جامعیت مقاله متوسط
شناسه ناقص است
مقاله مورد سنجش قرار گرفته است

غفران: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
(صفحه‌ای جدید حاوی '{{الگو:منبع الکترونیکی معتبر|ماخذ=پایگاه}} {{الگو:نیازمند ویرایش فنی}} غفران از ما...' ایجاد کرد)
 
(ویرایش)
 
(۴ نسخه‌ٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
 +
{{خوب}}
 
{{الگو:منبع الکترونیکی معتبر|ماخذ=پایگاه}}
 
{{الگو:منبع الکترونیکی معتبر|ماخذ=پایگاه}}
{{الگو:نیازمند ویرایش فنی}}
 
غفران از ماده‌ی "غفر" بوده و در لغت به معنی پوشیدن چیزیکه، انسان را از زشتی حفظ می‌کند. و در اصطلاح قرآنی به این معنی است که، خداوند عیوب و گناهان بندگان نادم را می‌پوشاند و آنها را از عذاب و کیفر حفظ کرده و اثر گناه را محو می‌نماید. <ref>. راغب اصفهانی، حسین بن محمد؛ مفردات فی غریب القرآن، تحقیق:صفوان عدنان داودی، دار العلم الدار الشامیة، دمشق بیروت، چاپ یکم، 1412ق، ص 609.</ref> "غفّار" و "غفور" صیغه‌ی مبالغه از ماده‌ی غفر و غفران بوده، که به معنای چشم پوشی کثیر و مداوم، از خطایا و گناهان بندگان می‌باشد.<ref>. ابن منظور، محمدبن مکرم؛ لسان العرب، بیروت، دار صادر، 1414، ج‌5، ص 2.</ref>؛
 
واژه‌ی "کفر" نیز در لغت به معنی پوشاندن شیء می‌باشد که از این جهت با واژه‌ی "غفر" هم معنا بوده، که در قرآن نیز این واژه در معنای لغوی استعمال شده؛ به معنای محو سیئات نیز به کار رفته است. <ref>. المفردات فی غریب القرآن، ص 714.</ref>
 
  
== مغفرت از منظر قرآن ==
+
غفران از ماده‌ی "غفر" بوده و در لغت به معنی پوشیدن چیزی که [[انسان]] را از زشتی حفظ می‌کند. و در اصطلاح [[قرآن|قرآنی]] به این معنی است که [[الله|خداوند]] عیوب و گناهان بندگان نادم را می‌پوشاند و آنها را از عذاب و کیفر حفظ کرده و اثر [[گناه]] را محو می‌نماید.<ref>راغب اصفهانی، حسین بن محمد؛ مفردات فی غریب القرآن، تحقیق: صفوان عدنان داودی، دارالعلم الدار الشامیة، دمشق بیروت، چاپ یکم، ۱۴۱۲ق، ص ۶۰۹.</ref> "غفّار" و "غفور" صیغه‌ی مبالغه از ماده‌ی غفر و غفران بوده که به معنای چشمپوشی کثیر و مداوم، از خطایا و گناهان بندگان می‌باشد.<ref>ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت، دار صادر، ۱۴۱۴، ج‌۵، ص ۲.</ref>
  
یکی از مهمترین مسائلی که ذهن انسان را به خود مشغول نموده، مسأله‌ی رهایی از گناهان و نجات از عذاب ابدی است؛ لذا، سعی انسان در طول تاریخ این بوده که، راهی برای آن بجوید. قرآن، به این نیاز انسان به صورت ویژه‌ای پرداخته و در موقعیت‌های گوناگون از امکان جبران گناهان گذشته و امید به عفو خداوند سخن به میان آورده است، تا روزنه‌ی امیدی به قلب انسان باز کند، آنچنان که در آیات بی‌شماری، به صفات خداوند که با این مسأله ارتباط تنگاتنگ دارد، پرداخته است؛<ref>. مکارم شیرازی، ناصر؛ تفسیر نمونه، دارالکتب الاسلامیه، 1374 ش، چاپ اول، ج‌7، ص 387.</ref> و حتی، به این اندازه اکتفا نشده بلکه، انسانها را برای دستیابی به مغفرت الهی به مسارعه و مسابقه تشویق نموده تا در جهت رفع موانع نزول مغفرت و ایجاد مقتضیات دریافت مغفرت گام بردارند:<ref>. طیب، سید عبد الحسین؛ أطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات اسلام، 1378 ش، چاپ دوم، ج‌3، ص 355.</ref>
+
==مغفرت از منظر قرآن==
 
«وَ سَارِعُواْ إِلیَ‌ مَغْفِرَةٍ مِّن رَّبِّکُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِین‌»<ref>. آل عمران/133.</ref>
 
«و شتاب کنید برای رسیدن به آمرزش پروردگارتان و بهشتی که وسعت آن، آسمانها و زمین است و برای پرهیزگاران آماده شده است‌.»
 
 
واژه‌ی غفر 234 بار در قرآن استعمال شده که بیش از 90 مورد آن همراه با صفات رحیم، ودود، عفُوّ و حلیم آمده است و از این موارد 4 بار با صیغه‌ی مبالغه‌ی غفّار و 91 بار با صیغه‌ی مبالغه‌ی غفور ذکر شده که در بسیاری از موارد نیز با تأکید استعمال شده است.
 
  
== موجبات غفران ==
+
یکی از مهمترین مسائلی که ذهن انسان را به خود مشغول نموده، مسأله‌ی رهایی از [[گناه|گناهان]] و نجات از [[عذاب]] ابدی است؛ لذا سعی انسان در طول تاریخ این بوده که راهی برای آن بجوید. [[قرآن|قرآن کریم]] به این نیاز انسان به صورت ویژه‌ای پرداخته و در موقعیت‌های گوناگون از امکان جبران گناهان گذشته و امید به [[عفو]] خداوند سخن به میان آورده است، تا روزنه‌ی امیدی به قلب انسان باز کند، آنچنان که در [[آیه|آیات]] بی‌شماری به صفات [[الله|خداوند]] که با این مسأله ارتباط تنگاتنگ دارد، پرداخته است<ref>مکارم شیرازی، ناصر؛ تفسیر نمونه، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ ش، چاپ اول، ج‌۷، ص۳۸۷.</ref> و حتی به این اندازه اکتفا نشده بلکه انسانها را برای دستیابی به مغفرت الهی به مسارعه و مسابقه تشویق نموده تا در جهت رفع موانع نزول مغفرت و ایجاد مقتضیات دریافت مغفرت گام بردارند:<ref>طیب، سید عبدالحسین؛ أطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات اسلام، ۱۳۷۸ ش، چاپ دوم، ج‌۳، ص۳۵۵.</ref>
  
با این وجود که انوار رحمت و مغفرت الهی به صورت دائمی در حال تابیدن به انسانهاست، اما نحوه و میزان دریافت این انوار در آنها متفاوت بوده و به شایستگی و تلاش افراد، وابسته است؛ چرا که، برای دریافت این انوار قدسی، قابلیت قابل نیز لازم بوده و این قابلیت به معنی دارا بودن شرایط آن است که مهمترین آنها عبارتند از:
+
{{متن قرآن|«وَسَارِعُوا إِلَىٰ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ»}}<ref>[[سوره آل عمران]]/۱۳۳.</ref>؛ و شتاب کنید برای رسیدن به آمرزش پروردگارتان و بهشتی که وسعت آن، آسمانها و زمین است و برای پرهیزگاران آماده شده است‌.
 
1. ایمان:
 
یکی از مهمترین عوامل برای دریافت غفران الهی، ایمان است؛ چرا که، در حقیقت، انسان بدون ایمان، قابلیت دریافت مغفرت و هدایت از سوی خداوند را نداشته و بدون آن، هیچکدام از شرایط مذکور، که در ذیل آمده، تأثیری در بخشیده شدن فرد نخواهد داشت:
 
 
«وَ الَّذِینَ عَمِلُواْ السَّیَِّاتِ ثُمَّ تَابُواْ مِن بَعْدِهَا وَ ءَامَنُواْ
 
إِنَّ رَبَّکَ مِن بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَّحِیم‌»<ref>. أعراف/153.</ref>
 
«آنان که مرتکب کارهای بد شدند، آن گاه توبه کردند و ایمان آوردند، بدانند که پروردگار تو پس از توبه، آمرزنده و مهربان است.‌»
 
 
در این آیه خداوند به کسانی که مرتکب سیئات شده‌اند، وعده می‌دهد که، در صورت توبه به سوی درگاه الهی و ایمان به هر آنچه که، خدای متعال پذیرش آن را واجب کرده است (وجود باری تعالی، پیامبران و اوصیای الهی، ملائکه، معاد و...)، خداوند آنها را مشمول رحمت و مغفرت خود بگرداند.<ref>. طوسی (شیخ طوسی)، محمد بن حسن؛ التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ج‌4، ص 552.</ref>
 
 
2. توبه و إستغفار:
 
یکی از اموری که انسان را مستوجب دریافت مغفرت از سوی خدا می‌کند، توبه کردن از اعمال بد گذشته و استغفار به درگاه خداوند متعال است:
 
«وَ الَّذِینَ إِذَا فَعَلُواْ فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُواْ أَنفُسَهُمْ ذَکَرُواْ اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُواْ لِذُنُوبِهِمْ...أُوْلَئکَ جَزَاؤُهُم مَّغْفِرَةٌ مِّن رَّبِّهِم‌...»<ref>. آل‌عمران/135و 136.</ref>
 
«و آنها که وقتی مرتکب عمل زشتی شوند، یا به خود ستم کنند، به یاد خدا می‌افتند و برای گناهان خود، طلب آمرزش می‌کنند... آنها پاداششان آمرزش پروردگار است...»
 
 
یکی از الطافی که خداوند به بندگان خود نموده، اینست که راه بازگشت را بر آنان باز گذاشته و به آنها امکان استغفار داده است؛ تا با توبه به درگاه خداوند از مسیر ناصواب گذشته بازگردند و با استغفار و درخواست عفو، گناهان گذشته‌ی آنها را به طور کل محو نماید.<ref>. أطیب البیان، ج‌3، ص362.</ref>
 
 
3. اعمال نیک:
 
از عواملی که، زمینه‌ی نزول رحمت و مغفرت الهی را فراهم می‌آورد، عمل صالح است؛ چرا که، عمل صالح، دل را نرم کرده و مانع رفتن به سوی سیئات می‌گردد و همچنین موجب بخشش گناهان گذشته از سوی خداوند متعال می‌شود،<ref>. تفسیر نمونه، ج‌24، ص 212.</ref>چنانکه قرآن در این باره می‌فرماید:
 
 
«إِن تُقْرِضُواْ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا یُضَاعِفْهُ لَکُمْ وَ یَغْفِرْ لَکُمْ وَ اللَّهُ شَکُورٌ حَلِیم‌»<ref>. تغابن/17.</ref>
 
«اگر به خدا قرض الحسنه دهید، آن را برای شما مضاعف می‌سازد و شما را می‌بخشد و خداوند شکرکننده و بردبار است!‌»
 
 
آیه‌ی شریفه به ارزش عمل صالح در نزد خدای متعال، که انفاق در راه خدا مصداقی از آن است، اشاره کرده و بیان می‌کند که، عمل صالح موجب جلب رحمت و مغفرت خداوند می‌گردد.
 
 
4. پرهیز از گناهان کبیره:
 
از عواملی که موجب جلب رحمت و مغفرت خداوند می‌گردد، اجتناب از گناهان کبیره است، خداوند در قرآن می‌فرماید:
 
 
«إِن تجَْتَنِبُواْ کَبَائرَ مَا تُنهَْوْنَ عَنْهُ نُکَفِّرْ عَنکُمْ سَیَِّاتِکُمْ وَ نُدْخِلْکُم مُّدْخَلًا کَرِیمًا»<ref>. نساء/31.</ref>
 
«اگر از گناهان بزرگی که از آن نهی می‌شوید پرهیز کنید، گناهان کوچک شما را می‌پوشانیم و شما را در جایگاه خوبی وارد می‌سازیم‌.»
 
 
بیان کردیم که، واژه‌ی "کفر" با واژه‌ی "غفر" هم معناست. و این آیه در مقام منت نهادن بر مؤمنان بوده و به آنها نوید می‌دهد که اگر از بعضی گناهان اجتناب کنند، خدای عزوجل از بعضی دیگر در می‌گذرد، و در ضمن، حین اینکه در آیه‌ی شریفه وعده‌ی آمرزش داده شده، مؤمنان، به ترک گناه دعوت شده‌اند.<ref>. طباطبائی(علامه)، سیّد محمد حسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفترانتشارت اسلامی جامعه‌ی مدرسین، 1374ش، چاپ پنجم، ج‌4، ص 325.</ref>
 
 
5. توسل:
 
یکی از اموری که در جهت جلب مغفرت الهی دارای تأثیر زیادی بوده، توسل به بندگان شایسته‌ی خداوند است:
 
 
«وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذ ظَّلَمُواْ أَنفُسَهُمْ جَاءُوکَ فَاسْتَغْفَرُواْ اللَّهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُواْ اللَّهَ تَوَّابًا رَّحِیمًا»<ref>. نساء/64.</ref>
 
«و اگر این مخالفان، هنگامی که به خود ستم می‌کردند (و فرمانهای خدا را زیر پا می‌گذاردند)، به نزد تو می‌آمدند و از خدا طلب آمرزش می‌کردند و پیامبر هم برای آنها استغفار می‌کرد، خدا را توبه پذیر و مهربان می‌یافتند.»
 
 
بر اساس آیاتی مثل آیه‌ی مذکور، استغفار بندگان شایسته‌ی الهی چون حضرت رسول اکرم(ص)، فرشتگان و مؤمنان پاکدل، در پیشگاه خداوند اثر داشته و طالبان مغفرت الهی با توسل به آنها می‌توانند از این طریق به غفران ذات اقدس احدیت دست یابند.<ref>. تفسیر نمونه، ج‌3، ص452.</ref>
 
 
6. تبعیت از فرامین الهی:
 
تبعیت از فرامین الهی از جمله اعمالی است که برای جلب مغفرت الهی لازم بوده، و غفران و حب الهی را در پی خواهد داشت:
 
 
«قُلْ إِن کُنتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونیِ یُحْبِبْکُمُ اللَّهُ وَ یَغْفِرْ لَکمُ‌ْ ذُنُوبَکمُ‌ْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَّحِیم‌»<ref>. آل‌عمران/31.</ref>
 
«بگو:اگر خدا را دوست می‌دارید، از من پیروی کنید! تا خدا (نیز) شما را دوست بدارد و گناهانتان را ببخشد و خدا آمرزنده‌ی مهربان است.»
 
 
تبعیت از فرمانهای الهی موجب ایجاد رابطه‌ی محبت آمیز بین خدا و بنده می‌گردد که این رابطه‌ی عاطفی، موجب نزول رحمت و مغفرت ‌شده و گناهان آدمی را نابود می‌سازد.<ref>. المیزان، ج‌3، ص 159</ref>
 
  
== موانع غفران ==
+
واژه‌ی غفر ۲۳۴ بار در [[قرآن]] استعمال شده که بیش از ۹۰ مورد آن همراه با صفات [[رحیم]]، [[ودود]]، [[عفوّ|عفُوّ]] و [[حلیم (اسم الله)|حلیم]] آمده است و از این موارد ۴ بار با صیغه‌ی مبالغه‌ی غفّار و ۹۱ بار با صیغه‌ی مبالغه‌ی غفور ذکر شده که در بسیاری از موارد نیز با تأکید استعمال شده است.
  
1. شرک:
+
==موجبات غفران==
یکی از موانع شدیدی که از نزول مغفرت خدای رحمان بر انسان جلوگیری کرده، شرک بر خداست:
 
 
«إِنَّ اللَّهَ لَا یَغْفِرُ أَن یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِکَ لِمَن یَشَاءُ وَ مَن یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْترََی إِثْمًا عَظِیمًا»<ref>. نساء/48.</ref>
 
«خداوند (هرگز) شرک را نمی‌بخشد! و پایین‌تر از آن را برای هر کس (بخواهد و شایسته بداند) می‌بخشد. و آن کسی که برای خدا، شریکی قرار دهد، گناه بزرگی مرتکب شده است.»
 
 
در این آیه، خداوند بیان می‌کند که تمامی گناهان انسان قابلیت بخشیده شدن را دارند، مگر شرک، که هرگز قابل بخشش نیست؛ البته، مشروط به اینکه، مشرک، بدون توبه و با شرک از دنیا رفته باشد. علت عدم مغفرت، إفتراء عظیمی است که این افراد به خداوند نسبت داده‌اند و اصولاً شرک با بندگی مخلوقات و ربوبیت خدا ناسازگار بوده و بندگان مشرک با این افتراء، ارکان هستی عالم را انکار نموده‌اند.<ref>. المیزان، ج‌4، ص 159.</ref>
 
 
2. یأس:
 
یأس از موانع بزرگ در برابر نزول رحمت و مغفرت الهی است. از آنجا که انسان موجودی است که شالودۀ خلقتش از ضعف و جهل بوده و همانند هوای نفس بر او غلبه داشته، همیشه در معرض ارتکاب گناهان قرار گرفته، و حتی ممکن است با ارتکاب گناهان، خود را غرق شده بپندارد و ناامیدی از اصلاح خویش، بر او غلبه یابد؛ و لذا از درخواست بخشش صرف نظر نموده و مأیوس شود؛ اما خداوند با توجه به این ضعف و جهل بندگان، آنها را به مغفرت خود امیدوار ساخته و زمینه‌های ناامیدی را از آنها دور می‌سازد:<ref>. تفسیر نمونه، ج‌19، ص500.</ref>
 
 
«قُلْ یا عِبادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلی‌ أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیم‌»<ref>. زمر/53.</ref>
 
«بگو:ای بندگان من که بر خود اسراف و ستم کرده‌اید! از رحمت خداوند نومید نشوید که خدا همه‌ی گناهان را می‌آمرزد، زیرا او بسیار آمرزنده و مهربان است.»
 
 
با توجه به لحن لطیف آیه و تأکید‌های زیبایی که به کار رفته، خدای منان، جایی برای یأس باقی نگذاشته است.
 
  
== رابطه‌ی انذار و غفران ==
+
با این وجود که انوار رحمت و مغفرت الهی به صورت دائمی در حال تابیدن به انسانهاست، اما نحوه و میزان دریافت این انوار در آنها متفاوت بوده و به شایستگی و تلاش افراد، وابسته است؛ چرا که برای دریافت این انوار قدسی، قابلیت قابل نیز لازم بوده و این قابلیت به معنی دارابودن شرایط آن است که مهمترین آنها عبارتند از:
  
قرآن کریم برای حفظ تعادل انسانها و جلوگیری از افراط و تفریط آنها در ارتباط با احساس گناه یا بی‌گناهیشان، که منجر به نا امیدی یا تجری به گناه می‌گردد، در اکثر آیاتی که به بحث مغفرت پرداخته، همواره به انذار انسانها نیز پرداخته است؛ به عنوان مثال در این آیه‌ی شریفه فرموده:
+
'''۱. ایمان:'''
«غافِرِ الذَّنْبِ وَ قابِلِ التَّوْبِ شَدیدِ الْعِقابِ...»<ref>. غافر/3.</ref>
 
«خداوندی که آمرزنده‌ی گناه، پذیرنده‌ی توبه، دارای مجازات سخت است...»
 
 
در این آیه ابتداءً به دو صفت "غافرالذنب" و "قابل التوب" بودن خدا اشاره می‌کند که بر رفتار مغفرت‌آمیز خدا با گنهکاران دلالت دارد، اما بلافاصله صفت شدید العقاب بودن او را می‌آورد که بر مؤاخذه‌ی گنهکاران دلالت داشته و حاوی نوعی انذار برای بندگان می‌باشد. مقتضای این صفات این است که هر فردی را که استعداد آمرزش و قبول شدن توبه را داشته باشد، او را بیامرزد؛ و هر کس را که مستحق عقاب است، عذاب کند. این سخنهای منذرانه، فرد را به تحرک وادار کرده تا به نوعی رفتار کند که مشمول صفات غفران و رحمت الهی قرار بگیرد.<ref>. المیزان، ج‌17، ص 304.</ref>
 
  
 +
یکی از مهمترین عوامل برای دریافت غفران الهی، [[ایمان]] است؛ چرا که در حقیقت انسان بدون ایمان قابلیت دریافت مغفرت و هدایت از سوی خداوند را نداشته و بدون آن، هیچکدام از شرایط مذکور که در ذیل آمده، تأثیری در بخشیده شدن فرد نخواهد داشت:
 +
 +
{{متن قرآن|«وَالَّذِینَ عَمِلُوا السَّیئَاتِ ثُمَّ تَابُوا مِنْ بَعْدِهَا وَآمَنُوا إِنَّ رَبَّک مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِیمٌ»}}؛<ref>[[سوره اعراف]]/۱۵۳.</ref> آنان که مرتکب کارهای بد شدند، آنگاه توبه کردند و ایمان آوردند؛ بدانند که پروردگار تو پس از توبه آمرزنده و مهربان است.
 +
 +
در این آیه خداوند به کسانی که مرتکب سیئات شده‌اند، وعده می‌دهد که در صورت [[توبه]] به سوی درگاه الهی و [[ایمان]] به هر آنچه که خدای متعال پذیرش آن را واجب کرده است (وجود باری تعالی، [[پیامبران]] و اوصیای الهی، [[ملائکه]]، [[معاد]] و...)، خداوند آنها را مشمول رحمت و مغفرت خود بگرداند.<ref>طوسی، محمد بن حسن؛ التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ج‌۴، ص۵۵۲.</ref>
 +
 +
'''۲. توبه و إستغفار:'''
 +
 +
یکی از اموری که انسان را مستوجب دریافت مغفرت از سوی خدا می‌کند، توبه کردن از اعمال بد گذشته و [[استغفار]] به درگاه خداوند متعال است:
 +
 +
{{متن قرآن|«وَالَّذِینَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَکرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ... أُولَٰئِک جَزَاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ...»}}؛<ref>[[سوره آل‌ عمران]]/۱۳۵ و ۱۳۶.</ref> و آنها که وقتی مرتکب عمل زشتی شوند یا به خود ستم کنند، به یاد خدا می‌افتند و برای گناهان خود، طلب آمرزش می‌کنند... آنها پاداششان آمرزش پروردگار است...
 +
 +
یکی از الطافی که خداوند به بندگان خود نموده، اینست که راه بازگشت را بر آنان بازگذاشته و به آنها امکان استغفار داده است؛ تا با توبه به درگاه خداوند از مسیر ناصواب گذشته بازگردند و با استغفار و درخواست [[عفو]]، گناهان گذشته‌ی آنها را به طور کل محو نماید.<ref>أطیب البیان، ج‌۳، ص۳۶۲.</ref>
 +
 +
'''۳. اعمال نیک:'''
 +
 +
از عواملی که زمینه‌ی نزول رحمت و مغفرت الهی را فراهم می‌آورد، [[عمل صالح]] است؛ چرا که عمل صالح دل را نرم کرده و مانع رفتن به سوی سیئات می‌گردد و همچنین موجب بخشش گناهان گذشته از سوی خداوند متعال می‌شود،<ref>تفسیر نمونه، ج‌۲۴، ص ۲۱۲.</ref> چنانکه [[قرآن]] در این باره می‌فرماید:
 +
 +
{{متن قرآن|«إِنْ تُقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا یضَاعِفْهُ لَکمْ وَیغْفِرْ لَکمْ وَاللَّهُ شَکورٌ حَلِیمٌ»}}؛<ref>[[سوره تغابن]]/۱۷.</ref> اگر به خدا قرض الحسنه دهید، آن را برای شما مضاعف می‌سازد و شما را می‌بخشد و خداوند شکرکننده و بردبار است!.
 +
 +
آیه‌ی شریفه به ارزش عمل صالح در نزد خدای متعال که [[انفاق]] در راه خدا مصداقی از آن است، اشاره کرده و بیان می‌کند که عمل صالح موجب جلب رحمت و مغفرت خداوند می‌گردد.
 +
 +
'''۴. پرهیز از گناهان کبیره:'''
 +
 +
از عواملی که موجب جلب رحمت و مغفرت خداوند می‌گردد، اجتناب از [[گناهان کبیره]] است. خداوند در قرآن می‌فرماید:
 +
 +
{{متن قرآن|«إِنْ تَجْتَنِبُوا کبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُکفِّرْ عَنْکمْ سَیئَاتِکمْ وَنُدْخِلْکمْ مُدْخَلًا کرِیمًا»}}؛<ref>[[سوره نساء]]/۳۱.</ref> اگر از گناهان بزرگی که از آن نهی می‌شوید، پرهیز کنید. گناهان کوچک شما را می‌پوشانیم و شما را در جایگاه خوبی وارد می‌سازیم‌.
 +
 +
واژه‌ی "کفر" نیز در لغت به معنی پوشاندن شیء می‌باشد که از این جهت با واژه‌ی "غفر" هم معنا بوده و در قرآن -از جمله آیه فوق- این واژه گاهی به معنای محو سیئات بکار رفته است.<ref>المفردات فی غریب القرآن، ص۷۱۴.</ref> این آیه در مقام منت نهادن بر مؤمنان بوده و به آنها نوید می‌دهد که اگر از بعضی گناهان اجتناب کنند، خدای عزوجل از بعضی دیگر در می‌گذرد و در ضمن این که در آیه‌ی شریفه وعده‌ی آمرزش داده شده، مؤمنان به ترک گناه دعوت شده‌اند.<ref>طباطبائی (علامه)، سیّد محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارت اسلامی جامعه‌ی مدرسین، ۱۳۷۴ش، چاپ پنجم، ج‌۴، ص ۳۲۵.</ref>
 +
 +
'''۵. توسل:'''
 +
 +
یکی از اموری که در جهت جلب مغفرت الهی دارای تأثیر زیادی بوده، [[توسّل‌‌‌‌‌|توسل]] به بندگان شایسته‌ی خداوند است:
 +
 +
{{متن قرآن|«وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوک فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِیمًا»}}؛<ref>[[سوره نساء]]/۶۴.</ref> و اگر این مخالفان، هنگامی که به خود ستم می‌کردند (و فرمانهای خدا را زیر پا می‌گذاردند)، به نزد تو می‌آمدند و از خدا طلب آمرزش می‌کردند و پیامبر هم برای آنها استغفار می‌کرد، خدا را توبه پذیر و مهربان می‌یافتند.
 +
 +
بر اساس آیاتی مثل آیه‌ی مذکور، استغفار بندگان شایسته‌ی الهی چون [[پیامبر اسلام|حضرت رسول اکرم]] صلی الله علیه و آله [[فرشتگان]] و مؤمنان پاکدل در پیشگاه خداوند اثر داشته و طالبان مغفرت الهی با توسل به آنها می‌توانند از این طریق به غفران ذات اقدس احدیت دست یابند.<ref>تفسیر نمونه، ج‌۳، ص۴۵۲.</ref>
 +
 +
'''۶. تبعیت از فرامین الهی:'''
 +
 +
تبعیت از فرامین الهی از جمله اعمالی است که برای جلب مغفرت الهی لازم بوده و غفران و حب الهی را در پی خواهد داشت:
 +
 +
{{متن قرآن|«قُلْ إِن کُنتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونیِ یُحْبِبْکُمُ اللَّهُ وَ یَغْفِرْ لَکمُ‌ْ ذُنُوبَکمُ‌ْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَّحِیم‌»}}؛<ref>[[سوره آل‌ عمران]]/۳۱.</ref> بگو: اگر خدا را دوست می‌دارید، از من پیروی کنید! تا خدا (نیز) شما را دوست بدارد و گناهانتان را ببخشد و خدا آمرزنده‌ی مهربان است.
 +
 +
تبعیت از فرمانهای الهی موجب ایجاد رابطه‌ی محبت آمیز بین خدا و بنده می‌گردد که این رابطه‌ی عاطفی، موجب نزول رحمت و مغفرت ‌شده و گناهان آدمی را نابود می‌سازد.<ref>المیزان، ج‌۳، ص۱۵۹.</ref>
 +
 +
==موانع غفران==
 +
 +
'''۱. شرک:'''
 +
 +
یکی از موانع شدیدی که از نزول مغفرت خدای رحمان بر انسان جلوگیری کرده، [[شرک]] بر خداست:
 +
 +
{{متن قرآن|«إِنَّ اللَّهَ لَا یغْفِرُ أَنْ یشْرَک بِهِ وَیغْفِرُ مَا دُونَ ذَٰلِک لِمَنْ یشَاءُ وَمَنْ یشْرِک بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرَىٰ إِثْمًا عَظِیمًا»}}؛<ref>[[سوره نساء]]/۴۸.</ref> خداوند (هرگز) شرک را نمی‌بخشد! و پایین‌تر از آن را برای هر کس (بخواهد و شایسته بداند) می‌بخشد و آن کسی که برای خدا شریکی قرار دهد، گناه بزرگی مرتکب شده است.
 +
 +
در این آیه، خداوند بیان می‌کند که تمامی گناهان انسان قابلیت بخشیده شدن را دارند، مگر شرک که هرگز قابل بخشش نیست؛ البته مشروط به این که مشرک، بدون [[توبه]] و با شرک از دنیا رفته باشد. علت عدم مغفرت، إفتراء عظیمی است که این افراد به [[الله|خداوند]] نسبت داده‌اند و اصولاً شرک با بندگی مخلوقات و ربوبیت خدا ناسازگار بوده و بندگان مشرک با این افتراء، ارکان هستی عالم را انکار نموده‌اند.<ref>المیزان، ج‌۴، ص۱۵۹.</ref>
 +
 +
'''۲. یأس:'''
 +
 +
[[یأس]] از موانع بزرگ در برابر نزول رحمت و مغفرت الهی است. از آنجا که انسان موجودی است که شالوده خلقتش از ضعف و [[جهل]] بوده و همانند [[هوای نفس]] بر او غلبه داشته، همیشه در معرض ارتکاب گناهان قرار گرفته و حتی ممکن است با ارتکاب گناهان، خود را غرق شده بپندارد و ناامیدی از اصلاح خویش بر او غلبه یابد؛ ولذا از درخواست بخشش صرفنظر نموده و مأیوس شود؛ اما خداوند با توجه به این ضعف و جهل بندگان آنها را به مغفرت خود امیدوار ساخته و زمینه‌های ناامیدی را از آنها دور می‌سازد:<ref>تفسیر نمونه، ج‌۱۹، ص۵۰۰.</ref>
 +
 +
{{متن قرآن|«قُلْ یا عِبَادِی الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلَىٰ أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعًا ۚ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ»}}؛<ref>[[سوره زمر]]/۵۳.</ref> بگو: ای بندگان من که بر خود اسراف و ستم کرده‌اید! از رحمت خداوند نومید نشوید که خدا همه‌ی گناهان را می‌آمرزد، زیرا او بسیار آمرزنده و مهربان است.
 +
 +
با توجه به لحن لطیف آیه و تأکید‌های زیبایی که بکار رفته، خدای منان جایی برای یأس باقی نگذاشته است.
 +
 +
==رابطه‌ انذار و غفران==
 +
 +
[[قرآن کریم]] برای حفظ تعادل انسانها و جلوگیری از افراط و تفریط آنها در ارتباط با احساس گناه یا بی‌گناهیشان که منجر به ناامیدی یا تجری به گناه می‌گردد، در اکثر [[آیه|آیاتی]] که به بحث مغفرت پرداخته، همواره به انذار انسانها نیز پرداخته است؛ به عنوان مثال در این آیه‌ی شریفه فرموده:
 +
 +
{{متن قرآن|«غَافِرِ الذَّنْبِ وَقَابِلِ التَّوْبِ شَدِیدِ الْعِقَابِ...»}}؛<ref>[[سوره غافر]]/۳.</ref> خداوندی که آمرزنده‌ی گناه، پذیرنده‌ی توبه، دارای مجازات سخت است...
 +
 +
در این آیه ابتدا به دو صفت "[[غافر الذنب]]" و "[[قابل‌التوب|قابل التوب]]" بودن خدا اشاره می‌کند که بر رفتار مغفرت‌آمیز خدا با گنهکاران دلالت دارد اما بلافاصله صفت [[شدید العقاب|شدیدالعقاب]] بودن او را می‌آورد که بر مؤاخذه‌ی گنهکاران دلالت داشته و حاوی نوعی انذار برای بندگان می‌باشد. مقتضای این صفات این است که هر فردی را که استعداد [[آمرزش الهی|آمرزش]] و قبول شدن [[توبه]] را داشته باشد، او را بیامرزد و هر کس را که مستحق عقاب است، [[عذاب]] کند. این سخنهای منذرانه، فرد را به تحرک وادار کرده تا به نوعی رفتار کند که مشمول صفات غفران و رحمت الهی قرار بگیرد.<ref>المیزان، ج‌۱۷، ص۳۰۴.</ref>
 
==پانویس==  
 
==پانویس==  
 
{{پانویس}}  
 
{{پانویس}}  
 
 
==منابع==
 
==منابع==
* [http://www.pajoohe.com/fa/index.php?Page=definition&UID=35623 غفران، محمد مؤذنی، سایت پژوهشکده باقرالعلوم علیه السلام (بخش فرهنگ علوم انسانی و اسلامی)] تاریخ بازیابی: 4 شهریور 1392.
+
*محمد مؤذنی، غفران، [http://www.pajoohe.ir دانشنامه پژوهه]، تاریخ بازیابی: ۴ شهریور ۱۳۹۲.
 
[[رده:واژگان قرآنی]]
 
[[رده:واژگان قرآنی]]
 +
[[رده: مقاله های مهم]]
 +
{{سنجش کیفی
 +
|سنجش=شده
 +
|شناسه= متوسط
 +
|عنوان بندی مناسب= خوب
 +
|کفایت منابع و پی نوشت ها= خوب
 +
|رعایت سطح مخاطب عام= خوب
 +
|رعایت ادبیات دانشنامه ای= خوب
 +
|جامعیت= متوسط
 +
|رعایت اختصار= خوب
 +
|سیر منطقی= خوب
 +
|کیفیت پژوهش= خوب
 +
|رده= دارد
 +
}}

نسخهٔ کنونی تا ‏۷ مارس ۲۰۲۰، ساعت ۱۰:۰۷


این مدخل از دانشنامه هنوز نوشته نشده است.

Icon-computer.png
محتوای فعلی مقاله یکی از پایگاه های معتبر متناسب با عنوان است.

(احتمالا تصرف اندکی صورت گرفته است)


غفران از ماده‌ی "غفر" بوده و در لغت به معنی پوشیدن چیزی که انسان را از زشتی حفظ می‌کند. و در اصطلاح قرآنی به این معنی است که خداوند عیوب و گناهان بندگان نادم را می‌پوشاند و آنها را از عذاب و کیفر حفظ کرده و اثر گناه را محو می‌نماید.[۱] "غفّار" و "غفور" صیغه‌ی مبالغه از ماده‌ی غفر و غفران بوده که به معنای چشمپوشی کثیر و مداوم، از خطایا و گناهان بندگان می‌باشد.[۲]

مغفرت از منظر قرآن

یکی از مهمترین مسائلی که ذهن انسان را به خود مشغول نموده، مسأله‌ی رهایی از گناهان و نجات از عذاب ابدی است؛ لذا سعی انسان در طول تاریخ این بوده که راهی برای آن بجوید. قرآن کریم به این نیاز انسان به صورت ویژه‌ای پرداخته و در موقعیت‌های گوناگون از امکان جبران گناهان گذشته و امید به عفو خداوند سخن به میان آورده است، تا روزنه‌ی امیدی به قلب انسان باز کند، آنچنان که در آیات بی‌شماری به صفات خداوند که با این مسأله ارتباط تنگاتنگ دارد، پرداخته است[۳] و حتی به این اندازه اکتفا نشده بلکه انسانها را برای دستیابی به مغفرت الهی به مسارعه و مسابقه تشویق نموده تا در جهت رفع موانع نزول مغفرت و ایجاد مقتضیات دریافت مغفرت گام بردارند:[۴]

«وَسَارِعُوا إِلَىٰ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ»[۵]؛ و شتاب کنید برای رسیدن به آمرزش پروردگارتان و بهشتی که وسعت آن، آسمانها و زمین است و برای پرهیزگاران آماده شده است‌.

واژه‌ی غفر ۲۳۴ بار در قرآن استعمال شده که بیش از ۹۰ مورد آن همراه با صفات رحیم، ودود، عفُوّ و حلیم آمده است و از این موارد ۴ بار با صیغه‌ی مبالغه‌ی غفّار و ۹۱ بار با صیغه‌ی مبالغه‌ی غفور ذکر شده که در بسیاری از موارد نیز با تأکید استعمال شده است.

موجبات غفران

با این وجود که انوار رحمت و مغفرت الهی به صورت دائمی در حال تابیدن به انسانهاست، اما نحوه و میزان دریافت این انوار در آنها متفاوت بوده و به شایستگی و تلاش افراد، وابسته است؛ چرا که برای دریافت این انوار قدسی، قابلیت قابل نیز لازم بوده و این قابلیت به معنی دارابودن شرایط آن است که مهمترین آنها عبارتند از:

۱. ایمان:

یکی از مهمترین عوامل برای دریافت غفران الهی، ایمان است؛ چرا که در حقیقت انسان بدون ایمان قابلیت دریافت مغفرت و هدایت از سوی خداوند را نداشته و بدون آن، هیچکدام از شرایط مذکور که در ذیل آمده، تأثیری در بخشیده شدن فرد نخواهد داشت:

«وَالَّذِینَ عَمِلُوا السَّیئَاتِ ثُمَّ تَابُوا مِنْ بَعْدِهَا وَآمَنُوا إِنَّ رَبَّک مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِیمٌ»؛[۶] آنان که مرتکب کارهای بد شدند، آنگاه توبه کردند و ایمان آوردند؛ بدانند که پروردگار تو پس از توبه آمرزنده و مهربان است.

در این آیه خداوند به کسانی که مرتکب سیئات شده‌اند، وعده می‌دهد که در صورت توبه به سوی درگاه الهی و ایمان به هر آنچه که خدای متعال پذیرش آن را واجب کرده است (وجود باری تعالی، پیامبران و اوصیای الهی، ملائکه، معاد و...)، خداوند آنها را مشمول رحمت و مغفرت خود بگرداند.[۷]

۲. توبه و إستغفار:

یکی از اموری که انسان را مستوجب دریافت مغفرت از سوی خدا می‌کند، توبه کردن از اعمال بد گذشته و استغفار به درگاه خداوند متعال است:

«وَالَّذِینَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَکرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ... أُولَٰئِک جَزَاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ...»؛[۸] و آنها که وقتی مرتکب عمل زشتی شوند یا به خود ستم کنند، به یاد خدا می‌افتند و برای گناهان خود، طلب آمرزش می‌کنند... آنها پاداششان آمرزش پروردگار است...

یکی از الطافی که خداوند به بندگان خود نموده، اینست که راه بازگشت را بر آنان بازگذاشته و به آنها امکان استغفار داده است؛ تا با توبه به درگاه خداوند از مسیر ناصواب گذشته بازگردند و با استغفار و درخواست عفو، گناهان گذشته‌ی آنها را به طور کل محو نماید.[۹]

۳. اعمال نیک:

از عواملی که زمینه‌ی نزول رحمت و مغفرت الهی را فراهم می‌آورد، عمل صالح است؛ چرا که عمل صالح دل را نرم کرده و مانع رفتن به سوی سیئات می‌گردد و همچنین موجب بخشش گناهان گذشته از سوی خداوند متعال می‌شود،[۱۰] چنانکه قرآن در این باره می‌فرماید:

«إِنْ تُقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا یضَاعِفْهُ لَکمْ وَیغْفِرْ لَکمْ وَاللَّهُ شَکورٌ حَلِیمٌ»؛[۱۱] اگر به خدا قرض الحسنه دهید، آن را برای شما مضاعف می‌سازد و شما را می‌بخشد و خداوند شکرکننده و بردبار است!.

آیه‌ی شریفه به ارزش عمل صالح در نزد خدای متعال که انفاق در راه خدا مصداقی از آن است، اشاره کرده و بیان می‌کند که عمل صالح موجب جلب رحمت و مغفرت خداوند می‌گردد.

۴. پرهیز از گناهان کبیره:

از عواملی که موجب جلب رحمت و مغفرت خداوند می‌گردد، اجتناب از گناهان کبیره است. خداوند در قرآن می‌فرماید:

«إِنْ تَجْتَنِبُوا کبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُکفِّرْ عَنْکمْ سَیئَاتِکمْ وَنُدْخِلْکمْ مُدْخَلًا کرِیمًا»؛[۱۲] اگر از گناهان بزرگی که از آن نهی می‌شوید، پرهیز کنید. گناهان کوچک شما را می‌پوشانیم و شما را در جایگاه خوبی وارد می‌سازیم‌.

واژه‌ی "کفر" نیز در لغت به معنی پوشاندن شیء می‌باشد که از این جهت با واژه‌ی "غفر" هم معنا بوده و در قرآن -از جمله آیه فوق- این واژه گاهی به معنای محو سیئات بکار رفته است.[۱۳] این آیه در مقام منت نهادن بر مؤمنان بوده و به آنها نوید می‌دهد که اگر از بعضی گناهان اجتناب کنند، خدای عزوجل از بعضی دیگر در می‌گذرد و در ضمن این که در آیه‌ی شریفه وعده‌ی آمرزش داده شده، مؤمنان به ترک گناه دعوت شده‌اند.[۱۴]

۵. توسل:

یکی از اموری که در جهت جلب مغفرت الهی دارای تأثیر زیادی بوده، توسل به بندگان شایسته‌ی خداوند است:

«وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوک فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِیمًا»؛[۱۵] و اگر این مخالفان، هنگامی که به خود ستم می‌کردند (و فرمانهای خدا را زیر پا می‌گذاردند)، به نزد تو می‌آمدند و از خدا طلب آمرزش می‌کردند و پیامبر هم برای آنها استغفار می‌کرد، خدا را توبه پذیر و مهربان می‌یافتند.

بر اساس آیاتی مثل آیه‌ی مذکور، استغفار بندگان شایسته‌ی الهی چون حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرشتگان و مؤمنان پاکدل در پیشگاه خداوند اثر داشته و طالبان مغفرت الهی با توسل به آنها می‌توانند از این طریق به غفران ذات اقدس احدیت دست یابند.[۱۶]

۶. تبعیت از فرامین الهی:

تبعیت از فرامین الهی از جمله اعمالی است که برای جلب مغفرت الهی لازم بوده و غفران و حب الهی را در پی خواهد داشت:

«قُلْ إِن کُنتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونیِ یُحْبِبْکُمُ اللَّهُ وَ یَغْفِرْ لَکمُ‌ْ ذُنُوبَکمُ‌ْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَّحِیم‌»؛[۱۷] بگو: اگر خدا را دوست می‌دارید، از من پیروی کنید! تا خدا (نیز) شما را دوست بدارد و گناهانتان را ببخشد و خدا آمرزنده‌ی مهربان است.

تبعیت از فرمانهای الهی موجب ایجاد رابطه‌ی محبت آمیز بین خدا و بنده می‌گردد که این رابطه‌ی عاطفی، موجب نزول رحمت و مغفرت ‌شده و گناهان آدمی را نابود می‌سازد.[۱۸]

موانع غفران

۱. شرک:

یکی از موانع شدیدی که از نزول مغفرت خدای رحمان بر انسان جلوگیری کرده، شرک بر خداست:

«إِنَّ اللَّهَ لَا یغْفِرُ أَنْ یشْرَک بِهِ وَیغْفِرُ مَا دُونَ ذَٰلِک لِمَنْ یشَاءُ وَمَنْ یشْرِک بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرَىٰ إِثْمًا عَظِیمًا»؛[۱۹] خداوند (هرگز) شرک را نمی‌بخشد! و پایین‌تر از آن را برای هر کس (بخواهد و شایسته بداند) می‌بخشد و آن کسی که برای خدا شریکی قرار دهد، گناه بزرگی مرتکب شده است.

در این آیه، خداوند بیان می‌کند که تمامی گناهان انسان قابلیت بخشیده شدن را دارند، مگر شرک که هرگز قابل بخشش نیست؛ البته مشروط به این که مشرک، بدون توبه و با شرک از دنیا رفته باشد. علت عدم مغفرت، إفتراء عظیمی است که این افراد به خداوند نسبت داده‌اند و اصولاً شرک با بندگی مخلوقات و ربوبیت خدا ناسازگار بوده و بندگان مشرک با این افتراء، ارکان هستی عالم را انکار نموده‌اند.[۲۰]

۲. یأس:

یأس از موانع بزرگ در برابر نزول رحمت و مغفرت الهی است. از آنجا که انسان موجودی است که شالوده خلقتش از ضعف و جهل بوده و همانند هوای نفس بر او غلبه داشته، همیشه در معرض ارتکاب گناهان قرار گرفته و حتی ممکن است با ارتکاب گناهان، خود را غرق شده بپندارد و ناامیدی از اصلاح خویش بر او غلبه یابد؛ ولذا از درخواست بخشش صرفنظر نموده و مأیوس شود؛ اما خداوند با توجه به این ضعف و جهل بندگان آنها را به مغفرت خود امیدوار ساخته و زمینه‌های ناامیدی را از آنها دور می‌سازد:[۲۱]

«قُلْ یا عِبَادِی الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلَىٰ أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعًا ۚ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ»؛[۲۲] بگو: ای بندگان من که بر خود اسراف و ستم کرده‌اید! از رحمت خداوند نومید نشوید که خدا همه‌ی گناهان را می‌آمرزد، زیرا او بسیار آمرزنده و مهربان است.

با توجه به لحن لطیف آیه و تأکید‌های زیبایی که بکار رفته، خدای منان جایی برای یأس باقی نگذاشته است.

رابطه‌ انذار و غفران

قرآن کریم برای حفظ تعادل انسانها و جلوگیری از افراط و تفریط آنها در ارتباط با احساس گناه یا بی‌گناهیشان که منجر به ناامیدی یا تجری به گناه می‌گردد، در اکثر آیاتی که به بحث مغفرت پرداخته، همواره به انذار انسانها نیز پرداخته است؛ به عنوان مثال در این آیه‌ی شریفه فرموده:

«غَافِرِ الذَّنْبِ وَقَابِلِ التَّوْبِ شَدِیدِ الْعِقَابِ...»؛[۲۳] خداوندی که آمرزنده‌ی گناه، پذیرنده‌ی توبه، دارای مجازات سخت است...

در این آیه ابتدا به دو صفت "غافر الذنب" و "قابل التوب" بودن خدا اشاره می‌کند که بر رفتار مغفرت‌آمیز خدا با گنهکاران دلالت دارد اما بلافاصله صفت شدیدالعقاب بودن او را می‌آورد که بر مؤاخذه‌ی گنهکاران دلالت داشته و حاوی نوعی انذار برای بندگان می‌باشد. مقتضای این صفات این است که هر فردی را که استعداد آمرزش و قبول شدن توبه را داشته باشد، او را بیامرزد و هر کس را که مستحق عقاب است، عذاب کند. این سخنهای منذرانه، فرد را به تحرک وادار کرده تا به نوعی رفتار کند که مشمول صفات غفران و رحمت الهی قرار بگیرد.[۲۴]

پانویس

  1. راغب اصفهانی، حسین بن محمد؛ مفردات فی غریب القرآن، تحقیق: صفوان عدنان داودی، دارالعلم الدار الشامیة، دمشق بیروت، چاپ یکم، ۱۴۱۲ق، ص ۶۰۹.
  2. ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت، دار صادر، ۱۴۱۴، ج‌۵، ص ۲.
  3. مکارم شیرازی، ناصر؛ تفسیر نمونه، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ ش، چاپ اول، ج‌۷، ص۳۸۷.
  4. طیب، سید عبدالحسین؛ أطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات اسلام، ۱۳۷۸ ش، چاپ دوم، ج‌۳، ص۳۵۵.
  5. سوره آل عمران/۱۳۳.
  6. سوره اعراف/۱۵۳.
  7. طوسی، محمد بن حسن؛ التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ج‌۴، ص۵۵۲.
  8. سوره آل‌ عمران/۱۳۵ و ۱۳۶.
  9. أطیب البیان، ج‌۳، ص۳۶۲.
  10. تفسیر نمونه، ج‌۲۴، ص ۲۱۲.
  11. سوره تغابن/۱۷.
  12. سوره نساء/۳۱.
  13. المفردات فی غریب القرآن، ص۷۱۴.
  14. طباطبائی (علامه)، سیّد محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارت اسلامی جامعه‌ی مدرسین، ۱۳۷۴ش، چاپ پنجم، ج‌۴، ص ۳۲۵.
  15. سوره نساء/۶۴.
  16. تفسیر نمونه، ج‌۳، ص۴۵۲.
  17. سوره آل‌ عمران/۳۱.
  18. المیزان، ج‌۳، ص۱۵۹.
  19. سوره نساء/۴۸.
  20. المیزان، ج‌۴، ص۱۵۹.
  21. تفسیر نمونه، ج‌۱۹، ص۵۰۰.
  22. سوره زمر/۵۳.
  23. سوره غافر/۳.
  24. المیزان، ج‌۱۷، ص۳۰۴.

منابع