابی: ۲۱ دی ماه ۱۳۹۲.
*محمد مؤذني، وعيد هاي خدا، [http://www.pajoohe.com/fa/index.php?Page=definition&UID=34295#_ftnref7 پژوهشکده باقرالعلوم]، بازیابی: 21 دی ماه 1392.
 
  
 
[[رده: واژگان قرآنی]]
 
[[رده: واژگان قرآنی]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۹ نوامبر ۲۰۲۰، ساعت ۱۲:۰۴

این مدخل از دانشنامه هنوز نوشته نشده است.

Icon-computer.png
محتوای فعلی مقاله یکی از پایگاه های معتبر متناسب با عنوان است.

(احتمالا تصرف اندکی صورت گرفته است)


«وعید» از واژگان قرآنی است که معمولا در مقابل «وَعد» قرار گرفته و به معنای خبری است که در شرّ و تهدید استعمال می گردد.

مفهوم‌شناسی واژه وعید

"وعد" در لغت به معنی عهد می­ باشد[۱] و در اصطلاح عبارتست از تعهد کردن به انجام أمری، خواه آن أمر خیر باشد یا شرّ و اختصاص پیدا کردن به یکى از آنها بواسطه قرینه، معین مى‌ شود.[۲] و "وعید" که از وعد گرفته شده خبری است که فقط در وعده شرّ و تهدید استعمال می­ گردد.[۳] در قرآن کریم آمده است: «... کلٌّ کذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ وَعِیدِ».[۴]

تفاوتهایی بین «وعده» و «وعید» وجود دارد، از جمله:

  • مهمترین تفاوت بین این دو کلمه از ناحیه استعمال است و آن این است که: "وعد" هم در وعده خیر و هم در وعده شرّ بکار می­ رود، ولى "وعید" و "ایعاد" فقط در وعده شرّ استعمال می ­شود.[۵]
  • فرق دیگری که بین "وعد" و "وعید" وجود دارد، در تخلف پذیری آنهاست چرا که: خُلف وعده قبیح است، زیرا مستلزم وقوع کذب از طرف خداوند است و صدور آن از خداوند محال است،[۶] ولی خُلف وعید در مواردی، نه تنها قبیح نیست بلکه حُسن هم دارد، چون این کار نوعی اظهار کرم است.[۷]
  • وعده از راه تفضل خداوند بر بندگان است نه استحقاق بندگان، زیرا مؤمن هر چه ایمانش کاملتر باشد و اعمال صالحه او زیادتر باشد، نمی­تواند شکر کوچکترین نعمت­های الهى را اداء نماید تا مستحق دریافت آن وعده ها گردد، ولی وعید از راه استحقاق عباد است و خداوند زائد بر استحقاق، کسی را عذاب نمى‌کند بلکه چه بسا عفو نموده و گذشت مى‌کند.[۸]

وعید در قرآن

در قرآن کریم برای حفظ روحیه خوف و رجا به تناسب وعده ­های نیک به مؤمنان، به انذار انسانها نیز پرداخته و آنها را از سرپیچی دستورات خداوند بیم داده است تا از این راه، بقاء حیات نوع بشر را تداوم بخشیده و به مسیر کمال رهنمون گردد.

واژه «وعید» در قرآن شش مرتبه استعمال شده است و انسانها را از تحقق وعید­های الهی بیم داده و عاقبت کسانی که وعید­های الهی را جدی گرفته و همچنین عاقبت کفار که وعیدهای الهی را دروغ انگاشتند را یادآوری نموده است که در اینجا برخی از این وعیدها را ذکر می ­نماییم:

  • وعید خدا به کفّار: یکی از گروههایی که مخاطب وعیدهای خداوند قرار گرفته ­اند کفار می ­باشند، چرا که این گروه به عنوان اصلی ­ترین دشمن حق جویان به حساب می ­آمدند، آنها به دلیل لجاجت از ایمان آوردن خود و دیگران جلوگیری می­ کردند و أنبیاء الهی و کتب آنها را تکذیب می­ نمودند، لذا خداوند برای مقابله با این رفتارها، وعیدهای متفاوتی از جمله وعید عذاب در دنیا و آخرت به آنها داده است که نمونه­ های آن در قرآن فراوان به چشم می ­خورد: «فَإِذا نُقِرَ فِی النَّاقُورِ فَذلِک یوْمَئِذٍ یوْمٌ عَسِیرٌ عَلَى الْکافِرِینَ غَیرُ یسِیرٍ»؛[۹] و هنگامی که در صور دمیده شود، آن روز روزى سخت است و براى کافران آسان نیست. در این آیات خداوند به کافران که آیات الهی را مسخره کرده و قرآن را سحر نامیدند، وعید شدیدی می­ دهد و به آنها روزی سخت و مصیبت بار را وعده می­ دهد.[۱۰]
  • وعید خدا به منافقان: منافقان از دیگر گروههایی هستند که خداوند به آنها وعید داده است: «یا أَیهَا الرَّسُولُ لایحْزُنْک الَّذِینَ یسارِعُونَ فِی الْکفْرِ مِنَ الَّذِینَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُم‌... أُولئِک الَّذِینَ لَمْ یرِدِاللَّهُ أَنْ یطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِی الدُّنْیا خِزْی وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِیم‌»؛[۱۱] اى فرستاده (خدا)! آنها که در مسیر کفر شتاب مى‌کنند و با زبان مى‌گویند: «ایمان آوردیم» و قلب آنها ایمان نیاورده، تو را اندوهگین نسازند... آنها کسانى هستند که خدا نخواسته دلهایشان را پاک کند، در دنیا رسوایى و در آخرت مجازات بزرگى نصیبشان خواهد شد. خداوند در قسمت آخر این آیه منافقان را تهدید می­ نماید و به آنها وعید خواری در دنیا و عذاب دردناک در آخرت را می­ دهد.[۱۲]
  • وعید خدا به بنی إسرائیل: قوم بنی­ إسرائیل نیز از گروههایی است که خداوند به آنها وعید داده است: «وَ إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّک لَیبْعَثَنَّ عَلَیهِمْ إِلى‌ یوْمِ الْقِیامَةِ مَنْ یسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذابِ إِنَّ رَبَّک لَسَرِیعُ الْعِقابِ وَ إِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِیم»؛[۱۳] و (نیز به خاطر بیاور) هنگامى را که پروردگارت اعلام کرد: تا دامنه قیامت کسى را بر آنها مسلط خواهد ساخت که همواره آنها را در عذاب سختى قرار دهد زیرا پروردگارت مجازاتش سریع است... . "تأذّن" و "إذن" هر دو به معنى اعلام کردن است و نیز به معنى سوگند یاد کردن آمده است، لذا از این آیه استفاده مى‌شود که‌ خداوند به این قوم وعید داده است که تا دامنه قیامت در ناراحتى و عذاب باشند و هرگز روى آرامش کامل را نبینند، هر چند براى خود دولتى تأسیس کنند مگر این که براستى، روش خود را تغییر دهند و دست از ظلم و فساد بکشند.[۱۴]
  • وعید خدا به کم فروشان: خداوند در قرآن، کم فروشان را تهدید نموده و آنها را مشمول وعید خود گردانیده است: «وَیلٌ لِلْمُطَفِّفِین‌»؛[۱۵] واى بر کم‌فروشان! «ویل» کلمه ­ای است که برای تهدید و وعید وضع شده است[۱۶] و به معنى شرّ و اندوه و عذاب یا هلاک است و معنى لعنت دارد، با این وصف خداوند کم فروشان را به هلاک و لعنت خود تهدید نموده است و در ادامه آیات می­ فرماید: «کلاَّ إِنَّ کتابَ الفُجَّارِ لَفِی سِجِّین‌»؛[۱۷] چنین نیست که آنها (درباره قیامت) مى‌پندارند، به یقین نامه اعمال بدکاران در «سجّین» است.‌ بنابر نظر مفسرین، تفسیر مشهور از سجین این است که این واژه به معنای دوزخ باشد که در این صورت معنى آیه چنین است: «سرنوشت مقرر و مسلم بدکاران در جهنم است» بنابراین دو آیه خداوند به کم فروشان وعید سنگینی داده است.[۱۸]

اثر تربیتی وعید

از آنجا که در وعید، نوعی هشدار وجود دارد که انسان را از خطرات برحذر می­ دارد، به طور طبیعی در انسان ایجاد ترس می ­نماید ولذا انسان در آن مورد حسّاس شده و به نسبت شدت وعید، از انجام عملی که درباره آن وعید داده شده صرفنظر می­ کند و یا حداقل با احتیاط بیشتری عمل می ­نماید. قرآن نیز برای بیدار کردن انسانها و آگاه کردن آنها از خطرات پیش رو به آنها وعید می­ دهد ولذا در قرآن کمتر سوره‌اى است که خداوند، خبر از امت­های سابقه و بلیات نازله بر آنها و از عقوبت قیامت و عذاب جهنم و خلود در آن نداده باشد،[۱۹] چنانکه می فرماید: «وَصَرَّفْنا فِیهِ مِنَ الْوَعِیدِ لَعَلَّهُمْ یتَّقُونَ أَوْ یحْدِثُ لَهُمْ ذِکرا»؛[۲۰] و این گونه آن را قرآنى عربى نازل کردیم و انواع وعیدها را در آن بازگو نمودیم، شاید تقوا پیشه کنند یا براى آنان تذکرى پدید آورد!

چنانچه که مشهود است خداوند در این آیه، علت بازگو کردن وعیدها را ایجاد شدن حالت تقوا در انسانها و یا دست کم متوجه شدن آنها، ذکر می­نماید.[۲۱]

پانویس

  1. قرشى، سید على اکبر؛ قاموس قرآن، تهران، دارالکتب الإسلامیة، ۱۳۷۱ش، ششم، ج‌۷، ص۲۲۷.
  2. مصطفوی، حسن؛ تفسیر روشن، تهران، مرکز نشر کتاب، ۱۳۸۰ ش، چاپ اول، ج‌۳، ص۲۱۹.
  3. بانوی اصفهانی امین، سیّده نصرت؛ مخزن العرفان فی تفسیر قرآن، تهران، نهضت زنان مسلمان، ۱۳۶۱ش، ج‌۴، ص۲۷۴و۲۷۵.
  4. سوره ق/۱۴.
  5. ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت، دار صادر، ۱۴۱۴، ج‌۳، ص۴۶۳.
  6. طیب، سید عبدالحسین؛ أطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات اسلام، ۱۳۷۸ ش، چاپ دوم، ج‌۱۰، ص۳۶۰.
  7. همان، ج‌۱، ص۲۹۹.
  8. همان، ج‌۹، ص۲۷۵.
  9. سوره مدثر/۸، ۹، ۱۰.
  10. طباطبائی، سیّد محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفترانتشارت اسلامی جامعه مدرسین، ۱۴۱۷ق، چاپ پنجم، ج‌۲۰، ص۸۵.
  11. سوره مائده/۴۱.
  12. المیزان فی تفسیر القرآن، ج‌۵، ص۳۴۰.
  13. سوره اعراف/۱۶۷.
  14. مکارم شیرازی، ناصر؛ تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ ش، چاپ اول، ج‌۶، ص۴۳۰.
  15. سوره مطففین/۱.
  16. طوسى، محمد بن حسن؛ التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ج‌۱۰، ص۲۹۵.
  17. سوره مطففین‌/۷.
  18. تفسیر نمونه، ج‌۲۶، ص۲۵۴.
  19. أطیب البیان فی تفسیر القرآن، ج‌۹، ص۱۰۶.
  20. سوره طه/۱۱۳.
  21. مخزن العرفان در تفسیر قرآن، ج‌۸، ص۲۱۴.

منابع