محمد بن اورمه قمی: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
جز (افزودن 1 رده و محتوا به کمک منبع جدید)
 
(۱ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۱ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
{{نیازمند ویرایش فنی}}
+
«محمد بن اورمه قمی» یکی از محدثان بزرگ و ارجمند [[شیعه]] است.
«محمد بن اورمه قمی» یکی از محدثان بزرگ و ارجمند شیعه است.
 
  
== معرفی اجمالی محمد بن اورمه قمی ==
+
==معرفی اجمالی محمد بن اورمه قمی==
  
اسم او محمد، نام پدرش اُورَمه و کنیه اش؛ ابوجعفر است.<ref>. رجال شیخ طوسی، ص 512؛ فهرست شیخ طوسی، ص 143؛ نجاشی، ص 231؛ معجم رجال الحدیث، ج 15، ص 115 و منابع دیگر.</ref>
+
اسم او محمد، نام پدرش اُورَمه و کنیه اش؛ ابوجعفر است.<ref>رجال شیخ طوسی، ص512؛ فهرست شیخ طوسی، ص143؛ نجاشی، ص231؛ معجم رجال الحدیث، ج15، ص115 و منابع دیگر.</ref>
  
هر چند، دقیقاً نمی توان تاریخ طلوع ابوجعفر محمد بن اورمه؛ ستاره حرم [[اهل بیت]] علیهم‌السلام و محدث گرانقدر را مشخص کرد؛ ولی از آنجا که وی حضرت [[امام رضا]] و حضرت [[امام هادی]] علیهاالسلام را درک کرده است. می توان گفت او در اواخر سده دوم هجری چشم به جهان گشود.
+
هر چند، دقیقاً نمی توان تاریخ طلوع ابوجعفر محمد بن اورمه؛ ستاره حرم [[اهل بیت]] علیهم‌السلام و [[محدث]] گرانقدر را مشخص کرد؛ ولی از آنجا که وی حضرت [[امام رضا]] و حضرت [[امام هادی]] علیهاالسلام را درک کرده است، می توان گفت او در اواخر سده دوم هجری چشم به جهان گشود.
  
 
'''یار امام'''
 
'''یار امام'''
  
[[شیخ طوسی]] در یک جا، او را از یاران حضرت رضا علیه‌السلام می داند<ref>. رجال شیخ طوسی، ص 392.</ref> و از بعضی اخبار و روایات همچنین استفاده می شود که وی خدمت امام هادی علیه‌السلام را نیز درک کرده است. و در روزهائی که امام در زندان سامراء بود ابن اورمه به دیدار وی می‌رفت.
+
[[شیخ طوسی]] در یکجا، او را از یاران حضرت امام رضا علیه‌السلام می داند.<ref>رجال شیخ طوسی، ص392.</ref> و از بعضی اخبار و روایات همچنین استفاده می شود که وی خدمت امام هادی علیه‌السلام را نیز درک کرده است و در روزهائی که امام در زندان [[سامرا]] بود ابن اورمه به دیدار وی می‌رفت.
  
== محمد بن اورمه قمی از نگاه دیگران ==
+
==محمد بن اورمه قمی از نگاه دیگران==
  
در کتاب‌های تراجمی که درباره شخصیت مورد نظر ما سخن گفته اند، پیرامون وثاقت و مقام او سه نظریه دیده می شود:بعضی از بزرگان او را از نظر روایتی ضعیف شمرده اند.<ref>. همان، ص 512.</ref> جمعی دیگر، در قبول و یا عدم قبول روایاتش دچار تردید شده اند.<ref>. خلاصة الاقوال، [[علامه حلی]]، ص 253.</ref> و عده زیادی از دانشوران و بزرگان شیعه به این محدث توانمند اعتماد کرده اند و ضمن قبول اخباری که از او نقل می شود به بزرگی شخصیتش اعتراف دارند؛<ref>. تنقیح المقال، علامه ممقانی، ج 2، ص 84 و معجم رجال الحدیث، علامه خوئی، ج 15، ص 115.</ref> حتی مرحوم آیت الله خوئی به نقل یکی از رجال شناسان برجسته، نقل می فرماید که:«محمد بن اورمه، مورد اعتماد و وثاقت است».<ref>. معجم رجال الحدیث، ج 15، ص 115.</ref>
+
در کتاب‌های تراجمی که درباره شخصیت مورد نظر ما سخن گفته اند، پیرامون وثاقت و مقام او سه نظریه دیده می شود: بعضی از بزرگان او را از نظر روایتی ضعیف شمرده اند.<ref>همان، ص512.</ref> جمعی دیگر در قبول و یا عدم قبول روایاتش دچار تردید شده اند.<ref>خلاصة الاقوال، [[علامه حلی]]، ص253.</ref> و عده زیادی از دانشوران و بزرگان شیعه به این محدث توانمند اعتماد کرده اند و ضمن قبول اخباری که از او نقل می شود به بزرگی شخصیتش اعتراف دارند؛<ref>تنقیح المقال، علامه ممقانی، ج2، ص84 و معجم رجال الحدیث، علامه خوئی، ج15، ص115.</ref> حتی مرحوم [[آیت الله سید ابوالقاسم خویی|آیت الله خوئی]] به نقل یکی از [[علم رجال|رجال]] شناسان برجسته، نقل می فرماید که: «محمد بن اورمه مورد اعتماد و وثاقت است».<ref>معجم رجال الحدیث، ج15، ص115.</ref>
  
 
'''چرا تضعیف؟'''
 
'''چرا تضعیف؟'''
  
چنانچه «نجاشی» و «ابن غضائری» دو تن از فرزانگان علم رجال و درایت، گفته اند:«علت تضعیف محمد بن اورمه این بود که بعضی او را به «غلو در مذهب» متهم کرده بودند. به این معنی که از روایات و اخباری که این محدث در شأن و مقامات معنوی امامان معصوم علیهم‌السلام نقل کرده است، غلو و تندروی استفاده می شود و گویا او ائمه علیهم‌السلام را از مقام خودشان بالاتر برده است. و نعوذ بالله برای آنان جنبه «خدائی» قائل شده است».
+
چنانچه «[[احمد بن علی نجاشی|نجاشی]]» و «[[ابن غضائری]]» دو تن از فرزانگان علم رجال و درایت، گفته اند: «علت تضعیف محمد بن اورمه این بود که بعضی او را به «[[غلو]] در مذهب» متهم کرده بودند. به این معنی که از روایات و اخباری که این محدث در شأن و مقامات معنوی [[ائمه اطهار|امامان معصوم]] علیهم‌السلام نقل کرده است، غلو و تندروی استفاده می شود و گویا او ائمه علیهم‌السلام را از مقام خودشان بالاتر برده است و نعوذ بالله برای آنان جنبه «خدائی» قائل شده است».
  
اما مطالب و مسائلی که جمعی از دانشمندان قدیم شیعه «غلو» به حساب می آورند، تمام بزرگان و علماء [[شیعه]] در چند قرن اخیر، آن فضائل و مناقب و مقامات معنوی را نه تنها غلو و تندروی نمی دانند؛ بلکه آن‌ها را برای وجود مقدس پیامبر اکرم و امامان معصوم شیعه ثابت دانسته، نقل آن‌ها را نشانه شیعه بودن راستین راوی می دانند. بنا به نوشته نجاشی، رجال شناس معروف این سوء تفاهم سبب گردید، برخی از علمای قم برخوردهای تند و تیزی را با وی آغاز کنند و او را به سختی در تنگنا قرار دهند تا این که بعدها تقوا، پرهیزکاری و صداقت وی بر همگان آشکار شد. در چندین مورد از نزدیک مشاهده شد که این محدث توانا شب‌ها را همواره به [[نماز]] و راز و نیاز با خداوند خویش به صبح می رساند و دامنش از هر گونه اتهام، پاک و بی آلایش است، آنگاه مقابله با وی به پایان رسید. این عالم رجالی اضافه می کند:«کتاب‌های او تماماً صحیح و معتبر است مگر آن چه در تفسیر باطل است».<ref>. رجال نجاشی، ص 232.</ref>
+
اما مطالب و مسائلی که جمعی از دانشمندان قدیم شیعه «غلو» به حساب می آورند، تمام بزرگان و علماء [[شیعه]] در چند قرن اخیر، آن فضائل و مناقب و مقامات معنوی را نه تنها غلو و تندروی نمی دانند؛ بلکه آن‌ها را برای وجود مقدس [[پیامبر اسلام|پیامبر اکرم]] و امامان معصوم علیهم السلام شیعه ثابت دانسته، نقل آن‌ها را نشانه شیعه بودن راستین راوی می دانند.
  
در خلاصه می نویسد:«آن جماعت که به قصد کشتن او آمدند، چند شب این کار را تکرار کردند. با کمال شگفتی دیدند که نه تنها او از دین خارج نشده، بلکه بسیار انسان متعهد و اهل شب زنده داری است».<ref>. خلاصة الاقوال، ص 253.</ref>
+
بنا به نوشته نجاشی، رجال شناس معروف، این سوء تفاهم سبب گردید برخی از علمای [[قم]] برخوردهای تند و تیزی را با وی آغاز کنند و او را به سختی در تنگنا قرار دهند تا این که بعدها [[تقوا]] و صداقت وی بر همگان آشکار شد. در چندین مورد از نزدیک مشاهده شد که این محدث توانا شب‌ها را همواره به [[نماز]] و راز و نیاز با خداوند خویش به صبح می رساند و دامنش از هر گونه اتهام، پاک و بی آلایش است. آنگاه مقابله با وی به پایان رسید. این عالم رجالی اضافه می کند: «کتاب‌های او تماماً صحیح و معتبر است مگر آنچه در تفسیر باطل است».<ref>رجال نجاشی، ص232.</ref>
  
مرحوم علامه و آیت الله خوئی، نیز از قول ابن غضائری<ref>. ابن غضائری در زمینه شناخت رجال حدیث، مردی بسیار بزرگ و سختگیر و اهل دقت بود و بسیاری از روایتگران [[احادیث]] شیعه را تنها به عنوان این که در آن‌ها یک نقطه منفی یافته، رد می کند.</ref>، درباره محمد بن اورمه می گوید:«اگر چه قمی ها به او نسبت «اهل غلو» داده اند؛ اما اخباری که از او به ما رسیده، پاک و پاکیزه است. در آن‌ها هیچ خبری که نشان دهنده این مطلب باشد، دیده نشده است و من گمان دارم، او مورد تهمت قرار گرفته است» بعداً می نویسد:«من خود دست خط و توقیعی از [[امام هادی]] علیه‌السلام دیدم که امام به جمعی از دانشمندان [[قم]] نوشته اند و دامن او را از این سخنان تهمت آمیز پاک کرده اند».<ref>. خلاصة الاقوال، ص 253 و معجم رجال الحدیث، ج 15، ص 156.</ref>
+
در [[خلاصة الاقوال]] می نویسد: «آن جماعت که به قصد کشتن او آمدند، چند شب این کار را تکرار کردند. با کمال شگفتی دیدند که نه تنها او از دین خارج نشده بلکه بسیار انسان متعهد و اهل شب زنده داری است».<ref>خلاصة الاقوال، ص253.</ref>
  
== ویژگی‌های اخلاقی محمد بن اورمه قمی ==
+
مرحوم علامه و آیت الله خوئی، نیز از قول ابن غضائری<ref>ابن غضائری در زمینه شناخت رجال حدیث، مردی بسیار بزرگ و سختگیر و اهل دقت بود و بسیاری از روایتگران [[احادیث]] شیعه را تنها به عنوان این که در آن‌ها یک نقطه منفی یافته، رد می کند.</ref>، درباره محمد بن اورمه می گوید: «اگر چه قمی ها به او نسبت «اهل غلو» داده اند؛ اما اخباری که از او به ما رسیده، پاک و پاکیزه است. در آن‌ها هیچ خبری که نشان دهنده این مطلب باشد، دیده نشده است و من گمان دارم، او مورد تهمت قرار گرفته است». بعداً می نویسد: «من خود دست خط و توقیعی از امام هادی علیه‌السلام دیدم که امام به جمعی از دانشمندان قم نوشته اند و دامن او را از این سخنان تهمت آمیز پاک کرده اند».<ref>خلاصة الاقوال، ص253 و معجم رجال الحدیث، ج15، ص156.</ref>
 +
 
 +
==ویژگی‌های اخلاقی محمد بن اورمه قمی==
  
 
به چند ویژگی از صفات برجسته او اشارت می شود:
 
به چند ویژگی از صفات برجسته او اشارت می شود:
  
* 1- اهل عبادت و شب زنده‌دار:وی یکی از برجسته ترین مردان خدا به شمار می رفت؛ زیرا اساساً پیوند انسان با خدا، بیشتر در [[نماز]] ظهور می یابد. همان‌طور که اشاره شد آن‌هایی که مأمور کشتن او بودند، چند شب متوالی، برای اجرای مأموریت آمدند؛ ولی او را در حال نماز دیدند و با خود گفتند:چطور این شخص از دین خارج شده است! لذا بدون انجام کاری برگشتند.
+
*1- اهل عبادت و شب زنده‌داری: وی یکی از برجسته ترین مردان خدا به شمار می رفت؛ زیرا اساساً پیوند انسان با [[الله|خدا]]، بیشتر در نماز ظهور می یابد. همان‌طور که اشاره شد آن‌هایی که مأمور کشتن او بودند، چند شب متوالی برای اجرای مأموریت آمدند؛ ولی او را در حال نماز دیدند و با خود گفتند: چطور این شخص از دین خارج شده است! لذا بدون انجام کاری برگشتند.
  
* 2- اهل درایت و فهم:محمد تنها یک راوی و ناقل اخبار نبود؛ بلکه با روش‌های تحقیق و دقت و درایت، روایات را در کتاب های خود جمع‌آوری کرد لذا گزارشگرانِ تراجم علماء درباره کتاب هایش نوشته اند:«همه صحیح و معتبر و در کمال دقت است».<ref>. رجال نجاشی، ص 233؛ تنقیح الرجال، ممقانی، ج 2، ص 84 و معجم رجال الحدیث، ج 15، ص 255.</ref>
+
*2- اهل درایت و فهم: محمد تنها یک راوی و ناقل اخبار نبود؛ بلکه با روش‌های تحقیق و دقت و درایت، [[روایت|روایات]] را در کتاب های خود جمع‌آوری کرد. لذا گزارشگرانِ تراجم علماء درباره کتاب هایش نوشته اند: «همه صحیح و معتبر و در کمال دقت است».<ref>رجال نجاشی، ص233؛ تنقیح الرجال، ممقانی، ج2، ص 84 و معجم رجال الحدیث، ج15، ص255.</ref>
  
* 3- ولایت مداری:صفت متعالی ولایت مداری که در این انسان بزرگوار وجود داشت، از روایت کشف الغمه کاملاً مشخص می شود.
+
*3- [[ولايت|ولایت]] مداری: صفت متعالی ولایت مداری که در این انسان بزرگوار وجود داشت، از روایت [[کشف الغمة|کشف الغمه]] کاملاً مشخص می شود.
  
«اربلی» در «کشف الغمه» می نویسد:محمد بن اورمه گفت:در زمان حاکمیت سیاه و استبدادی متوکل عباسی به سامرا رفتم در سامرا خود را نزد «سعید» که در دربار متوکل موقعیت بالایی داشت و ضمناً زندانبان [[امام هادی]] علیه‌السلام بود، رساندم. آن زمان متوکل، امام را به دست آن شخص جنایتکار سپرده بود تا امام را به شهادت برساند.
+
«[[علی بن عیسی اربلی|اربلی]]» در «کشف الغمه» می نویسد: محمد بن اورمه گفت: در زمان حاکمیت سیاه و استبدادی [[متوکل|متوکل عباسی]] به [[سامرا]] رفتم. در سامرا خود را نزد «سعید» که در دربار متوکل موقعیت بالایی داشت و ضمناً زندانبان [[امام هادی]] علیه‌السلام بود، رساندم. آن زمان متوکل، امام را بدست آن شخص جنایتکار سپرده بود تا امام را به شهادت برساند.
  
سعید به من گفت:آیا دوست داری «خدایت» را ببینی؟ گفتم:سبحان الله! خدای من آن خدایی است که دیده ها او را نمی بینند. او گفت:منظور من آن کسی است که شما شیعیان اعتقاد دارید که او رهبر و پیشوای شما است. در پاسخ گفتم:مانعی ندارد. بله، دوست دارم آن امام همام را [[زیارت]] کنم.
+
سعید به من گفت: آیا دوست داری «خدایت» را ببینی؟ گفتم: سبحان الله! خدای من آن خدایی است که دیده ها او را نمی بینند. او گفت: منظور من آن کسی است که شما [[شیعه|شیعیان]] اعتقاد دارید که او رهبر و پیشوای شما است. در پاسخ گفتم: مانعی ندارد. بله دوست دارم آن امام همام را [[زیارت]] کنم.
  
سعید گفت:من مأمورم که او را بکشم و فردا این نقشه را عملی خواهم کرد؛ زمانی که نامه رسان از نزد او (امام هادی علیه‌السلام) بیرون شد، تو پیش او برو.
+
سعید گفت: من مأمورم که او را بکشم و فردا این نقشه را عملی خواهم کرد؛ زمانی که نامه رسان از نزد او (امام هادی علیه‌السلام) بیرون شد، تو پیش او برو.
  
نامه رسان از محضر امام خارج شد و من خدمت امام رفتم، دیدم امام نشسته اند و در کنارش قبری کنده اند. سلام و عرض ارادت کردم و با دیدن این منظره اشک‌هایم جاری شد. فرمود:چرا گریه می کنی؟ گفتم:این قبر و منظره غریبی را که می بینم، مرا به گریه انداخت.
+
نامه رسان از محضر امام خارج شد و من خدمت امام رفتم، دیدم امام نشسته اند و در کنارش قبری کنده اند. سلام و عرض ارادت کردم و با دیدن این منظره اشک‌هایم جاری شد. فرمود: چرا گریه می کنی؟ گفتم: این قبر و منظره غریبی را که می بینم، مرا به گریه انداخت.
  
حضرت فرمود:گریه نکن! دشمنان ما موفق به این کار نخواهند شد. دو روز بیشتر نخواهد گذشت که خداوند خون متوکل و وزیرش (فتح بن خاقان) را به زمین خواهد ریخت و کشته خواهند شد.
+
حضرت فرمود: گریه نکن! دشمنان ما موفق به این کار نخواهند شد. دو روز بیشتر نخواهد گذشت که خداوند خون متوکل و وزیرش (فتح بن خاقان) را به زمین خواهد ریخت و کشته خواهند شد.
  
محمد بن اورمه گوید:به خدا قسم دو روز نگذشته بود که متوکل با توطئه پسرش، منتصر کشته شد.<ref>. کشف الغمه، ج 2، ص 394 و معجم رجال الحدیث، ج 15، ص 156.</ref> از این روایت همچنین بدست می آید؛ او شخصیتی معروف به تشیع و نیز منزه از غلو بود.
+
محمد بن اورمه گوید: به خدا قسم دو روز نگذشته بود که متوکل با توطئه پسرش، [[منتصر]] کشته شد.<ref>کشف الغمه، ج2، ص394 و معجم رجال الحدیث، ج15، ص156.</ref> از این روایت همچنین بدست می آید؛ او شخصیتی معروف به [[شیعه|تشیع]] و نیز منزه از غلو بود.
  
* 4- اهل تألیف:امامان معصوم به اصحاب و یاران خود توصیه می فرمودند که:اخبار و روایت های ما را در کتاب ها جمع‌آوری کنید تا برای همه نسل ها باقی بماند و از آن روایات، در زمینه اعتقادات و [[اخلاق]] و [[فقه]] و مسائل اجتماعی و سیاسی اسلام، استفاده شود. بر همین اساس [[امام صادق]] علیه‌السلام به مفضل فرمود:«بنویس و اخبار ما را بین امت منتشر کن».<ref>. اصول کافی، ج 1، ص 52.</ref>
+
*4- اهل تألیف: [[ائمه اطهار|امامان معصوم]] به اصحاب و یاران خود توصیه می فرمودند که اخبار و روایت های ما را در کتاب ها جمع‌آوری کنید تا برای همه نسل ها باقی بماند و از آن روایات، در زمینه اعتقادات و [[اخلاق]] و [[فقه]] و مسائل اجتماعی و سیاسی [[اسلام]]، استفاده شود. بر همین اساس [[امام صادق]] علیه‌السلام به [[مفضل بن عمر جعفی|مفضل]] فرمود: «بنویس و اخبار ما را بین امت منتشر کن».<ref>اصول کافی، ج1، ص52.</ref>
  
همین تأکیدات و توصیه ها بود که اصحاب و دانشمندان شیعه را در صدر اول، وادار به تألیف کتاب های چهار صدگانه کرد که مبنای کتاب های اربعه شیعه است.
+
همین تأکیدات و توصیه ها بود که اصحاب و دانشمندان شیعه را در صدر اول، وادار به تألیف [[اصول اربعمائه‌‌‌|کتاب های چهارصدگانه]] کرد که مبنای [[کتب اربعه|کتاب های اربعه]] شیعه است.
  
محمد بن اورمه نیز از این امتیاز برخوردار بود و کتاب های مفیدی در زمینه های اعتقادی و فقه تألیف کرد. بزرگان ما، حدود 43 کتاب، را برای او در فهرست های خود نام برده اند. جالب این که نام یکی از این کتاب‌ها «الرد علی الغلاة» است؛ ردیه بر علیه غلوکنندگان در دین.<ref>. فهرست شیخ، ص 143 و رجال نجاشی، ص 233.</ref>
+
محمد بن اورمه نیز از این امتیاز برخوردار بود و کتاب های مفیدی در زمینه های اعتقادی و [[فقه]] تألیف کرد. بزرگان ما حدود 43 کتاب را برای او در فهرست های خود نام برده اند. جالب این که نام یکی از این کتاب‌ها «الرد علی الغلاة» است؛ ردیه بر علیه غلوکنندگان در دین.<ref>فهرست شیخ، ص143 و رجال نجاشی، ص233.</ref>
  
== تألیفات محمد بن اورمه قمی ==
+
==تألیفات محمد بن اورمه قمی==
  
فهرست تعداد دیگری از کتاب‌هایش این چنین است:کتاب الوضوء، کتاب الصلوة، کتاب الصیام، کتاب الحج، کتاب النکاح، کتاب الطلاق، کتاب الحدود، کتاب الدیات، کتاب المزار، کتاب التجارات، کتاب المکاسب، کتاب الخمس، کتاب الدعاء، کتاب الزهد و...<ref>. همان مدارک.</ref>
+
فهرست تعداد دیگری از کتاب‌هایش این چنین است: کتاب الوضوء، کتاب الصلوة، کتاب الصیام، کتاب الحج، کتاب النکاح، کتاب الطلاق، کتاب الحدود، کتاب الدیات، کتاب المزار، کتاب التجارات، کتاب المکاسب، کتاب الخمس، کتاب الدعاء، کتاب الزهد و...<ref>همان مدارک.</ref>
  
== اساتید محمد بن اورمه قمی ==
+
==اساتید محمد بن اورمه قمی==
  
از محضر چند نفر از بزرگان علم حدیث بهره برد که برخی از آن‌ها عبارتند از:
+
از محضر چند نفر از بزرگان علم [[حدیث]] بهره برد که برخی ز آن‌ها عبارتند از:
  
* 1- ابراهیم بن حکم؛
+
#ابراهیم بن حکم
 +
#یحیی بن یحیی
 +
#علی بن محمد بن محمد
 +
#[[حسن بن محبوب السراد|حسن بن محبوب]]
 +
#زیاد قندی
 +
#احمد بن حسن میثمی
 +
#اسماعیل بن ابان وراق<ref>رجال نجاشی، ص233؛ معجم رجال الحدیث، ج15، ص256؛ فهرست شیخ، ص143، توحید صدوق، ص75، 178، 141، 142 و امالی مفید، ص60.</ref>
  
* 2- یحیی بن یحیی؛
+
بعضی از این اشخاص در نهایت عظمت و جلالت بودند. مانند حسن بن محبوب که از [[اصحاب اجماع]] و از بزرگترین یاران [[امام رضا]] علیه‌ السلام بود.<ref>خلاصة الاقوال، ص37.</ref>
  
* 3- علی بن محمد بن محمد؛
+
==شاگردان محمد بن اورمه قمی==
  
* 4- حسن بن محبوب؛
+
#حسن بن حسن بن ابان<ref>امالی مفید، ص60 و توحید صدوق، ص75.</ref>
 +
#معلی بن محمد<ref>[[بحارالانوار]]، ج22، ص125.</ref>
 +
#سهل بن زیاد<ref>همان، ج46، ص282.</ref>
 +
#صالح بن ابی حماد<ref>همان.</ref>
  
* 5- زیاد قندی؛
+
==گزیده ای از روایات او==
  
* 6- احمد بن حسن میثمی؛
+
*[[وضو]] داشتن: با واسطه از [[انس بن مالک]] نقل می کند که [[پیامبر اسلام|رسول اکرم]] صلی الله علیه و آله فرمود: ای انس! در زندگی کوشش کن بیشتر وقت ها با وضو و [[طهارت]] باشی تا خداوند بر طول عمر تو بیفزاید. اگر می توانی شب و روز را با وضو باش؛ چون اگر با طهارت از دنیا بروی، گویی به عنوان «[[شهادت|شهید]]» از دنیا رفته ای. بر هر کس می رسی، [[سلام]] کن تا خداوند بر [[ثواب]] های تو بیفزاید. پیران مسلمان را احترام کن و بچه های آنان را مورد مهر و محبت خود قرار بده.<ref>امالی مفید، ص60 و بحارالانوار، ج80، ص305.</ref>
  
* 7- اسماعیل بن ابان وراق.<ref>. رجال نجاشی ص 233؛ معجم رجال الحدیث، ج 15، ص 256؛ فهرست شیخ، ص 143، توحید صدوق، ص 75، 178، 141، 142 و امالی مفید، ص 60.</ref>
+
*ویژگی یک [[ایمان|مؤمن]]: از حضرت [[امام صادق]] علیه‌ السلام نقل می کند که امام فرمود: مؤمن انسانی بردبار است که کار جاهلانه و غیرمؤدبانه نمی کند. اگر در حق او بی احترامی کنند، [[حلم]] و بردباری ورزد. به کسی ستم روا نمی دارد اما اگر مورد ستم قرار گیرد، بخشش پیشه کند. بخیل نیست و اگر درباره او [[بخل]] کنند، او صبوری پیشه می سازد.<ref>اصول کافی، ج2، ص235.</ref>
  
بعضی از این اشخاص در نهایت عظمت و جلالت بودند. مانند حسن بن محبوب که از اصحاب اجماع و از بزرگترین یاران [[امام رضا]] علیه‌السلام بود.<ref>. خلاصة الاقوال، ص 37.</ref>
+
==وفات محمد بن اورمه قمی==
  
== شاگردان محمد بن اورمه قمی ==
+
همان طور که تاریخ طلوع این ستاره آسمان علم و حدیث دقیقاً مشخص نشد، تاریخ غروب وی نیز در هاله ای از ابهام قرار دارد ولی از روایت «کشف الغمه» بدست می آید که او در سالی که متوکل عباسی کشته شد، (247 ه.ق) زنده بود،<ref>حیوة الحیوان، دمیری مصری، ج1، ص120.</ref> اما این که در چه سالی رحلت کرد، معلوم نیست.
  
 +
==پانویس==
 +
{{پانویس}}
  
* 1- حسن بن حسن بن ابان؛<ref>. امالی مفید، ص 60 و توحید صدوق، ص 75.</ref>
+
==منابع==
 
 
* 2- معلی بن محمد؛<ref>. [[بحارالانوار]]، ج 22، ص 125.</ref>
 
 
 
* 3- سهل بن زیاد؛<ref>. همان، ج 46، ص 282.</ref>
 
 
 
* 4- صالح بن ابی حماد.<ref>. همان.</ref>
 
 
 
== گزیده ای از روایات او ==
 
 
 
* وضو داشتن:با واسطه از [[انس بن مالک]] نقل می کند که رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:ای انس! در زندگی کوشش کن بیشتر وقت ها با [[وضو]] و طهارت باشی، تا خداوند بر طول عمر تو بیفزاید. اگر می توانی شب و روز را با وضو باش؛ چون اگر با طهارت از دنیا بروی، گویی به عنوان «شهید» از دنیا رفته ای.
 
 
 
بر هر کس می رسی، سلام کن تا خداوند بر ثواب های تو بیفزاید. پیران مسلمان را احترام کن و بچه های آنان را مورد مهر و محبت خود قرار بده.<ref>. امالی مفید، ص 60 و بحارالانوار ج 80، ص 305.</ref>
 
 
 
* ویژگی یک مؤمن:از حضرت [[امام صادق]] علیه‌السلام نقل می کند که امام فرمود:مؤمن انسانی بردبار است که کار جاهلانه و غیرمؤدبانه نمی کند. اگر در حق او بی احترامی کنند، حلم و بردباری ورزد. به کسی ستم روا نمی دارد، اما اگر مورد ستم قرار گیرد، بخشش پیشه کند. بخیل نیست و اگر درباره او بخل کنند، او صبوری پیشه می سازد.<ref>. اصول کافی، ج 2، ص 235.</ref>
 
 
== وفات  محمد بن اورمه قمی ==
 
 
 
همان طور که تاریخ طلوع این ستاره آسمان علم و حدیث دقیقاً مشخص نشد، تاریخ غروب وی نیز در هاله ای از ابهام قرار دارد، ولی از روایت «کشف الغمه» بدست می آید که او در سالی که متوکل عباسی کشته شد، (247 ه.ق) زنده بود.<ref>. حیوة الحیوان، دمیری مصری، ج 1، ص 120.</ref> اما این که در چه سالی رحلت کرد، معلوم نیست.
 
 
 
 
 
==پانویس==
 
{{پانویس}}
 
===منبع===
 
  
*ابوالحسن ربانى صالح‌آبادى, ستارگان حرم، جلد 6.
+
*ابوالحسن ربانى صالح‌آبادى، [[ستارگان حرم]]، جلد 6.
*ابوجعفر محمد بن اورمه ابن اورمهٔ قمی ،[http://vista.ir/article/65615 ویستا]، بازیابی: 6 اسفند 1392.
+
*ابوجعفر محمد بن اورمه قمی، [http://vista.ir/article/65615 ویستا]، بازیابی: 6 اسفند 1392.
  
 
[[رده:علمای قرن سوم]]
 
[[رده:علمای قرن سوم]]
 
[[رده:راویان حدیث]]
 
[[رده:راویان حدیث]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۳ آوریل ۲۰۱۹، ساعت ۰۸:۲۴

«محمد بن اورمه قمی» یکی از محدثان بزرگ و ارجمند شیعه است.

معرفی اجمالی محمد بن اورمه قمی

اسم او محمد، نام پدرش اُورَمه و کنیه اش؛ ابوجعفر است.[۱]

هر چند، دقیقاً نمی توان تاریخ طلوع ابوجعفر محمد بن اورمه؛ ستاره حرم اهل بیت علیهم‌السلام و محدث گرانقدر را مشخص کرد؛ ولی از آنجا که وی حضرت امام رضا و حضرت امام هادی علیهاالسلام را درک کرده است، می توان گفت او در اواخر سده دوم هجری چشم به جهان گشود.

یار امام

شیخ طوسی در یکجا، او را از یاران حضرت امام رضا علیه‌السلام می داند.[۲] و از بعضی اخبار و روایات همچنین استفاده می شود که وی خدمت امام هادی علیه‌السلام را نیز درک کرده است و در روزهائی که امام در زندان سامرا بود ابن اورمه به دیدار وی می‌رفت.

محمد بن اورمه قمی از نگاه دیگران

در کتاب‌های تراجمی که درباره شخصیت مورد نظر ما سخن گفته اند، پیرامون وثاقت و مقام او سه نظریه دیده می شود: بعضی از بزرگان او را از نظر روایتی ضعیف شمرده اند.[۳] جمعی دیگر در قبول و یا عدم قبول روایاتش دچار تردید شده اند.[۴] و عده زیادی از دانشوران و بزرگان شیعه به این محدث توانمند اعتماد کرده اند و ضمن قبول اخباری که از او نقل می شود به بزرگی شخصیتش اعتراف دارند؛[۵] حتی مرحوم آیت الله خوئی به نقل یکی از رجال شناسان برجسته، نقل می فرماید که: «محمد بن اورمه مورد اعتماد و وثاقت است».[۶]

چرا تضعیف؟

چنانچه «نجاشی» و «ابن غضائری» دو تن از فرزانگان علم رجال و درایت، گفته اند: «علت تضعیف محمد بن اورمه این بود که بعضی او را به «غلو در مذهب» متهم کرده بودند. به این معنی که از روایات و اخباری که این محدث در شأن و مقامات معنوی امامان معصوم علیهم‌السلام نقل کرده است، غلو و تندروی استفاده می شود و گویا او ائمه علیهم‌السلام را از مقام خودشان بالاتر برده است و نعوذ بالله برای آنان جنبه «خدائی» قائل شده است».

اما مطالب و مسائلی که جمعی از دانشمندان قدیم شیعه «غلو» به حساب می آورند، تمام بزرگان و علماء شیعه در چند قرن اخیر، آن فضائل و مناقب و مقامات معنوی را نه تنها غلو و تندروی نمی دانند؛ بلکه آن‌ها را برای وجود مقدس پیامبر اکرم و امامان معصوم علیهم السلام شیعه ثابت دانسته، نقل آن‌ها را نشانه شیعه بودن راستین راوی می دانند.

بنا به نوشته نجاشی، رجال شناس معروف، این سوء تفاهم سبب گردید برخی از علمای قم برخوردهای تند و تیزی را با وی آغاز کنند و او را به سختی در تنگنا قرار دهند تا این که بعدها تقوا و صداقت وی بر همگان آشکار شد. در چندین مورد از نزدیک مشاهده شد که این محدث توانا شب‌ها را همواره به نماز و راز و نیاز با خداوند خویش به صبح می رساند و دامنش از هر گونه اتهام، پاک و بی آلایش است. آنگاه مقابله با وی به پایان رسید. این عالم رجالی اضافه می کند: «کتاب‌های او تماماً صحیح و معتبر است مگر آنچه در تفسیر باطل است».[۷]

در خلاصة الاقوال می نویسد: «آن جماعت که به قصد کشتن او آمدند، چند شب این کار را تکرار کردند. با کمال شگفتی دیدند که نه تنها او از دین خارج نشده بلکه بسیار انسان متعهد و اهل شب زنده داری است».[۸]

مرحوم علامه و آیت الله خوئی، نیز از قول ابن غضائری[۹]، درباره محمد بن اورمه می گوید: «اگر چه قمی ها به او نسبت «اهل غلو» داده اند؛ اما اخباری که از او به ما رسیده، پاک و پاکیزه است. در آن‌ها هیچ خبری که نشان دهنده این مطلب باشد، دیده نشده است و من گمان دارم، او مورد تهمت قرار گرفته است». بعداً می نویسد: «من خود دست خط و توقیعی از امام هادی علیه‌السلام دیدم که امام به جمعی از دانشمندان قم نوشته اند و دامن او را از این سخنان تهمت آمیز پاک کرده اند».[۱۰]

ویژگی‌های اخلاقی محمد بن اورمه قمی

به چند ویژگی از صفات برجسته او اشارت می شود:

  • 1- اهل عبادت و شب زنده‌داری: وی یکی از برجسته ترین مردان خدا به شمار می رفت؛ زیرا اساساً پیوند انسان با خدا، بیشتر در نماز ظهور می یابد. همان‌طور که اشاره شد آن‌هایی که مأمور کشتن او بودند، چند شب متوالی برای اجرای مأموریت آمدند؛ ولی او را در حال نماز دیدند و با خود گفتند: چطور این شخص از دین خارج شده است! لذا بدون انجام کاری برگشتند.
  • 2- اهل درایت و فهم: محمد تنها یک راوی و ناقل اخبار نبود؛ بلکه با روش‌های تحقیق و دقت و درایت، روایات را در کتاب های خود جمع‌آوری کرد. لذا گزارشگرانِ تراجم علماء درباره کتاب هایش نوشته اند: «همه صحیح و معتبر و در کمال دقت است».[۱۱]
  • 3- ولایت مداری: صفت متعالی ولایت مداری که در این انسان بزرگوار وجود داشت، از روایت کشف الغمه کاملاً مشخص می شود.

«اربلی» در «کشف الغمه» می نویسد: محمد بن اورمه گفت: در زمان حاکمیت سیاه و استبدادی متوکل عباسی به سامرا رفتم. در سامرا خود را نزد «سعید» که در دربار متوکل موقعیت بالایی داشت و ضمناً زندانبان امام هادی علیه‌السلام بود، رساندم. آن زمان متوکل، امام را بدست آن شخص جنایتکار سپرده بود تا امام را به شهادت برساند.

سعید به من گفت: آیا دوست داری «خدایت» را ببینی؟ گفتم: سبحان الله! خدای من آن خدایی است که دیده ها او را نمی بینند. او گفت: منظور من آن کسی است که شما شیعیان اعتقاد دارید که او رهبر و پیشوای شما است. در پاسخ گفتم: مانعی ندارد. بله دوست دارم آن امام همام را زیارت کنم.

سعید گفت: من مأمورم که او را بکشم و فردا این نقشه را عملی خواهم کرد؛ زمانی که نامه رسان از نزد او (امام هادی علیه‌السلام) بیرون شد، تو پیش او برو.

نامه رسان از محضر امام خارج شد و من خدمت امام رفتم، دیدم امام نشسته اند و در کنارش قبری کنده اند. سلام و عرض ارادت کردم و با دیدن این منظره اشک‌هایم جاری شد. فرمود: چرا گریه می کنی؟ گفتم: این قبر و منظره غریبی را که می بینم، مرا به گریه انداخت.

حضرت فرمود: گریه نکن! دشمنان ما موفق به این کار نخواهند شد. دو روز بیشتر نخواهد گذشت که خداوند خون متوکل و وزیرش (فتح بن خاقان) را به زمین خواهد ریخت و کشته خواهند شد.

محمد بن اورمه گوید: به خدا قسم دو روز نگذشته بود که متوکل با توطئه پسرش، منتصر کشته شد.[۱۲] از این روایت همچنین بدست می آید؛ او شخصیتی معروف به تشیع و نیز منزه از غلو بود.

  • 4- اهل تألیف: امامان معصوم به اصحاب و یاران خود توصیه می فرمودند که اخبار و روایت های ما را در کتاب ها جمع‌آوری کنید تا برای همه نسل ها باقی بماند و از آن روایات، در زمینه اعتقادات و اخلاق و فقه و مسائل اجتماعی و سیاسی اسلام، استفاده شود. بر همین اساس امام صادق علیه‌السلام به مفضل فرمود: «بنویس و اخبار ما را بین امت منتشر کن».[۱۳]

همین تأکیدات و توصیه ها بود که اصحاب و دانشمندان شیعه را در صدر اول، وادار به تألیف کتاب های چهارصدگانه کرد که مبنای کتاب های اربعه شیعه است.

محمد بن اورمه نیز از این امتیاز برخوردار بود و کتاب های مفیدی در زمینه های اعتقادی و فقه تألیف کرد. بزرگان ما حدود 43 کتاب را برای او در فهرست های خود نام برده اند. جالب این که نام یکی از این کتاب‌ها «الرد علی الغلاة» است؛ ردیه بر علیه غلوکنندگان در دین.[۱۴]

تألیفات محمد بن اورمه قمی

فهرست تعداد دیگری از کتاب‌هایش این چنین است: کتاب الوضوء، کتاب الصلوة، کتاب الصیام، کتاب الحج، کتاب النکاح، کتاب الطلاق، کتاب الحدود، کتاب الدیات، کتاب المزار، کتاب التجارات، کتاب المکاسب، کتاب الخمس، کتاب الدعاء، کتاب الزهد و...[۱۵]

اساتید محمد بن اورمه قمی

از محضر چند نفر از بزرگان علم حدیث بهره برد که برخی ز آن‌ها عبارتند از:

  1. ابراهیم بن حکم
  2. یحیی بن یحیی
  3. علی بن محمد بن محمد
  4. حسن بن محبوب
  5. زیاد قندی
  6. احمد بن حسن میثمی
  7. اسماعیل بن ابان وراق[۱۶]

بعضی از این اشخاص در نهایت عظمت و جلالت بودند. مانند حسن بن محبوب که از اصحاب اجماع و از بزرگترین یاران امام رضا علیه‌ السلام بود.[۱۷]

شاگردان محمد بن اورمه قمی

  1. حسن بن حسن بن ابان[۱۸]
  2. معلی بن محمد[۱۹]
  3. سهل بن زیاد[۲۰]
  4. صالح بن ابی حماد[۲۱]

گزیده ای از روایات او

  • وضو داشتن: با واسطه از انس بن مالک نقل می کند که رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: ای انس! در زندگی کوشش کن بیشتر وقت ها با وضو و طهارت باشی تا خداوند بر طول عمر تو بیفزاید. اگر می توانی شب و روز را با وضو باش؛ چون اگر با طهارت از دنیا بروی، گویی به عنوان «شهید» از دنیا رفته ای. بر هر کس می رسی، سلام کن تا خداوند بر ثواب های تو بیفزاید. پیران مسلمان را احترام کن و بچه های آنان را مورد مهر و محبت خود قرار بده.[۲۲]
  • ویژگی یک مؤمن: از حضرت امام صادق علیه‌ السلام نقل می کند که امام فرمود: مؤمن انسانی بردبار است که کار جاهلانه و غیرمؤدبانه نمی کند. اگر در حق او بی احترامی کنند، حلم و بردباری ورزد. به کسی ستم روا نمی دارد اما اگر مورد ستم قرار گیرد، بخشش پیشه کند. بخیل نیست و اگر درباره او بخل کنند، او صبوری پیشه می سازد.[۲۳]

وفات محمد بن اورمه قمی

همان طور که تاریخ طلوع این ستاره آسمان علم و حدیث دقیقاً مشخص نشد، تاریخ غروب وی نیز در هاله ای از ابهام قرار دارد ولی از روایت «کشف الغمه» بدست می آید که او در سالی که متوکل عباسی کشته شد، (247 ه.ق) زنده بود،[۲۴] اما این که در چه سالی رحلت کرد، معلوم نیست.

پانویس

  1. رجال شیخ طوسی، ص512؛ فهرست شیخ طوسی، ص143؛ نجاشی، ص231؛ معجم رجال الحدیث، ج15، ص115 و منابع دیگر.
  2. رجال شیخ طوسی، ص392.
  3. همان، ص512.
  4. خلاصة الاقوال، علامه حلی، ص253.
  5. تنقیح المقال، علامه ممقانی، ج2، ص84 و معجم رجال الحدیث، علامه خوئی، ج15، ص115.
  6. معجم رجال الحدیث، ج15، ص115.
  7. رجال نجاشی، ص232.
  8. خلاصة الاقوال، ص253.
  9. ابن غضائری در زمینه شناخت رجال حدیث، مردی بسیار بزرگ و سختگیر و اهل دقت بود و بسیاری از روایتگران احادیث شیعه را تنها به عنوان این که در آن‌ها یک نقطه منفی یافته، رد می کند.
  10. خلاصة الاقوال، ص253 و معجم رجال الحدیث، ج15، ص156.
  11. رجال نجاشی، ص233؛ تنقیح الرجال، ممقانی، ج2، ص 84 و معجم رجال الحدیث، ج15، ص255.
  12. کشف الغمه، ج2، ص394 و معجم رجال الحدیث، ج15، ص156.
  13. اصول کافی، ج1، ص52.
  14. فهرست شیخ، ص143 و رجال نجاشی، ص233.
  15. همان مدارک.
  16. رجال نجاشی، ص233؛ معجم رجال الحدیث، ج15، ص256؛ فهرست شیخ، ص143، توحید صدوق، ص75، 178، 141، 142 و امالی مفید، ص60.
  17. خلاصة الاقوال، ص37.
  18. امالی مفید، ص60 و توحید صدوق، ص75.
  19. بحارالانوار، ج22، ص125.
  20. همان، ج46، ص282.
  21. همان.
  22. امالی مفید، ص60 و بحارالانوار، ج80، ص305.
  23. اصول کافی، ج2، ص235.
  24. حیوة الحیوان، دمیری مصری، ج1، ص120.


منابع

  • ابوالحسن ربانى صالح‌آبادى، ستارگان حرم، جلد 6.
  • ابوجعفر محمد بن اورمه قمی، ویستا، بازیابی: 6 اسفند 1392.