شرح نهج البلاغه ابن میثم (مصباح السالکین) (کتاب): تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
(ویرایش)
 
(۱۰ نسخه‌ٔ میانی ویرایش شده توسط ۴ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
مصباح السالکین یا شرح کبیر نهج البلاغه اثر محدث، فقیه و متکلم برجسته شیعی، کمال الدین میثم بن علی بن میثم بحرانی، معروف ترین شرح نهج البلاغه در سده هفتم قمری(تالیف 677ه.ق)است،این شرح جنبه فلسفى- عرفانى دارد كه در پنج جلد و با مقدمه‌اى مفصل تنظيم گشته است. لازم به تذکر است که وی پس از نگارش این شرح، آن را تلخیص نموده و آن را [[اختيار مصباح السالكين|اختیار مصباح السالکین]] نامیده است.
+
{{مشخصات کتاب
 +
|عنوان= شرح نهج البلاغه ابن میثم (مصباح السالکین)
 +
|تصویر=[[پرونده:Nahjolbalagheh.jpg|۲۵۰px]]
 +
|نویسنده= ابن میثم بحرانی
 +
|موضوع=شرح نهج البلاغه
 +
|زبان=عربی
 +
|تعداد جلد=۵
 +
|عنوان افزوده1=
 +
|افزوده1=
 +
|عنوان افزوده2=
 +
|افزوده2=
 +
|لینک=[http://lib.ahlolbait.com/parvan/resource/84458/ شرح نهج البلاغه ابن میثم]
 +
}}
 +
'''«مصباح السالکین»''' یا '''«شرح کبیر نهج البلاغه»''' اثر عالم برجسته [[شیعه|شیعی]]، [[ابن میثم بحرانی]]، معروف ترین شرح [[نهج البلاغة|نهج البلاغه]] در سده هفتم قمری (تالیف ۶۷۷ ه.ق) است. این شرح جنبه [[فلسفه|فلسفى]] - [[عرفان|عرفانى]] دارد که در پنج جلد و با مقدمه‌اى مفصل تنظیم گشته است. لازم به تذکر است که وی پس از نگارش این شرح، آن را تلخیص نموده و آن را [[اختیار مصباح السالکین|اختیار مصباح السالکین]] نامیده است.
 +
 
 
=معرفی نویسنده=
 
=معرفی نویسنده=
كمال‌الدين ميثم بن على بن ميثم بحرانى، محدث، فقيه و متكلم مشهور شيعى سدۀ 7 قمری و 13 میلادی است .برخى لقب او را مفيدالدين آورده‌اند. وی در 636ق زاده شد.<ref>ابن میثم ،میثم بن علی، ویکی نور</ref> این عالم فرزانه، معاصر خواجه نصیرالدین طوسی بوده و ظاهرا میان آن دو رابطه استادی و شاگردی دوجانبه برقرار بوده است . بدین گونه که خواجه نزد وی به آموزش فقه و او نزد خواجه به آموزش کلام پرداخته است . هرچند گفته اند مقام فقهی او بسان مقام کلامی خواجه بوده است، با این همه مهمترین اثر وی که همین شرح نهج البلاغه است، بیش از همه شرحی به روش کلامی و فلسفی است<ref>مصطفی بروجردی، نگاهی به شرح های نهج البلاغه،مجله قبسات، شماره 19</ref>ایشان مردی زاهد و عارف بوده و مدتی از عمر خویش را در عزلت گذرانده است او هم چنین دارای فضائل نفسانی و کرامات بوده است صاحب کتاب انوار البدرین نمونه ای از کرامات او را ذکر می کند .
+
[[ابن میثم بحرانی|کمال‌الدین میثم بن على بن میثم بحرانى]]، [[محدث]]، [[فقیه|فقیه]] و [[علم کلام|متکلم]] مشهور [[شیعه|شیعه]] در سدۀ ۷ قمری و ۱۳ میلادی است. برخى لقب او را مفیدالدین آورده‌اند. وی در ۶۳۶ قمری زاده شد.<ref>ابن میثم ،میثم بن علی، ویکی نور</ref> این عالم فرزانه، معاصر [[خواجه نصیرالدین طوسی]] بوده و ظاهرا میان آن دو رابطه استادی و شاگردی دوجانبه برقرار بوده است. بدین گونه که خواجه نزد وی به آموزش [[فقه]] و او نزد خواجه به آموزش [[علم کلام|کلام]] پرداخته است. هرچند گفته اند مقام فقهی او بسان مقام کلامی خواجه بوده است، با این همه مهمترین اثر وی که همین شرح [[نهج البلاغة|نهج البلاغه]] است، بیش از همه شرحی به روش کلامی و [[فلسفه|فلسفی]] است.<ref>مصطفی بروجردی، نگاهی به شرح های نهج البلاغه،مجله قبسات، شماره ۱۹</ref>  
==حیات علمی==
+
 
ویژگی و برجستگی علمی ابن میثم از سه جهت قابل توجه است: الف) او اولین فیلسوف و متکلم معروف شیعی است که شرح مفصل بر نهج البلاغه نوشته است اهمیت این شرح از این جهت مورد توجه است که در بیشتر زمینه های علمی علمای پس از او به شرح ابن میثم استناد کرده اند. ب) از ابن میثم به عنوان هم مسلک و هم مشرب خواجه نصیر الدین طوسی یاد می شود و خواجه و هم مسلکان او به عنوان پایه گذاران کلام نظام یافته شیعی شناخته می شوند بنابراین مجاهدت و تلاش ابن میثم در راه رشد کلام شیعی به وسیله تالیف کتابهای کلامی و تربیت شاگردانی چون علامه حلی ، بعد دیگر شخصیت علمی اوست. ج) ابن میثم را مظهر آمیختگی تشیع و تصوف دانسته اند.
+
ایشان مردی [[زهد|زاهد]] و [[عارف]] بوده و مدتی از عمر خویش را در عزلت گذرانده است. او هم چنین دارای فضائل نفسانی و کرامات بوده و صاحب کتاب [[انوار البدرین فی تراجم علماء القطیف و الاحساء و البحرین (کتاب)|انوار البدرین]] نمونه ای از کرامات او را ذکر می کند.
در عرصه فلسفه، شخصیت او در میان متکلمان از همه برجسته تر بود تا آنجا که او را "فیلسوف محقق" و " حکیم مدقق" نامیده اند قاضی نور الله شوشتری گفته است شرح او مشتمل بر حکمت و کلام و تصوف است.<ref>محمد رصافی، ابن میثم و شرح نهج البلاغه، ،میثاق امین فصلنامه پژوهشی اقوام و مذاهب، ص140 تا 142</ref>
+
 
==تالیفات ==
+
برخی دیگر از آثار ابن میثم بحرانى عبارتند از: [[اختیار مصباح السالکین]]، [[شرح علی المائة کلمة لامیرالمومنین علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام (کتاب)|شرح المائة کلمة]] که نام دیگر آن "منهاج العارفین" است، اصول البلاغه و قواعد المرام
از ابن ميثم بحرانى تأليفات فراوانى ذكر كرده‏اند،
+
 
===آثار چاپی===
+
ابن میثم در مجمع الجزائر [[بحرین|بحرین]] به دنیا آمده و پس از وفات در مقبره جدّش «المعلى» در قریه «هلتا» از قراء بحرین، به خاک سپرده شده است. بعضى وفات او را در ۶۹۹ ه. ق. دانسته ‏اند و دیگران که قول بیشترین است، ۶۷۹ ه. ق. ثبت کرده ‏اند.<ref>قربانعلی مقدم - علی اصغر نوادی یحیی زاده،ترجمه شرح ابن میثم، ج۱، ص۲۴-۲۶</ref>
*1-مصباح السالكين یا شرح کبیر نهج البلاغه
+
 
*2-[[اختيار مصباح السالكين]]،
+
=معرفی اجمالی کتاب=
*3-شرح المائة کلمة که نام دیگر آن "[[منهاج العارفين]]" است
+
[[ابن میثم بحرانی|ابن میثم]] اولین فیلسوف و متکلم معروف [[شیعه|شیعی]] است که شرح مفصل بر [[نهج البلاغة|نهج البلاغه]] نوشته است. اهمیت این شرح از این جهت مورد توجه است که در بیشتر زمینه های علمی، علمای پس از او به شرح ابن میثم استناد کرده اند.
*4-اصول البلاغه
+
در عرصه [[فلسفه]]، شخصیت او در میان متکلمان از همه برجسته تر بود تا آنجا که او را "فیلسوف محقق" و "حکیم مدقق" نامیده اند. [[قاضی نورالله شوشتری|قاضی نور الله شوشتری]] گفته است شرح او مشتمل بر [[حکمت]] و [[علم کلام|کلام]] و [[تصوف]] است.<ref>محمد رصافی، ابن میثم و شرح نهج البلاغه، ،میثاق امین فصلنامه پژوهشی اقوام و مذاهب، ص۱۴۰ تا ۱۴۲</ref>  
*5-قواعد المرام : نام های دیگر آن عبارتند از: القواعد الالهیة، مقاصد الکلام یا القواعدات‏
+
 
===آثار خطی===
+
شرح کبیر نهج البلاغه از اهمیت خاصّى برخوردار است و چنان که از مقدّمه خود شارح استفاده مى‏ شود، تشویق علاء الدّین عطاملک جوینى حاکم [[بغداد]] سبب شده است تا او شرح کبیر نهج البلاغه را بنویسد و سپس بخاطر فرزندان عطاملک ابو منصور محمد، و مظفر الدّین ابو العباس شرح کبیر را دو بار خلاصه کرده و آن را شرح متوسّط و صغیر نامیده است. برخى شرح کلمات قصار ابن میثم را شرح سوّم او شمرده ‏اند.<ref>محمد رصافی، ابن میثم و شرح نهج البلاغه،میثاق امین فصلنامه پژوهشی اقوام و مذاهب، ص۱۵۰-۱۵۲.</ref>
*1-آداب البحث.
+
 
*2-استقصاء النظر فى امامة الأئمّة الاثنى عشر.
+
مهمترین ویژگی شرح ابن میثم، صبغه [[علم کلام|کلامی]] و [[فلسفه|فلسفی]] آن است. ابن میثم به علت مطالعات گسترده حکمی و کلامی، با نگاه یک متکلم شیعی کوشیده است تا به بررسی و شرح [[نهج البلاغة|نهج البلاغه]] بپردازد. این ویژگی ضمن آنکه یک امتیاز برای این شرح تلقی گردیده، اما به علت تحت الشعاع قرار گرفتن سایر مسائل، مورد نقد برخی از شارحان دیگر قرار گرفته است.
*3-البحر الخِضمّ.
+
 
*4-تجريد البلاغه، روايت شده است كه اين كتاب را براى نظام الدين ابى منصور محمّد جوينى تأليف كرده است.
+
از مؤلفه‌هاى موجود در این شرح مى‌توان به بخش بندى متن در صورت طولانى بودن آن، شرح تکه تکه هر بخش، بخش بندى موضوعى متن، استفاده های بجا و شایسته از [[قرآن|قرآن کریم]] در توضیح و تفسیر کلام مولی علیه السلام، نظر به سایر شرح های قبل از خود و گاه با نقل کلمات شارحان پیشین به تایید یا تضعیف اقوال آنان می پردازد.
*5-شرح الإشارات ،كه اصل آن نوشته استادش على بن سليمان بحرانى است.
+
 
*6-النّجاة فى القيامة فى تحقيق أمر الإمامة، استاد بزرگوارش علىّ بن محمّد بن حسن بن شهيد در كتاب خود درّ المنثور از آن نام برده و مطالبى از آن را در كتاب خود نقل كرده است.
+
اشاره به اقوال ادیبان گذشته در فهم کلمات [[نهج البلاغه]]، استفاده از احادیث [[اهل البیت|اهل بیت]] و [[صحابی|صحابه]]، به کارگیرى مباحث کلامی، فلسفى و منطقى، استفاده از گفته‌هاى تاریخى، استفاده از اشعار عرب، تکمیل شعر به کار رفته در کلام حضرت امیر، به کارگیرى علوم ادبى چون [[صرف]]، [[علم نحو|نحو]] و [[بلاغت]]، شرح ندادن قسمت‌هایى از متن، بیان معاریض و اشارت موجود در کلام حضرت على(ع)، بیان اشتراکات و تشابهات، شرح مفصل بخش‌هایى مربوط به [[توحید|توحید]] و خداشناسى، ذکر خاستگاه کنایات و ضرب‌المثل‌ها، مشخص نکردن منبع و گوینده برخى اقوال، از دیگر ویژگی های این کتاب است.
*7-رساله ای در وحی و الهام
+
 
*8-جواب رساله خواجه نصیر الدین طوسی
+
مؤلف واژه "السید" را برای [[سید رضی|سید رضى]] بکار برده و با جمله "و بالله التوفیق" و گاه "بالله التوفیق و العصمة" یا "بالله العصمة و التوفیق" یا تعابیرى از این دست، شرح را به پایان مى‌برد.<ref>همان؛ مصطفی بروجردی، نگاهی به شرح های نهج البلاغه،مجله قبسات، شماره۱۹</ref>
*9- شرح حدیث منزلت
 
*10-المعراج السماوی
 
*11-غایة النظر، در علم کلام
 
در ميان كتابهاى ياد شده، شرح كبير نهج البلاغه از اهميّت خاصّى برخوردار است و چنان كه از مقدّمه خود شارح صفحه چهار استفاده مى‏شود تشويق علاء الدّين عطاملك جوينى حاكم بغداد و عراق سبب شده است تا او شرح كبير نهج البلاغه را بنويسد و سپس بخاطر فرزندان عطاملك ابو منصور محمد، و مظفر الدّين ابو العباس شرح كبير را دو بار خلاصه كرده و آن را شرح متوسّط و صغير ناميده است. برخى شرح كلمات قصار ابن ميثم را شرح سوّم او شمرده‏اند.<ref>محمد رصافی، ابن میثم و شرح نهج البلاغه،میثاق امین فصلنامه پژوهشی اقوام و مذاهب، ص150-152.</ref>  
 
==زادگاه و محلّ وفات==
 
آنچه مسلّم است اين است كه ابن ميثم در مجمع الجزائر بحرين به دنيا آمده و پس از وفات در مقبره جدّش «المعلى» در قريه «هلتا» از قراء بحرين، به خاك سپرده شده است. در تاريخ فوت ابن ميثم اختلاف نظر است، بعضى وفات او را در 699 ه. ق. دانسته‏اند و ديگران كه قول بيشترين است 679 ثبت كرده‏اند وبعضی گفته اندابن ميثم بعد از 681 ه. ق. وفات يافته باشد.<ref>قربانعلی مقدم - علی اصغر نوادی یحیی زاده،ترجمه شرح ابن میثم، ج1، ص24-26</ref>
 
=ساختار کتاب=
 
اين شرح به طور كلى از دو بخش تشكيل شده است:
 
الف- مقدمه‌اى مفصل كه از سه مبحث كلى تشكيل شده كه در متن عربى از آن‌ها به قواعد ثلاث تعبير شده است. ب- متن كه شرح كامل نهج‌البلاغه به صورت ترتيبى است<ref>شرح نهج البلاغه(ابن میثم)،ویکی نور</ref>
 
مهمترین ویژگی شرح ابن میثم، صبغه کلامی و فلسفی آن است . ابن میثم به علت مطالعات گسترده حکمی و کلامی، با نگاه یک متکلم شیعی کوشیده است تا به بررسی و شرح نهج البلاغه بپردازد . این ویژگی ضمن آنکه یک امتیاز برای این شرح تلقی گردیده اما به علت تحت الشعاع قرار گرفتن سایر مسائل، مورد نقد برخی از شارحان دیگر قرار گرفته است .  
 
 
=گزارش محتوا=
 
=گزارش محتوا=
ابن میثم در آغاز جلد نخست، مقدمه ای در حدود هفتاد صفحه پیرامون مباحث ادبی نگاشته، موضوعاتی نظیر دلالت الفاظ، اقسام لفظ، مباحث اشتقاق الفاظ، ترادف و توکید، مشترک لفظی، بلاغت و فصاحت، محاسن کلام، حقیقت و مجاز، تشبیه، استعاره، حقیقت نظم، اقسام نظم، حقیقت خطابه، مبادی و اقسام خطابه، امور مختلف در زیبایی خطابه را توضیح داده است .<ref>مصطفی بروجردی، نگاهی به شرح های نهج البلاغه</ref>  
+
این شرح به طور کلى از دو بخش تشکیل شده است:
وى نگارش چنين مقدمه‌اى را ضرورى مى‌ديده، چرا كه خواننده، اگر بدون پيش زمينه بلاغى به مطالعه اين شرح كه آكنده از اصول، قواعد، اصطلاحات و توضيحات بلاغى است- بپردازد سرگردان و حيران مى‌شود.<ref> شرح نهج البلاغه (ابن میثم) ویکی نور</ref>
+
 
در ادامه همین مقدمه بحثی جالب پیرامون شخصیت و فضائل انسانی امام امیرالمؤمنین علیه السلام وجود دارد . او در این بحث که طی چند فصل ذکر شده، از ابعاد مختلف به بررسی شخصیت امام علیه السلام می پردازد: فضیلت های بیرونی امام علیه السلام (ص 75) فضیلتهای نفسانی امام علیه السلام در ابعاد نظری و عملی (ص 79)، کرامات امیرالمؤمنین (ص 82).<ref>مصطفی بروجردی، نگاهی به شرح های نهج البلاغه</ref>  
+
الف- مقدمه‌اى مفصل که از سه مبحث کلى تشکیل شده که در متن عربى از آن‌ها به قواعد ثلاث تعبیر شده است.
مؤلف، بعد از اتمام مقدمه به ذكر نسب [[سيد رضى]] پرداخته و توضيح مختصرى درباره وى، محل تولد، وفات و مدفنش به دست داده و در پى آن، مقدمۀ سيد رضى بر نهج‌البلاغه را آورده و شرح كرده است. پس از اين شرح تقريبا مفصل بر مقدمه سيد رضى، شرح خطبه‌ها آغاز مى‌شود كه به ترتيب آمده و شرح شده‌اند. مؤلف، پس از شرح آخرين خطبه در جلد چهارم، به شرح نامه‌ها، عهدنامه‌ها، و وصيت‌نامه‌ها، كه بخش دوم نهج‌البلاغه را تشكيل مى‌دهند، پرداخته است و پس از شرح آخرين نامه در اواسط جلد پنجم، شرح همه كلمات قصار را در نيمه دوم اين جلد جاى داده و شرح خود را به پايان رسانده است.شرح نهج‌البلاغه ابن ميثم بحرانى آكنده از معانى رفيع عرفانى است<ref>شرح نهج البلاغه (ابن میثم)، ویکی نور </ref>
+
 
=شیوه ابن میثم درشرح نهج‌البلاغه=
+
ب- متن کتاب که شرح کامل نهج‌البلاغه به صورت ترتیبى است.<ref>شرح نهج البلاغه(ابن میثم)،ویکی نور</ref>
در مطالعه شرح نهج‌البلاغه ابن ميثم مى‌توان شيوه‌اى را به شرح ذيل ملاحظه نمود:
+
 
*1-ابتدا به نقل خطبه پرداخته مى‌شود، اگر خطبه بلند باشد، به چند پاره منقسم مى‌گردد.
+
ابن میثم در آغاز جلد نخست، مقدمه ای در حدود هفتاد صفحه پیرامون مباحث ادبی نگاشته، موضوعاتی نظیر دلالت الفاظ، اقسام لفظ، مباحث اشتقاق الفاظ، ترادف و توکید، مشترک لفظی، بلاغت و فصاحت، محاسن کلام، حقیقت و مجاز، تشبیه، استعاره، حقیقت نظم، اقسام نظم، حقیقت خطابه، مبادی و اقسام خطابه، امور مختلف در زیبایی خطابه را توضیح داده است.<ref>مصطفی بروجردی، نگاهی به شرح های نهج البلاغه،مجله قبسات، شماره۱۹</ref>  
*2-شيخ شرح خود را با لفظ «اقول» شروع مى‌كند.
+
وى نگارش چنین مقدمه‌اى را ضرورى مى‌دیده، چرا که خواننده، اگر بدون پیش زمینه بلاغى به مطالعه این شرح -که آکنده از اصول، قواعد، اصطلاحات و توضیحات بلاغى است- بپردازد سرگردان و حیران مى‌شود.<ref> شرح نهج البلاغه (ابن میثم) ویکی نور</ref>
*3-در ابتداى شرح، مفردات توضيح داده مى‌شوند و براى اين منظور گاه به آيات قرآنى و زمانى نيز به شعر و حديث استشهاد مى‌شود.
+
در ادامه همین مقدمه بحثی جالب پیرامون شخصیت و فضائل انسانی امام [[امیرالمومنین|امیرالمؤمنین]] علیه السلام وجود دارد. او در این بحث که طی چند فصل ذکر شده، از ابعاد مختلف به بررسی شخصیت امام علیه السلام می پردازد: فضیلت های بیرونی امام علیه السلام (ص ۷۵) فضیلتهای نفسانی امام علیه السلام در ابعاد نظری و عملی (ص ۷۹)، کرامات امیرالمؤمنین (ص ۸۲).<ref>مصطفی بروجردی، نگاهی به شرح های نهج البلاغه،مجله قبسات، شماره۱۹</ref>  
*4-شارح، علاوه بر معانى مفردات، جنبه‌هاى بلاغى كلام امام را نيز برمى‌شمارد.
+
 
*5-شارح، بحث خود را با بررسى كامل مفاهيم و حقايق فلسفى و بعضا عرفانى غنا مى‌بخشد.
+
مؤلف، بعد از اتمام مقدمه به ذکر نسب [[سید رضى]] پرداخته و توضیح مختصرى درباره وى، محل تولد، وفات و مدفنش به دست داده و در پى آن، مقدمۀ سید رضى بر [[نهج البلاغة|نهج‌البلاغه]] را آورده و شرح کرده است. پس از این شرح تقریبا مفصل بر مقدمه سید رضى، شرح خطبه‌ها آغاز مى‌شود که به ترتیب آمده و شرح شده‌اند. مؤلف، پس از شرح آخرین خطبه در جلد چهارم، به شرح نامه‌ها، عهدنامه‌ها، و وصیت‌نامه‌ها، که بخش دوم نهج‌البلاغه را تشکیل مى‌دهند، پرداخته است و پس از شرح آخرین نامه در اواسط جلد پنجم، شرح همه کلمات قصار را در نیمه دوم این جلد جاى داده و شرح خود را به پایان رسانده است. شرح نهج‌البلاغه ابن میثم بحرانى آکنده از معانى رفیع [[عرفان|عرفانى]] است.<ref>شرح نهج البلاغه (ابن میثم)، ویکی نور </ref>
*6-شيخ مباحث خود را به زير بخش‌هاى زيادى تقسيم مى‌كند و هر قسمت را يك فصل مى‌نامد و براى برخى از قسمت‌ها نيز نامى مى‌نهد.
+
 
*7-در برخى موارد، پيش از پرداختن به شرح، سبب ورود كلام بيان شده است، ذكر سبب ورود، بيش از همه، در نامه‌ها و كمتر از همه، در كلمات قصار به چشم مى‌خورد.
+
=شیوه مؤلف در شرح نهج‌البلاغه=
*8-در شرح نامه‌ها اگر نامه امام على(ع) در جواب به نامه كسى نوشته شده باشد، شارح، گاه متن كامل نامه آن شخص و گاه بخشى از آن را آورده است.
+
در مطالعه شرح نهج‌البلاغه ابن میثم مى‌توان شیوه‌اى را به شرح ذیل ملاحظه نمود:
*9-تاريخ صدور كلام را در مواردى كه دست يافته يا لازم بداند، ذكر كرده است.
+
 
*10-مخاطب نامه در مواردى به اجمال معرفى شده است.
+
*۱- ابتدا به نقل خطبه پرداخته مى‌شود، اگر خطبه بلند باشد، به چند پاره منقسم مى‌گردد.
*11-شارح، در مواردى كه درباره اصل خطبه بحثى نياز بوده، پيش از شرح متن، آن را مطرح كرده است. چنان كه در مورد خطبه شقشقيه، شُبه ساختگى بودن اين خطبه و شك در صدور آن را از امام على(ع) از سوى اهل سنت مطرح شده و مؤلف، پس از ذكر اين شبهات و آوردن دلايل انكار اين خطبه از سوى آنان، براهين كافى و وافى در رد اين پندار، ارائه كرده است.
+
*۲- شیخ شرح خود را با لفظ «اقول» شروع مى‌کند.
*12-در مواردى كه كلام، گزيده‌اى از خطبه‌اى كامل و طولانى باشد، پيش از شرح، به اين مطلب اشاره شده است.
+
*۳- در ابتداى شرح، مفردات توضیح داده مى‌شوند و براى این منظور گاه به آیات [[قرآن|قرآنى]] و زمانى نیز به [[شعر]] و [[حدیث|حدیث]] استشهاد مى‌شود.
*13-ضبط و تلفظ صحيح نام‌ها را بیان کرده است. <ref>همان</ref>
+
*۴- شارح، علاوه بر معانى مفردات، جنبه‌هاى [[بلاغت|بلاغى]] کلام امام را نیز برمى‌شمارد.
=ویژگی های این شرح=
+
*۵- شارح، بحث خود را با بررسى کامل مفاهیم و حقایق فلسفى و بعضا عرفانى غنا مى‌بخشد.
از مؤلفه‌هاى موجود در این شرح مى‌توان به بخش بندى متن در صورت طولانى بودن آن، شرح تكه تكه هر بخش، بخش بندى موضوعى متن، استفاده های بجا و شایسته از قرآن کریم در توضیح و تفسیر کلام مولی علیه السلام، نظر به سایر شرح های قبل از خود و گاه با نقل کلمات شارحان پیشین به تایید یا تضعیف اقوال آنان می پردازد ،اشاره به اقوال ادیبان گذشته در فهم کلمات [[نهج البلاغه]] ، استفاده از احاديث اهل بيت و صحابه، به كارگيرى مباحث كلام، فلسفى منطقى،  استفاده از گفته‌هاى تاريخى، استفاده از اشعار عرب، تكميل شعر به كار رفته در كلام حضرت امير، به كارگيرى علوم ادبى چون صرف، نحو و بلاغت، شرح ندادن قسمت‌هايى از متن، بيان معاريض و اشارت موجود در كلام حضرت على(ع)، بيان اشتراكات و تشابهات، شرح مفصل بخش‌هايى مربوط به توحيد و خداشناسى، ذكر خاستگاه كنايات و ضرب‌المثل‌ها، مشخص نكردن منبع و گوينده برخى اقوال، كاربرد واژه "السيد" برای سيد رضى و با "و بالله التوفيق" و گاه "بالله التوفيق و العصمة" يا "بالله العصمة و التوفيق" يا تعابيرى از اين دست، شرح را به پايان مى‌برد. <ref>همان؛ مصطفی بروجردی، نگاهی به شرح های نهج البلاغه،مجله بسات، شماره19</ref>
+
*۶- شیخ مباحث خود را به زیر بخش‌هاى زیادى تقسیم مى‌کند و هر قسمت را یک فصل مى‌نامد و براى برخى از قسمت‌ها نیز نامى مى‌نهد.
=نظر دیگران درباره شرح ابن میثم=
+
*۷- در برخى موارد، پیش از پرداختن به شرح، سبب ورود کلام بیان شده است، ذکر سبب ورود، بیش از همه، در نامه‌ها و کمتر از همه، در کلمات قصار به چشم مى‌خورد.
شرح ابن میثم از بهترین شرح هاست. عده ای معتقدند که منزلت شرح ابن میثم در بین بقیه شروح مثل منزلت کشاف است در بین بقیه تفاسیر، همچنین کفته اند: اگر وجوه استعارات رنگارنگ و نکات عبارات شریف آن حضرت به وسیله اندیشه عمیق و نظر دقیق ابن میثم کشف و ظاهر نمی شد«زینهار کس به غور آن رسیدی»( نامه دانشوران ، ج3، ص 287-288)عده ای دیگر در اهمیت این شرح گفته اند:سزاوار است این شرح با نور بر حدقه چشمها نوشته شود نه با جوهر بر روی ورق ها.(السلافة، ج1،ص45.)هم چنین گفته اند: شرح او یکی از بهترین شرح هاست که از حشو و زوائد خالی است و مزین به فواید و فراید فراوانی است(هاشمی خوئی ، منهاج البراعة،ج1، ص5-6)
+
*۸- در شرح نامه‌ها اگر نامه [[امام علی علیه السلام|امام على]](ع) در جواب به نامه کسى نوشته شده باشد، شارح، گاه متن کامل نامه آن شخص و گاه بخشى از آن را آورده است.
عیوبی نیز برای این شرح بر شمرده اند از جمله اینکه در این شرح بعضی اشتباهات تاریخی وجود دارد که ابن میثم از شارح قبلی، قطب الدین راوندی گرفته است(قاموس الرجال، ج9، ص164). دیگر اینکه ابن میثم در شرح خوداز روایات کمتر استفاده کرده و بیشتر به معقولات پرداخته است و هم چنین در بیان لغات تنها به شرح مواد لغات پرداخته ولی درباره هیئت آن بحث نکرده است( منهاج البراعة، ج1، ص5-6) از جمله اشکالات دیگر اینکه او بسیار به تأویل ظواهر پرداخته است حتی در مواردی که مجالی برای تأویل نیست (روضات ، ج5،ص21)(محمد رصافی، ابن میثم و شرح نهج البلاغه، ،میثاق امین فصلنامه پژوهشی اقوام و مذاهب، ص154.
+
*۹- تاریخ صدور کلام را در مواردى که دست یافته یا لازم بداند، ذکر کرده است.
نقد دیگری که بر این شرح مطرح گردیده کثرت استناد به روایات غیرشیعی و ضعف استفاده از منابع روایی و نقلی شیعی است . هم چنین در مباحث ادبی و لغوی نیز نقدهایی به این شرح وارد شده است برای نمونه بنگرید به: منهاج البراعة، ج 1 ص 6 .<ref>مصطفی بروجردی، نگاهی به شرح های نهج البلاغه،مجله قبسات ، شماره 19</ref>  
+
*۱۰- مخاطب نامه در مواردى به اجمال معرفى شده است.
=نسخه های خطی =
+
*۱۱- شارح، در مواردى که درباره اصل خطبه بحثى نیاز بوده، پیش از شرح متن، آن را مطرح کرده است. چنان که در مورد [[خطبه شقشقیه|خطبه شقشقیه]]، شُبهه ساختگى بودن این خطبه و شک در صدور آن را از امام على(ع) از سوى [[اهل سنت]] مطرح شده و مؤلف، پس از ذکر این شبهات و آوردن دلایل انکار این خطبه از سوى آنان، براهین کافى و وافى در رد این پندار، ارائه کرده است.
يكي ديگر از امتيازات شرح ابن ميثم بحراني آن است كه نسخه دستنويس مؤلف، پـس از گذشت ٧٥٠ سال هم اكنون موجود است و در كتابخانه ها از آن نگهداري مـيشـود. اهل تحقيق ميدانند كه نسخه دستخط مؤلف علاوه بر آنكه بهترين ياور مصححان در بازنويسي عرضه عاري از غلـط كتـاب اسـت خـود، سـندي اسـتوار در اصـالت انتساب آن نسخه نيز به شمار ميآيد، يعني به جرأت ميتوان گفت كه ايـن همـان اثـر مؤلف است و از تغييرات تصحيفات ناسخان كم مايه در آن اثري نيست. مجلدي از اين نسخه نفيس كه به نسخه چستربيتي شناخته ميشود بـه شـماره ٣٧٧٩ ثبت است توسط آربري در فهرست خطـي عربـي (4/ 9) معرفـي شـده تـاريخ كتابت مؤلف بر روي آن ٦٧٤ ثبت است. مجلد ديگر آن بـا شناسـه چـستربيتي ٣١٦٩ معرفـي مـيشـود در سـال ٦٧٧ توسط مؤلف كتابت گرديده حاج ميرزاحسين نـوري طبرسـي بـر روي بـرگ اول آن نوشته است: «الجزء السادس من شرح الفاضل ابن ميثم البحراني بخط مصنفه اعلـي الله مقامه» (آربري فهرست خطي عربي , 1/٦٩.( عكـس نـسخ ياد شـده در كتابخانـه آيـت االله مرعـشي تحـت شـماره هـاي ٣٢٨و ٣٢٩ نيز موجود است (نكـ : فهرست نـسخه هـاي عكـسي كتابخانـه آيـت الله مرعـشي 1/٢٩١ ( و نسخه ا ي كه تنها يك سال پس از فوت مؤلف نوشـته شـده اسـت ، يعنـي در سال ٦٨٠ و در استان فارس از آن نگهداري ميشود. علاوه بر نسخه هاي فوق، نسخه هاي گرانقدر ديگري نيز از شرح ابن ميـثم بحرانـي در كتابخانه ها موجود است كه به عنوان نمونه ميتوان به نُه نسخة كامل اين شـرح در كتابخانة مركزي آستان قدس رضوي اشاره كرد (نكـ : فهرسـت الفبـايي كتـب خطی کتابخانه آستان قدس رضوی،368)<ref>منصور پهلوان،ويژگيهاي شرح ابن ميثم بحراني بر نهج البلاغه، مجله مقالات و بررسيها، دفتر ۸۴، تابستان ۸۶ ،ص44</ref>
+
*۱۲- در مواردى که کلام، گزیده‌اى از خطبه‌اى کامل و طولانى باشد، پیش از شرح، به این مطلب اشاره شده است.
=ترجمه کتاب=
+
*۱۳- ضبط و تلفظ صحیح نام‌ها را بیان کرده است.<ref>همان</ref>
 +
 
 +
=نظر عالمان درباره شرح ابن میثم=
 +
شرح ابن میثم از بهترین شرح هاست. عده ای معتقدند که منزلت شرح ابن میثم در بین بقیه شروح مثل منزلت [[الکشاف عن حقائق غوامض التنزئل (کتاب)|کشاف]] است در بین بقیه [[تفسیر قرآن|تفاسیر]]، همچنین کفته اند: اگر وجوه استعارات رنگارنگ و نکات عبارات شریف آن حضرت به وسیله اندیشه عمیق و نظر دقیق ابن میثم کشف و ظاهر نمی شد «زینهار کس به غور آن رسیدی».<ref>نامه دانشوران ، ج۳، ص ۲۸۷-۲۸۸.</ref> عده ای دیگر در اهمیت این شرح گفته اند: سزاوار است این شرح با نور بر حدقه چشمها نوشته شود نه با جوهر بر روی ورق ها.<ref>السلافة، ج۱،ص۴۵.</ref> هم چنین گفته اند: شرح او یکی از بهترین شرح هاست که از حشو و زوائد خالی است و مزین به فواید و فراید فراوانی است.<ref>هاشمی خوئی، منهاج البراعة،ج۱، ص۵-۶.</ref>
 +
 
 +
البته عیوبی نیز برای این شرح بر شمرده اند از جمله اینکه در این شرح بعضی اشتباهات تاریخی وجود دارد که ابن میثم از شارح قبلی، [[قطب راوندى|قطب الدین راوندی]] گرفته است.<ref>قاموس الرجال، ج۹، ص۱۶۴.</ref> دیگر اینکه ابن میثم در شرح خود از روایات کمتر استفاده کرده و بیشتر به معقولات پرداخته است و هم چنین در بیان لغات تنها به شرح مواد لغات پرداخته ولی درباره هیئت آن بحث نکرده است.<ref>منهاج البراعة، ج۱، ص۵-۶.</ref> از جمله اشکالات دیگر اینکه او بسیار به تأویل ظواهر پرداخته است حتی در مواردی که مجالی برای تأویل نیست.<ref>روضات، ج۵،ص۲۱؛ محمد رصافی، ابن میثم و شرح نهج البلاغه، میثاق امین فصلنامه پژوهشی اقوام و مذاهب، ص۱۵۴.</ref>
 +
نقد دیگری که بر این شرح مطرح گردیده کثرت استناد به روایات [[سنی]] و ضعف استفاده از منابع روایی و نقلی [[شیعه|شیعی]] است. هم چنین در مباحث ادبی و لغوی نیز نقدهایی به این شرح وارد شده است.<ref>برای نمونه بنگرید به: منهاج البراعة، ج ۱ ص ۶.</ref><ref>مصطفی بروجردی، نگاهی به شرح های نهج البلاغه،مجله قبسات ، شماره ۱۹</ref>  
 +
 
 +
=نسخه‌های خطی کتاب=
 +
یکی دیگر از امتیازات شرح ابن میثم بحرانی آن است که نسخه دستنویس مؤلف، پس از گذشت ٧٥٠ سال هم اکنون موجود است و در کتابخانه ها از آن نگهداری می شود. اهل تحقیق می دانند که نسخه دستخط مؤلف علاوه بر آنکه بهترین یاور مصححان در بازنویسی عرضه عاری از غلط کتاب است، خود سندی استوار در اصالت انتساب آن نسخه نیز به شمار می آید، یعنی به جرأت می توان گفت که این همان اثر مؤلف است و از تغییرات تصحیفات ناسخان کم مایه در آن اثری نیست. مجلدی از این نسخه نفیس که به نسخه چستربیتی شناخته می شود بـه شـماره ٣٧٧٩ ثبت است، توسط آربری در فهرست خطی عربی معرفی شده و تاریخ کتابت مؤلف بر روی آن ٦٧٤ ثبت است.  
 +
 
 +
مجلد دیگر آن با شناسه چستربیتی ٣١٦٩ معرفی می شود در سال ٦٧٧ توسط مؤلف کتابت گردیده که حاج [[محدث نوری|میرزا حسین نوری طبرسی]] بر روی برگ اول آن نوشته است: «الجزء السادس من شرح الفاضل ابن میثم البحرانی بخط مصنفه اعلی الله مقامه».<ref>آربری فهرست خطی عربی، ۱/٦٩.</ref> عکس نسخ یاد شده در [[کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی|کتابخانه آیت االله مرعشی]] تحت شماره های ٣٢٨ و ٣٢٩ نیز موجود است.<ref>نک: فهرست نسخه های عکسی کتابخانه آیت الله مرعشی ۱/٢٩١.</ref>
 +
 
 +
و نسخه ای که تنها یک سال پس از فوت مؤلف نوشته شده است، یعنی در سال ٦٨٠ و در استان فارس از آن نگهداری می شود.  
 +
 
 +
علاوه بر نسخه های فوق، نسخه های گرانقدر دیگری نیز از شرح ابن میثم بحرانی در کتابخانه ها موجود است که به عنوان نمونه می توان به نُه نسخه کامل این شرح در کتابخانة مرکزی [[آستان قدس رضوی|آستان قدس رضوی]] اشاره کرد.<ref>نک: فهرست الفبایی کتب خطی کتابخانه آستان قدس رضوی، ۳۶۸.</ref><ref>منصور پهلوان،ویژگیهای شرح ابن میثم بحرانی بر نهج البلاغه، مجله مقالات و بررسیها، دفتر ۸۴، تابستان ۸۶ ،ص۴۴</ref>
 +
 
 +
=ترجمه و تلخیص کتاب=
 
شرح نهج البلاغه ابن میثم به شرح زیر بر اساس متن عربی به فارسی ترجمه شده است:
 
شرح نهج البلاغه ابن میثم به شرح زیر بر اساس متن عربی به فارسی ترجمه شده است:
جلد اول شامل خطبه 1 تا 21 توسط قربانعلی محمدی مقدم و علی اصغر نوائی یحیی زاده و جلد دوم شامل خطبه 22 تا 95 توسط قربانعلی محمدی مقدم و جلد سوم شامل خطبه 96 تا 192 توسط سید محمد صادق عارف و جلد چهارم شامل خطبه 193 تا نامه 30 توسط حبیب الله روحانی و جلد پنجم شامل نامه 31 تا پایان کلمات قصار توسط محمد رضا عطائی .این ترجمه در سال 1362 توسط دفتر نشر الکتاب در 5 جلد به چاپ رسیده است.<ref>متن  ترجمه کتاب ، نرم افزار منهج النور</ref>  
+
 
=آثار دیگر بر اساس این شرح=
+
جلد اول شامل خطبه ۱ تا ۲۱ توسط قربانعلی محمدی مقدم و علی اصغر نوائی یحیی زاده؛ و جلد دوم شامل خطبه ۲۲ تا ۹۵ توسط قربانعلی محمدی مقدم؛ و جلد سوم شامل خطبه ۹۶ تا ۱۹۲ توسط سید محمد صادق عارف؛ و جلد چهارم شامل خطبه ۱۹۳ تا نامه ۳۰ توسط حبیب الله روحانی؛ و جلد پنجم شامل نامه ۳۱ تا پایان کلمات قصار توسط محمد رضا عطائی. این ترجمه در سال ۱۳۶۲ توسط دفتر نشر الکتاب در ۵ جلد به چاپ رسیده است.<ref>متن  ترجمه کتاب ، نرم افزار منهج النور</ref>
اولين كار درباره كتاب توسط خود ابن ميثم انجام گرفته، به نام [[اختيار مصباح السالكين]] كه خلاصه اين شرح است.
+
 
مختصر كردن اين شرح توسط [[علامه حلى]] متوفاى 726 ه.ق كه امروز موجود نيست.
+
همچنین اولین تلخیص درباره کتاب توسط خود [[ابن میثم بحرانی|ابن میثم]] انجام گرفته، به نام [[اختیار مصباح السالکین]] که خلاصه این شرح است.
مختصر كردن اين شرح توسط نظام‌الدين على بن الحسن گيلانى از علماى قرن يازدهم هجرى كه آن را در انوار الفصاحه و اسرار البلاغه فى شرح نهج‌البلاغه خلاصه كرده است<ref>شرح نهج البلاغه (ابن میثم )،ویکی نور</ref>
+
مختصر کردن این شرح توسط [[علامه حلى]] متوفاى ۷۲۶ ه.ق که امروز موجود نیست.
 +
مختصر کردن این شرح توسط نظام‌الدین على بن الحسن گیلانى از علماى قرن یازدهم هجرى که آن را در انوار الفصاحه و اسرار البلاغه فى شرح نهج‌البلاغه خلاصه کرده است.<ref>شرح نهج البلاغه (ابن میثم )،ویکی نور</ref>
 +
 
 
=پانویس=
 
=پانویس=
<references/>
+
<references />
 +
 
 
=منابع=
 
=منابع=
*شرح نهج البلاغه(ابن میثم)،  [https://wikinoor.ir/%D8%B4%D8%B1%D8%AD_%D9%86%D9%87%D8%AC_%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D8%A7%D8%BA%D8%A9_(%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D9%85%DB%8C%D8%AB%D9%85 ویکی نور]، بازیابی:5خرداد97
 
* ابن میثم،میثم بن علی ، [https://wikinoor.ir/%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D9%85%DB%8C%D8%AB%D9%85%D8%8C_%D9%85%DB%8C%D8%AB%D9%85_%D8%A8%D9%86_%D8%B9%D9%84%DB%8C ویکی نور]، بازیابی:5خرداد97
 
*مصطفی بروجردی، نگاهی به شرح های نهج البلاغه،  مجله قبسات، شماره 19،در دسترس در: [https://hawzah.net/fa/Article/View/61903/، سایت حوزه]، بازیابی:18 فروردین 97.
 
* منصور پهلوان،ويژگيهاي شرح ابن ميثم بحراني بر نهج البلاغه، مجله مقالات و بررسيها، دفتر ۸۴، تابستان ۸۶ از صفحه ۳۳تا46،در دسترس در:[http://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?id=66312 ، پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشکاهی ]،بازیابی: 29 اردیبهشت 97
 
* محمد رصافی، ابن میثم و شرح نهج البلاغه، ،میثاق امین فصلنامه پژوهشی اقوام و مذاهب، پائیز86، شماره4، ازصفحه 129 تا 163،در دسترس در :[http://www.ensani.ir/fa/content/272719/default.aspx ،پرتال جامع علوم انسانی]:، بازیابی: 30 اردیبهشت 97
 
* کمال الدین میثم بحرانی، شرح نهج البلاغه، بحرین ،نشر مکتبة فخراوی،چاپ دوم،1428ه.ق.
 
* قربانعلی مقدم - علی اصغر نوائی یحیی زاده،ترجمه شرح ابن میثم، نرم افزار منهج النور
 
  
 +
*شرح نهج البلاغه(ابن میثم)، [https://wikinoor.ir/%D8%B4%D8%B1%D8%AD_%D9%86%D9%87%D8%AC_%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D8%A7%D8%BA%D8%A9_(%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D9%85%DB%8C%D8%AB%D9%85 ویکی نور]، بازیابی:۵خرداد۹۷.
 +
*ابن میثم، میثم بن علی، [https://wikinoor.ir/%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D9%85%DB%8C%D8%AB%D9%85%D8%8C_%D9%85%DB%8C%D8%AB%D9%85_%D8%A8%D9%86_%D8%B9%D9%84%DB%8C ویکی نور]، بازیابی:۵خرداد۹۷.
 +
*مصطفی بروجردی، نگاهی به شرح های نهج البلاغه، مجله قبسات، شماره ۱۹، در دسترس در:[https://hawzah.net/fa/Article/View/61903/، سایت حوزه]، بازیابی:۱۸ فروردین ۹۷.
 +
*منصور پهلوان، ویژگیهای شرح ابن میثم بحرانی بر نهج البلاغه، مجله مقالات و بررسیها، دفتر ۸۴، تابستان ۸۶ از صفحه ۳۳تا۴۶، در دسترس در: [http://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?id=66312 پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشکاهی]، بازیابی: ۲۹ اردیبهشت ۹۷.
 +
*محمد رصافی، ابن میثم و شرح نهج البلاغه، میثاق امین فصلنامه پژوهشی اقوام و مذاهب، پائیز۸۶، شماره۴، از صفحه ۱۲۹ تا ۱۶۳،در دسترس در: [http://www.ensani.ir/fa/content/272719/default.aspx پرتال جامع علوم انسانی]، بازیابی: ۳۰ اردیبهشت ۹۷.
 +
*کمال الدین میثم بحرانی، شرح نهج البلاغه، بحرین، نشر مکتبة فخراوی، چاپ دوم،۱۴۲۸ه.ق.
 +
*قربانعلی مقدم - علی اصغر نوائی یحیی زاده، ترجمه شرح ابن میثم، نرم افزار منهج النور.
  
 +
=متن کتاب=
 +
[http://lib.ahlolbait.com/parvan/resource/84458/ '''شرح نهج البلاغه ابن میثم بحرانی''']
  
 
{{نهج البلاغه}}
 
{{نهج البلاغه}}
 
 
 
[[رده:شروح نهج البلاغه]]
 
[[رده:شروح نهج البلاغه]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۸ ژوئن ۲۰۲۰، ساعت ۱۰:۲۶

۲۵۰px
نویسنده ابن میثم بحرانی
موضوع شرح نهج البلاغه
زبان عربی
تعداد جلد ۵

شرح نهج البلاغه ابن میثم

«مصباح السالکین» یا «شرح کبیر نهج البلاغه» اثر عالم برجسته شیعی، ابن میثم بحرانی، معروف ترین شرح نهج البلاغه در سده هفتم قمری (تالیف ۶۷۷ ه.ق) است. این شرح جنبه فلسفى - عرفانى دارد که در پنج جلد و با مقدمه‌اى مفصل تنظیم گشته است. لازم به تذکر است که وی پس از نگارش این شرح، آن را تلخیص نموده و آن را اختیار مصباح السالکین نامیده است.

معرفی نویسنده

کمال‌الدین میثم بن على بن میثم بحرانى، محدث، فقیه و متکلم مشهور شیعه در سدۀ ۷ قمری و ۱۳ میلادی است. برخى لقب او را مفیدالدین آورده‌اند. وی در ۶۳۶ قمری زاده شد.[۱] این عالم فرزانه، معاصر خواجه نصیرالدین طوسی بوده و ظاهرا میان آن دو رابطه استادی و شاگردی دوجانبه برقرار بوده است. بدین گونه که خواجه نزد وی به آموزش فقه و او نزد خواجه به آموزش کلام پرداخته است. هرچند گفته اند مقام فقهی او بسان مقام کلامی خواجه بوده است، با این همه مهمترین اثر وی که همین شرح نهج البلاغه است، بیش از همه شرحی به روش کلامی و فلسفی است.[۲]

ایشان مردی زاهد و عارف بوده و مدتی از عمر خویش را در عزلت گذرانده است. او هم چنین دارای فضائل نفسانی و کرامات بوده و صاحب کتاب انوار البدرین نمونه ای از کرامات او را ذکر می کند.

برخی دیگر از آثار ابن میثم بحرانى عبارتند از: اختیار مصباح السالکین، شرح المائة کلمة که نام دیگر آن "منهاج العارفین" است، اصول البلاغه و قواعد المرام

ابن میثم در مجمع الجزائر بحرین به دنیا آمده و پس از وفات در مقبره جدّش «المعلى» در قریه «هلتا» از قراء بحرین، به خاک سپرده شده است. بعضى وفات او را در ۶۹۹ ه. ق. دانسته ‏اند و دیگران که قول بیشترین است، ۶۷۹ ه. ق. ثبت کرده ‏اند.[۳]

معرفی اجمالی کتاب

ابن میثم اولین فیلسوف و متکلم معروف شیعی است که شرح مفصل بر نهج البلاغه نوشته است. اهمیت این شرح از این جهت مورد توجه است که در بیشتر زمینه های علمی، علمای پس از او به شرح ابن میثم استناد کرده اند. در عرصه فلسفه، شخصیت او در میان متکلمان از همه برجسته تر بود تا آنجا که او را "فیلسوف محقق" و "حکیم مدقق" نامیده اند. قاضی نور الله شوشتری گفته است شرح او مشتمل بر حکمت و کلام و تصوف است.[۴]

شرح کبیر نهج البلاغه از اهمیت خاصّى برخوردار است و چنان که از مقدّمه خود شارح استفاده مى‏ شود، تشویق علاء الدّین عطاملک جوینى حاکم بغداد سبب شده است تا او شرح کبیر نهج البلاغه را بنویسد و سپس بخاطر فرزندان عطاملک ابو منصور محمد، و مظفر الدّین ابو العباس شرح کبیر را دو بار خلاصه کرده و آن را شرح متوسّط و صغیر نامیده است. برخى شرح کلمات قصار ابن میثم را شرح سوّم او شمرده ‏اند.[۵]

مهمترین ویژگی شرح ابن میثم، صبغه کلامی و فلسفی آن است. ابن میثم به علت مطالعات گسترده حکمی و کلامی، با نگاه یک متکلم شیعی کوشیده است تا به بررسی و شرح نهج البلاغه بپردازد. این ویژگی ضمن آنکه یک امتیاز برای این شرح تلقی گردیده، اما به علت تحت الشعاع قرار گرفتن سایر مسائل، مورد نقد برخی از شارحان دیگر قرار گرفته است.

از مؤلفه‌هاى موجود در این شرح مى‌توان به بخش بندى متن در صورت طولانى بودن آن، شرح تکه تکه هر بخش، بخش بندى موضوعى متن، استفاده های بجا و شایسته از قرآن کریم در توضیح و تفسیر کلام مولی علیه السلام، نظر به سایر شرح های قبل از خود و گاه با نقل کلمات شارحان پیشین به تایید یا تضعیف اقوال آنان می پردازد.

اشاره به اقوال ادیبان گذشته در فهم کلمات نهج البلاغه، استفاده از احادیث اهل بیت و صحابه، به کارگیرى مباحث کلامی، فلسفى و منطقى، استفاده از گفته‌هاى تاریخى، استفاده از اشعار عرب، تکمیل شعر به کار رفته در کلام حضرت امیر، به کارگیرى علوم ادبى چون صرف، نحو و بلاغت، شرح ندادن قسمت‌هایى از متن، بیان معاریض و اشارت موجود در کلام حضرت على(ع)، بیان اشتراکات و تشابهات، شرح مفصل بخش‌هایى مربوط به توحید و خداشناسى، ذکر خاستگاه کنایات و ضرب‌المثل‌ها، مشخص نکردن منبع و گوینده برخى اقوال، از دیگر ویژگی های این کتاب است.

مؤلف واژه "السید" را برای سید رضى بکار برده و با جمله "و بالله التوفیق" و گاه "بالله التوفیق و العصمة" یا "بالله العصمة و التوفیق" یا تعابیرى از این دست، شرح را به پایان مى‌برد.[۶]

گزارش محتوا

این شرح به طور کلى از دو بخش تشکیل شده است:

الف- مقدمه‌اى مفصل که از سه مبحث کلى تشکیل شده که در متن عربى از آن‌ها به قواعد ثلاث تعبیر شده است.

ب- متن کتاب که شرح کامل نهج‌البلاغه به صورت ترتیبى است.[۷]

ابن میثم در آغاز جلد نخست، مقدمه ای در حدود هفتاد صفحه پیرامون مباحث ادبی نگاشته، موضوعاتی نظیر دلالت الفاظ، اقسام لفظ، مباحث اشتقاق الفاظ، ترادف و توکید، مشترک لفظی، بلاغت و فصاحت، محاسن کلام، حقیقت و مجاز، تشبیه، استعاره، حقیقت نظم، اقسام نظم، حقیقت خطابه، مبادی و اقسام خطابه، امور مختلف در زیبایی خطابه را توضیح داده است.[۸] وى نگارش چنین مقدمه‌اى را ضرورى مى‌دیده، چرا که خواننده، اگر بدون پیش زمینه بلاغى به مطالعه این شرح -که آکنده از اصول، قواعد، اصطلاحات و توضیحات بلاغى است- بپردازد سرگردان و حیران مى‌شود.[۹] در ادامه همین مقدمه بحثی جالب پیرامون شخصیت و فضائل انسانی امام امیرالمؤمنین علیه السلام وجود دارد. او در این بحث که طی چند فصل ذکر شده، از ابعاد مختلف به بررسی شخصیت امام علیه السلام می پردازد: فضیلت های بیرونی امام علیه السلام (ص ۷۵) فضیلتهای نفسانی امام علیه السلام در ابعاد نظری و عملی (ص ۷۹)، کرامات امیرالمؤمنین (ص ۸۲).[۱۰]

مؤلف، بعد از اتمام مقدمه به ذکر نسب سید رضى پرداخته و توضیح مختصرى درباره وى، محل تولد، وفات و مدفنش به دست داده و در پى آن، مقدمۀ سید رضى بر نهج‌البلاغه را آورده و شرح کرده است. پس از این شرح تقریبا مفصل بر مقدمه سید رضى، شرح خطبه‌ها آغاز مى‌شود که به ترتیب آمده و شرح شده‌اند. مؤلف، پس از شرح آخرین خطبه در جلد چهارم، به شرح نامه‌ها، عهدنامه‌ها، و وصیت‌نامه‌ها، که بخش دوم نهج‌البلاغه را تشکیل مى‌دهند، پرداخته است و پس از شرح آخرین نامه در اواسط جلد پنجم، شرح همه کلمات قصار را در نیمه دوم این جلد جاى داده و شرح خود را به پایان رسانده است. شرح نهج‌البلاغه ابن میثم بحرانى آکنده از معانى رفیع عرفانى است.[۱۱]

شیوه مؤلف در شرح نهج‌البلاغه

در مطالعه شرح نهج‌البلاغه ابن میثم مى‌توان شیوه‌اى را به شرح ذیل ملاحظه نمود:

  • ۱- ابتدا به نقل خطبه پرداخته مى‌شود، اگر خطبه بلند باشد، به چند پاره منقسم مى‌گردد.
  • ۲- شیخ شرح خود را با لفظ «اقول» شروع مى‌کند.
  • ۳- در ابتداى شرح، مفردات توضیح داده مى‌شوند و براى این منظور گاه به آیات قرآنى و زمانى نیز به شعر و حدیث استشهاد مى‌شود.
  • ۴- شارح، علاوه بر معانى مفردات، جنبه‌هاى بلاغى کلام امام را نیز برمى‌شمارد.
  • ۵- شارح، بحث خود را با بررسى کامل مفاهیم و حقایق فلسفى و بعضا عرفانى غنا مى‌بخشد.
  • ۶- شیخ مباحث خود را به زیر بخش‌هاى زیادى تقسیم مى‌کند و هر قسمت را یک فصل مى‌نامد و براى برخى از قسمت‌ها نیز نامى مى‌نهد.
  • ۷- در برخى موارد، پیش از پرداختن به شرح، سبب ورود کلام بیان شده است، ذکر سبب ورود، بیش از همه، در نامه‌ها و کمتر از همه، در کلمات قصار به چشم مى‌خورد.
  • ۸- در شرح نامه‌ها اگر نامه امام على(ع) در جواب به نامه کسى نوشته شده باشد، شارح، گاه متن کامل نامه آن شخص و گاه بخشى از آن را آورده است.
  • ۹- تاریخ صدور کلام را در مواردى که دست یافته یا لازم بداند، ذکر کرده است.
  • ۱۰- مخاطب نامه در مواردى به اجمال معرفى شده است.
  • ۱۱- شارح، در مواردى که درباره اصل خطبه بحثى نیاز بوده، پیش از شرح متن، آن را مطرح کرده است. چنان که در مورد خطبه شقشقیه، شُبهه ساختگى بودن این خطبه و شک در صدور آن را از امام على(ع) از سوى اهل سنت مطرح شده و مؤلف، پس از ذکر این شبهات و آوردن دلایل انکار این خطبه از سوى آنان، براهین کافى و وافى در رد این پندار، ارائه کرده است.
  • ۱۲- در مواردى که کلام، گزیده‌اى از خطبه‌اى کامل و طولانى باشد، پیش از شرح، به این مطلب اشاره شده است.
  • ۱۳- ضبط و تلفظ صحیح نام‌ها را بیان کرده است.[۱۲]

نظر عالمان درباره شرح ابن میثم

شرح ابن میثم از بهترین شرح هاست. عده ای معتقدند که منزلت شرح ابن میثم در بین بقیه شروح مثل منزلت کشاف است در بین بقیه تفاسیر، همچنین کفته اند: اگر وجوه استعارات رنگارنگ و نکات عبارات شریف آن حضرت به وسیله اندیشه عمیق و نظر دقیق ابن میثم کشف و ظاهر نمی شد «زینهار کس به غور آن رسیدی».[۱۳] عده ای دیگر در اهمیت این شرح گفته اند: سزاوار است این شرح با نور بر حدقه چشمها نوشته شود نه با جوهر بر روی ورق ها.[۱۴] هم چنین گفته اند: شرح او یکی از بهترین شرح هاست که از حشو و زوائد خالی است و مزین به فواید و فراید فراوانی است.[۱۵]

البته عیوبی نیز برای این شرح بر شمرده اند از جمله اینکه در این شرح بعضی اشتباهات تاریخی وجود دارد که ابن میثم از شارح قبلی، قطب الدین راوندی گرفته است.[۱۶] دیگر اینکه ابن میثم در شرح خود از روایات کمتر استفاده کرده و بیشتر به معقولات پرداخته است و هم چنین در بیان لغات تنها به شرح مواد لغات پرداخته ولی درباره هیئت آن بحث نکرده است.[۱۷] از جمله اشکالات دیگر اینکه او بسیار به تأویل ظواهر پرداخته است حتی در مواردی که مجالی برای تأویل نیست.[۱۸] نقد دیگری که بر این شرح مطرح گردیده کثرت استناد به روایات سنی و ضعف استفاده از منابع روایی و نقلی شیعی است. هم چنین در مباحث ادبی و لغوی نیز نقدهایی به این شرح وارد شده است.[۱۹][۲۰]

نسخه‌های خطی کتاب

یکی دیگر از امتیازات شرح ابن میثم بحرانی آن است که نسخه دستنویس مؤلف، پس از گذشت ٧٥٠ سال هم اکنون موجود است و در کتابخانه ها از آن نگهداری می شود. اهل تحقیق می دانند که نسخه دستخط مؤلف علاوه بر آنکه بهترین یاور مصححان در بازنویسی عرضه عاری از غلط کتاب است، خود سندی استوار در اصالت انتساب آن نسخه نیز به شمار می آید، یعنی به جرأت می توان گفت که این همان اثر مؤلف است و از تغییرات تصحیفات ناسخان کم مایه در آن اثری نیست. مجلدی از این نسخه نفیس که به نسخه چستربیتی شناخته می شود بـه شـماره ٣٧٧٩ ثبت است، توسط آربری در فهرست خطی عربی معرفی شده و تاریخ کتابت مؤلف بر روی آن ٦٧٤ ثبت است.

مجلد دیگر آن با شناسه چستربیتی ٣١٦٩ معرفی می شود در سال ٦٧٧ توسط مؤلف کتابت گردیده که حاج میرزا حسین نوری طبرسی بر روی برگ اول آن نوشته است: «الجزء السادس من شرح الفاضل ابن میثم البحرانی بخط مصنفه اعلی الله مقامه».[۲۱] عکس نسخ یاد شده در کتابخانه آیت االله مرعشی تحت شماره های ٣٢٨ و ٣٢٩ نیز موجود است.[۲۲]

و نسخه ای که تنها یک سال پس از فوت مؤلف نوشته شده است، یعنی در سال ٦٨٠ و در استان فارس از آن نگهداری می شود.

علاوه بر نسخه های فوق، نسخه های گرانقدر دیگری نیز از شرح ابن میثم بحرانی در کتابخانه ها موجود است که به عنوان نمونه می توان به نُه نسخه کامل این شرح در کتابخانة مرکزی آستان قدس رضوی اشاره کرد.[۲۳][۲۴]

ترجمه و تلخیص کتاب

شرح نهج البلاغه ابن میثم به شرح زیر بر اساس متن عربی به فارسی ترجمه شده است:

جلد اول شامل خطبه ۱ تا ۲۱ توسط قربانعلی محمدی مقدم و علی اصغر نوائی یحیی زاده؛ و جلد دوم شامل خطبه ۲۲ تا ۹۵ توسط قربانعلی محمدی مقدم؛ و جلد سوم شامل خطبه ۹۶ تا ۱۹۲ توسط سید محمد صادق عارف؛ و جلد چهارم شامل خطبه ۱۹۳ تا نامه ۳۰ توسط حبیب الله روحانی؛ و جلد پنجم شامل نامه ۳۱ تا پایان کلمات قصار توسط محمد رضا عطائی. این ترجمه در سال ۱۳۶۲ توسط دفتر نشر الکتاب در ۵ جلد به چاپ رسیده است.[۲۵]

همچنین اولین تلخیص درباره کتاب توسط خود ابن میثم انجام گرفته، به نام اختیار مصباح السالکین که خلاصه این شرح است. مختصر کردن این شرح توسط علامه حلى متوفاى ۷۲۶ ه.ق که امروز موجود نیست. مختصر کردن این شرح توسط نظام‌الدین على بن الحسن گیلانى از علماى قرن یازدهم هجرى که آن را در انوار الفصاحه و اسرار البلاغه فى شرح نهج‌البلاغه خلاصه کرده است.[۲۶]

پانویس

  1. ابن میثم ،میثم بن علی، ویکی نور
  2. مصطفی بروجردی، نگاهی به شرح های نهج البلاغه،مجله قبسات، شماره ۱۹
  3. قربانعلی مقدم - علی اصغر نوادی یحیی زاده،ترجمه شرح ابن میثم، ج۱، ص۲۴-۲۶
  4. محمد رصافی، ابن میثم و شرح نهج البلاغه، ،میثاق امین فصلنامه پژوهشی اقوام و مذاهب، ص۱۴۰ تا ۱۴۲
  5. محمد رصافی، ابن میثم و شرح نهج البلاغه،میثاق امین فصلنامه پژوهشی اقوام و مذاهب، ص۱۵۰-۱۵۲.
  6. همان؛ مصطفی بروجردی، نگاهی به شرح های نهج البلاغه،مجله قبسات، شماره۱۹
  7. شرح نهج البلاغه(ابن میثم)،ویکی نور
  8. مصطفی بروجردی، نگاهی به شرح های نهج البلاغه،مجله قبسات، شماره۱۹
  9. شرح نهج البلاغه (ابن میثم) ویکی نور
  10. مصطفی بروجردی، نگاهی به شرح های نهج البلاغه،مجله قبسات، شماره۱۹
  11. شرح نهج البلاغه (ابن میثم)، ویکی نور
  12. همان
  13. نامه دانشوران ، ج۳، ص ۲۸۷-۲۸۸.
  14. السلافة، ج۱،ص۴۵.
  15. هاشمی خوئی، منهاج البراعة،ج۱، ص۵-۶.
  16. قاموس الرجال، ج۹، ص۱۶۴.
  17. منهاج البراعة، ج۱، ص۵-۶.
  18. روضات، ج۵،ص۲۱؛ محمد رصافی، ابن میثم و شرح نهج البلاغه، میثاق امین فصلنامه پژوهشی اقوام و مذاهب، ص۱۵۴.
  19. برای نمونه بنگرید به: منهاج البراعة، ج ۱ ص ۶.
  20. مصطفی بروجردی، نگاهی به شرح های نهج البلاغه،مجله قبسات ، شماره ۱۹
  21. آربری فهرست خطی عربی، ۱/٦٩.
  22. نک: فهرست نسخه های عکسی کتابخانه آیت الله مرعشی ۱/٢٩١.
  23. نک: فهرست الفبایی کتب خطی کتابخانه آستان قدس رضوی، ۳۶۸.
  24. منصور پهلوان،ویژگیهای شرح ابن میثم بحرانی بر نهج البلاغه، مجله مقالات و بررسیها، دفتر ۸۴، تابستان ۸۶ ،ص۴۴
  25. متن ترجمه کتاب ، نرم افزار منهج النور
  26. شرح نهج البلاغه (ابن میثم )،ویکی نور

منابع

  • شرح نهج البلاغه(ابن میثم)، ویکی نور، بازیابی:۵خرداد۹۷.
  • ابن میثم، میثم بن علی، ویکی نور، بازیابی:۵خرداد۹۷.
  • مصطفی بروجردی، نگاهی به شرح های نهج البلاغه، مجله قبسات، شماره ۱۹، در دسترس در:سایت حوزه، بازیابی:۱۸ فروردین ۹۷.
  • منصور پهلوان، ویژگیهای شرح ابن میثم بحرانی بر نهج البلاغه، مجله مقالات و بررسیها، دفتر ۸۴، تابستان ۸۶ از صفحه ۳۳تا۴۶، در دسترس در: پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشکاهی، بازیابی: ۲۹ اردیبهشت ۹۷.
  • محمد رصافی، ابن میثم و شرح نهج البلاغه، میثاق امین فصلنامه پژوهشی اقوام و مذاهب، پائیز۸۶، شماره۴، از صفحه ۱۲۹ تا ۱۶۳،در دسترس در: پرتال جامع علوم انسانی، بازیابی: ۳۰ اردیبهشت ۹۷.
  • کمال الدین میثم بحرانی، شرح نهج البلاغه، بحرین، نشر مکتبة فخراوی، چاپ دوم،۱۴۲۸ه.ق.
  • قربانعلی مقدم - علی اصغر نوائی یحیی زاده، ترجمه شرح ابن میثم، نرم افزار منهج النور.

متن کتاب

شرح نهج البلاغه ابن میثم بحرانی