المحجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء (کتاب): تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
 
(۵ نسخه‌ٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
==المحجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء==
+
{{عالی}}
 +
'''«المَحَجّة البیضاء فی تهذیب الإحیاء»''' تألیف [[فیض کاشانی|ملامحسن فیض کاشانی]] (م، ۱۰۹۱ ق)، در موضوع [[اخلاق]] و [[آداب و سنن اسلامی|آداب اسلامی]] است. این کتاب در واقع تصحیح و تلخیص کتاب «[[احیاء علوم الدین (کتاب)|احیاء علوم‌الدین]]» [[ابوحامد محمد غزالی]] (م، ۵۰۵ ق) می‌باشد که بر اساس مبانى و اعتقادات [[شیعه|شيعه]] نوشته شده است.
 +
{{مشخصات کتاب
  
از مهمترین آثار ملامحسن و اثرگذارترین آن است ولی متاسفانه هنوز در بین شیعیان جایگاه خود را نیافته است. کتابی هشت جلدی که در چهار مجلد به چاپ رسیده است با موضوع [[اخلاق اسلامی]]، تصحیح شده و تکمیل شده کتاب ارزشمند دانشمند جهان [[اسلام]] و مخصوصاً اهل تسنن (ابی‌حامد غزالی).
+
|عنوان=
  
شخصیتی بانفوذ در بین مسلمانان به صورتی که آثار و تفکرات او هنوز که هنوز است باقی و در جریان است. (احیاء العلوم) غزالی در نیل مردم به اخلاق و معنویات بسیار موثر بود تا جایی که شخصیتی مثل [[فیض کاشانی]] شیعی مذهب به فکر استفاده از این کتاب در بین جامعه‌ی شیعی می‌افتد. بعد از تصحیح و تکمیل کتاب غزالی توسط فیض کاشانی با نام (المحجه البیضاء) یا همان (راه روشن) شاید بتوان گفت (المحجة) تنها موسوعه‌ی اخلاقی شیعه می‌باشد یعنی تقریباً، جامع مباحث اخلاق اسلامی.
+
|تصویر= [[پرونده:المحجة البیضاء.jpg|240px|وسط]]
  
کتابی که دربردارنده‌ی مباحث اخلاقی و سرشار از آیات [[قرآن]] و [[احادیث]] و توضیحات مولفین آن‌هاست. برای آشنایی با این کتاب ارزشمند بهترین راه مراجعه به مقدمه‌ی کتاب است که فیض کاشانی به قلم خود نگاشته و به طور کافی مقصد و منظور و روش خود را توضیح داده است.
+
|نویسنده= فیض کاشانی
  
وی در مقدمه کتاب می‌گوید: من کتاب احیاء علوم‌الدین که از تصانیف ابی‌حامد محمد غزالی طوسی است را ملاحظه کردم دیدم که در جهان [[اسلام]] دارای نفوذ و شناخته شده است و این کتاب دارای مطالب مهم و سودمند است برای کسی که بخواهد به درجات بالای معنوی و دینی برسد و بیان شیخ هم زیبا و تقریر و نوشتار کتاب هم قابل ستایش است ولی چون غزالی هنگام تالیف کتاب، عامی المذهب بوده است (یعنی اهل تسنن) مطالبی را ذکر کرده است که برای ما شیعیان  قابل قبول نیست و جزو عقاید فاسده‌ی اهل سنت و تعدادی هم جزء بدعت‌های صوفیه است و از احادیث والای اهل البیت و امامان شیعه استفاده نکرده است.
+
|موضوع= اخلاق و آداب اسلامی
  
مقداری هم از افرادی نقل حدیث کرده که مشهور به دروغگویی و افتراء به خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله بوده‌اند و در بین مطالب خود حکایات عجیب و قصه‌هایی را از صوفیه نقل می‌کند که با عقل اصلا سازگار نیست! غزالی، سخنان اهل عصمت و اهل بیت [[وحی]] علیهم‌السلام را که [[قرآن]] و خود پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ما را به آن‌ها دعوت می‌کنند را رها کرده است و از آن استفاده‌ای نکرده است.
+
|زبان= عربی
  
فیض در ادامه می‌گوید: ولی عمده‌ی کتاب و مطالب آن مفید و دور بودن عالم شیعه و شیعیان از آن سزاوار نیست. مخصوصاً در این دوره‌ی زمانه که جهالت و گمراهی بیشتر مردم را فراگرفته، وجود چنین کتابی و استفاده ی مردم از آن لازم است.
+
|تعداد جلد=۸
  
در ادامه ملامحسن کار خود را بیان می‌کند این که: من سعی کردم مواردی که با عقاید شیعه نمی‌خواند را حذف کنم مثل (باب سماع) و در هر بابی لازم بود از عقاید شیعه و [[احادیث]] اهل بیت استفاده کردم و جایی که احساس کردم مطالبی اضافی است برای رغبت بیشتر خوانندگان به مطالعه‌ی کتاب آن‌ها را حذف کردم و البته سعی کردم دسته‌بندی و اسلوب کتاب را تغییر ندهم و تا جایی که می‌شد حتی الفاظ آن را هم تغییر ندادم چون خود کتاب دارای بیان و نوشتار زیبا و کاملی است.
+
|عنوان افزوده1= تصحیح
  
تهذیب کتاب [[احیاءالعلوم]] غزالی و عبارت زیبای خود ملامحسن (و احیاء احیائه احیاء لعلوم‌الدین بحیاة اخری) یعنی با این کارم کتاب احیاء را دوباره احیاء کردم و اثر خود را به این نام گذاشتم (المحجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء) یا خواستید بگویید (المحجة البیضاء فی احیاء الاحیاء).
+
|افزوده1= علی‌‌اکبر غفاری
  
تا به وسیله آن به خداوند متعال تقرب پیدا کرده و ذخیره‌ای برای آخرتم باشد و برای سالکان بسوی خدا سودمند افتد و خداوند توفیق عمل به آن را به من بدهد و مرا در ثواب عاملین به این کتاب شریک قرار بدهد. این بود خلاصه‌ای از مقدمه مولف که دلیل خویش را برای تالیف این کتاب بیان کرده بود.
+
|عنوان افزوده2=
  
''' ساختار کتاب'''
+
|افزوده2=
  
کتاب شامل چهار بخش است که آن را به (ربع) معرفی می‌کند: (اربعه ارباع)؛ ربع العبادات، ربع العادات، ربع المهلکات و ربع المنجیات.
+
|لینک=
 +
}}
  
کتاب المحجة البیضاء، روی هم رفته دارای چهل کتاب می‌باشد در چهار بخش یعنی هر ربع دارای ده کتاب. هر کتابی هم با توجه به حجم مطالب و موضوع آن به باب‌های مختلفی تقسیم شده. مثلاً در ربع عبادات کتاب آداب تلاوة القرآن به چهار باب تقسیم شده:
+
==مؤلف==
 +
محمد بن مرتضى مشهور به [[فیض کاشانی]] (۹۷۷-۱۰۹۱ ق)، حکیم، [[محدث]]، مفسر، عارف، شاعر و فقیه بزرگ [[شیعه]] در قرن یازدهم هجری است.  
  
* باب الاول: فضل القرآن و اهله؛
+
از اساتید برجسته او می توان به [[ملاصدرا|ملاصدرای شیرازی]]، [[محمدتقی مجلسی]]، [[شیخ بهایی]]، [[میرفندرسکی]] و [[میرداماد]] اشاره کرد. و خود استاد بزرگانی چون [[علامه مجلسی]]، [[سید نعمت الله جزایری]] و [[قاضی سعید قمی]] بود.
* باب الثانی: فی آداب ظاهر التلاوة؛
 
* باب الثالث: فی اعمال الباطن فی التلاوة؛
 
* باب الرابع: فی فهم القرآن و تفسیره بالرای.
 
  
روال عادی مباحث هم این گونه است که در شروع هر کتاب در صورت مربوط بودن، ابتدا آیات [[قرآن]] بیان می‌شود. بعد [[احادیث]] رسول الله صلی الله علیه و آله و اهل البیت علیهم‌السلام.
+
برخی از آثار مهم ایشان عبارتند از: [[تفسیر صافی]]، [[تفسیر اصفی]]، [[الوافى (کتاب)|الوافی]]، [[نوادر الاخبار فيما يتعلق باصول الدين]]، [[كلمات مكنونه (کتاب)|كلمات مكنونه]] و [[المحجة البیضاء]].
  
'''توضیح چهار بخش کتاب:'''
+
==معرفی کتاب==
 +
«المحجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء» از مهمترین آثار ملامحسن فیض کاشانی و اثرگذارترین آن با موضوع [[اخلاق]] و آداب اسلامی، تصحیح شده و تکمیل شده کتاب ارزشمند «احیاء علوم‌الدین» [[ابوحامد محمد غزالی]] است.
  
'''<I>اول: ربع العبادات که خود شامل ده کتاب است یعنی ده بخش و مطلب:</I>'''
+
«احیاء العلوم» غزالی در رسیدن مردم به اخلاق و معنویات بسیار موثر بود، تا جایی که شخصیتی مثل [[فیض کاشانی]] به فکر استفاده از این کتاب در بین جامعه‌ی [[شیعه|شیعی]] می‌افتد. شاید بتوان گفت کتاب «المحجه البیضاء»، تنها موسوعه‌ی اخلاقی شیعه می‌باشد، یعنی تقریباً جامع مباحث اخلاق اسلامی است. کتابی که دربردارنده‌ی مباحث اخلاقی و سرشار از آیات [[قرآن]] و [[احادیث]] و توضیحات آن‌هاست. 
  
# کتاب العلم؛
+
فیض کاشانی در مقدمه کتاب می‌گوید: «من کتاب احیاء علوم‌الدین ابی‌حامد محمد غزالی را ملاحظه کردم، دیدم که در جهان [[اسلام]] دارای نفوذ و شناخته شده است و این کتاب دارای مطالب مهم و سودمند است، برای کسی که بخواهد به درجات بالای معنوی و دینی برسد و بیان شیخ هم زیبا و تقریر و نوشتار کتاب هم قابل ستایش است. ولی چون غزالی هنگام تالیف کتاب، [[سنی]] مذهب بوده است، مطالبی را ذکر کرده که برای ما شیعیان قابل قبول نیست و جزو عقاید فاسده‌ [[اهل سنت]] و تعدادی هم جزء [[بدعت|بدعت‌های]] اهل [[تصوف]] است و از احادیث والای [[ائمه اطهار|امامان]] شیعه استفاده نکرده است. مقداری هم از افرادی نقل حدیث کرده که مشهور به [[دروغ]] و افتراء به خدا و [[پیامبر|پیامبر اکرم]] صلی الله علیه وآله بوده‌اند و در بین مطالب خود حکایات عجیب و قصه‌هایی را از صوفیه نقل می‌کند که با عقل اصلا سازگار نیست! غزالی، سخنان اهل [[عصمت]] و [[اهل بیت]] علیهم‌السلام را که [[قرآن]] و خود پیامبر صلی الله علیه وآله ما را به آن‌ها دعوت می‌کنند را رها کرده و از آن استفاده‌ای نکرده است... ولی عمده‌ی کتاب و مطالب آن مفید است و دور بودن شیعیان از آن سزاوار نیست. مخصوصاً در این دوره‌ی زمانه که جهالت و گمراهی بیشتر مردم را فراگرفته، وجود چنین کتابی و استفاده مردم از آن لازم است».
# کتاب قواعد العقائد؛
 
# کتاب اسرار الطهاره؛
 
# کتاب اسرار الصلاه؛
 
# کتاب اسرار الزکاه؛
 
# کتاب اسرار الصیام؛
 
# کتاب اسرار الحج؛
 
# کتاب آداب تلاوه القرآن؛
 
# کتاب الاذکار والدعوات؛
 
# کتاب ترتیب الاوراد فی الاوقات.
 
  
که از اسامی آن‌ها مشخص است که درباره قسم عبادات هستند.
+
در ادامه ملامحسن فیض شیوه کار خود را چنین بیان می‌کند: «من سعی کردم مواردی که با عقاید شیعه نمی‌خواند را حذف کنم (مثل باب سماع) و در هر بابی لازم بود از عقاید شیعه و [[احادیث]] اهل بیت استفاده کردم و جایی که احساس کردم مطالبی اضافی است، برای رغبت بیشتر خوانندگان به مطالعه‌ی کتاب، آن‌ها را حذف کردم و البته سعی کردم دسته‌بندی و اسلوب کتاب را تغییر ندهم و تا جایی که می‌شد حتی الفاظ آن را هم تغییر ندادم چون خود کتاب دارای بیان و نوشتار زیبا و کاملی است. یعنی با این کارم کتاب احیاء علوم را دوباره احیاء کردم و اثر خود را به این نام گذاشتم "المحجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء" یا خواستید بگویید "المحجة البیضاء فی احیاء الاحیاء"».
  
غزالی دلیل این که اولین کتاب ربع العبادات را اختصاص به (کتاب العلم) داده این گونه بیان می‌کند:
+
این کتاب هشت جلد می‌باشد که در چهار مجلد، توسط مؤسسه نشر اسلامی وابسته به جامعه مدرسین [[حوزه علميه قم|حوزه‌ علمیه قم]] به چاپ رسیده است. بنیاد پژوهش‌های [[آستان قدس رضوی]] نیز، این کتاب را با نام «راه روشن» با همکاری آقایان عبدالعلی صاحبی، سید محمدصادق عارف، محمدرضا عطایی و محمدحسین عطایی ترجمه کرده است.
  
# اهمیت آن؛
+
==محتوای کتاب==
# این که خداوند با علم است که [[عبادت]] می‌شود.
 
# سخنان مهم رسول الله صلی الله علیه و آله در باب اهمیت علم و کسب آن؛
 
# تشویق مردم به کسب علم؛
 
# البته معرفی و تفکیک علوم و نشان دادن علم نافع از مضر و گمراه‌کننده.
 
  
بعد از مقدم بودن کتاب العلم باید باب و بحثی حول اعتقادات مطرح شود. چون اصول دین همین اعتقادات می‌باشد و عبادات جزو فروع دین می‌باشد مثلاً طهارت، [[نماز]] و [[زکات]] و...
+
کتاب «[[احیاء علوم الدین (کتاب)|احیاء علوم‌الدین]]» و به تبع آن «المحجة البیضاء»، شامل چهار بخش است که مؤلف آن را به «رُبع» معرفی می‌کند (اربعه ارباع)؛ ربع العبادات، ربع العادات، ربع المهلکات و ربع المنجیات. این کتاب، روی هم رفته دارای چهل کتاب در چهار بخش می‌باشد، یعنی هر ربع دارای ده کتاب (بخش). هر کتابی هم با توجه به حجم مطالب و موضوع آن به باب‌های مختلفی تقسیم شده است. روال عادی مباحث هم این گونه است که در شروع هر کتاب در صورت مربوط بودن، ابتدا آیات [[قرآن]] بیان می‌شود و بعد [[احادیث]] [[رسول الله|رسول خدا]] صلی الله علیه وآله و [[اهل البیت|اهل بیت]] علیهم‌السلام می آید.  
  
(کتاب العلم) با دارابودن بیشترین مباحث و از نظر کمیت، بزرگترین باب ربع العبادات است. البته اگر فقط مباحث عبادی لحاظ شود غیر از کتاب العلم و کتاب قواعدالعقاید، کتاب (اسرار الصلاه) بیشترین حجم را به خود اختصاص داده است و (کتاب اسرار الصیام) کم حجمترین آن است.
+
با همه دخل و تصرف‌هاى [[فیض کاشانی|فيض کاشانی]]، اساس کتاب «احياء» در «المحجة» باقى است؛ به‌گونه‌اى که تقريبا سه ربع آن، کاملا حفظ شده است. تنها حذف و تغييرى که فيض در کتاب‌هاى چهل‌گانه «احيا» داده است، نشاندن کتاب «آداب الشيعة و أخلاق الإمامة» به جای «آداب السماع و الوجد» به دلیل مغایرت با عقاید [[شیعه]] و مذهب اهل‌البيت می باشد.
  
'''<I>دوم: ربع العادات که خود مشتمل بر ده کتاب است:</I>'''
+
'''<I>ربع اول: ربع العبادات که خود شامل ده کتاب است:</I>'''
  
# کتاب آداب الاکل؛
+
#کتاب العلم؛
# کتاب آداب النکاح؛
+
#کتاب قواعد العقائد؛
# کتاب آداب الکسب والمعاش؛
+
#کتاب اسرار الطهاره؛
# کتاب الحلال والحرام؛
+
#کتاب اسرار الصلاه؛
# کتاب آداب الصحبة والمعاشرة مع اصناف الخلق؛
+
#کتاب اسرار الزکاه؛
# کتاب العزلة؛
+
#کتاب اسرار الصیام؛
# کتاب آداب السفر؛
+
#کتاب اسرار الحج؛
# کتاب آداب السماع والوجد؛
+
#کتاب آداب تلاوه القرآن؛
# کتاب الامر بالمعروف والنهی عن المنکر؛
+
#کتاب الاذکار والدعوات؛
# کتاب اخلاق النبوة و آداب المعیشة.
+
#کتاب ترتیب الاوراد فی الاوقات.
  
عادات به معنای (رفتارها) می‌باشد. به نظر می‌رسد آنچه به شخص در ارتباط با دیگران یعنی زندگی اجتماعی او مربوط است در این قسمت بیان شده است والا مثلاً کتاب الامر بالمعروف جزء عبادات محسوب می‌شد! در این قسمت فیض کاشانی (کتاب آداب السماع والوجد) را به دلیل مغایرت با عقاید [[شیعه]]، حذف نموده و به جای آن بعد از (کتاب اخلاق النبوة و آداب المعیشة)، (کتاب اخلاق الائمة و آداب الشیعة) را اضافه نموده است.
+
'''<I>ربع</I>''' '''<I>دوم: ربع العادات که خود مشتمل بر ده کتاب است:</I>'''
  
(کتاب اخلاق الائمة و آداب الشیعة) بیشترین حجم را به خود اختصاص می‌دهد و بعد از آن (کتاب آداب الصحبة والمعاشرة مع اصناف الخلق) بیشترین حجم را دارد و کمترین حجم اختصاص دارد به (کتاب الامر بالمعروف والنهی عن المنکر).
+
#کتاب آداب الاکل؛
 +
#کتاب آداب النکاح؛
 +
#کتاب آداب الکسب والمعاش؛
 +
#کتاب الحلال والحرام؛
 +
#کتاب آداب الصحبة والمعاشرة مع اصناف الخلق؛
 +
#کتاب العزلة؛
 +
#کتاب آداب السفر؛
 +
#کتاب آداب السماع والوجد؛
 +
#کتاب الامر بالمعروف والنهی عن المنکر؛
 +
#کتاب اخلاق النبوة و آداب المعیشة.
  
'''<I>سوم: ربع المهلکات که شامل ده کتاب است:</I>'''
+
'''<I>ربع</I>''' '''<I>سوم: ربع المهلکات که شامل ده کتاب است:</I>'''
  
# کتاب شرح عجائب القلب؛
+
#کتاب شرح عجائب القلب؛
# کتاب ریاضة النفس؛
+
#کتاب ریاضة النفس؛
# کتاب کسرالشهوتین: شهوة البطن و شهوة الفرج؛
+
#کتاب کسر الشهوتین: شهوة البطن و شهوة الفرج؛
# کتاب آفات اللسان؛
+
#کتاب آفات اللسان؛
# کتاب ذم‌الغضب والحقد والحسد؛
+
#کتاب ذم‌ الغضب والحقد والحسد؛
# کتاب ذم‌الدنیا؛
+
#کتاب ذم‌ الدنیا؛
# کتاب ذم‌المال والبخل؛
+
#کتاب ذم‌ المال والبخل؛
# کتاب ذم‌الجاه والریاء؛
+
#کتاب ذم‌ الجاه والریاء؛
# کتاب ذم‌الکبر والعجب؛
+
#کتاب ذم‌ الکبر والعجب؛
# کتاب ذم‌الغرور.
+
#کتاب ذم‌ الغرور.
  
(کتاب شرح عجائب القلب) و (کتاب ریاضة النفس) را می‌توان به عنوان مقدمه‌ای برای این باب حساب نمود چون (ربع المهلکات) یعنی آنچه باعث هلاکت و نابودی انسان می‌شود. و این شامل مباحث بعدی این دو کتاب است. (کتاب ذم الجاه والریاء) بیشترین حجم را دارد و (کتاب کسر الشهوتین: شهوة البطن و شهوة الفرج) کمترین حجم را به خود اختصاص داده است.
+
'''<I>ربع</I>''' '''<I>چهارم: ربع المنجیات که شامل ده کتاب است:</I>'''
  
'''<I>چهارم: ربع المنجیات که شامل ده کتاب است:</I>'''
+
#کتاب التوبة؛
 
+
#کتاب الصبر والشکر؛
# کتاب التوبة؛
+
#کتاب الخوف والرجاء؛
# کتاب الصبر والشکر؛
+
#کتاب الفقر والزهد؛
# کتاب الخوف والرجاء؛
+
#کتاب التوحید والتوکل؛
# کتاب الفقر والزهد؛
+
#کتاب المحبة والانس والشوق والرضا؛
# کتاب التوحید والتوکل؛
+
#کتاب النیة والصدق والاخلاص؛
# کتاب المحبة والانس والشوق والرضا؛
+
#کتاب المراقبة والمحاسبة؛
# کتاب النیة والصدق والاخلاص؛
+
#کتاب التفکر؛
# کتاب المراقبة والمحاسبة؛
+
#کتاب ذکر الموت و ما بعده.
# کتاب التفکر؛
 
# کتاب ذکرالموت و ما بعده.
 
 
 
منجیات یعنی آنچه باعث نجات از مهلکات می‌شود که همان دوا و درمان و یا حتی پیشگیری از مهلکات می‌شود. (کتاب ذکرالموت و ما بعده) بیشترین حجم را دارد و (کتاب المراقبة والمحاسبة) کمترین حجم داراست.
 
 
 
''' شناسنامه کتاب:'''
 
 
 
آقای علی‌اکبر غفاری مصحح و معلق کتاب (المحجه البیضاء) در مقدمه‌ی خود که در جلد اول این کتاب نوشته‌اند، سه نسخه‌ی خطی برای المحجة معرفی می‌کنند:
 
 
 
# نسخه سید شریف روضاتی با (رقم 1)؛
 
# نسخه کتابخانه‌ی آیت الله مرعشی نجفی با (رقم 2)؛
 
# نسخه کتابخانه استاد مرتضی مدرسی چهاردهی با (رقم 3).
 
 
 
این کتاب 8 جلد می‌باشد که در چهار مجلد، توسط (موسسه نشر اسلامی) وابسته به جامعه مدرسین حوزه‌ی علمیه [[قم]] به چاپ رسیده است که چاپ اول آن به سال 1428 هـ.ق است. انتشارات (حسنین) و (محبین) هم این کتاب را به چاپ رسانده‌اند.
 
 
 
(بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی مشهد) این کتاب را با نام (راه روشن) با همکاری (آقایان عبدالعلی صاحبی)، (سید محمدصادق عارف)، (محمدرضا عطایی) و (محمدحسین عطایی) ترجمه و به چاپ رسانده است و همین انتشاراتی با همکاری (آقای محمدعلی علی‌دوست) ترجمه‌ی این کتاب را خلاصه کرده‌اند و در چهار جلد به چاپ رسانده‌اند که چاپ اول آن در سال 1389 است. جای بسی خورسندی و سپاس را دارد و برای عموم علاقمندان به معارف دین بسیار ساده و کم‌حجم و قابل دسترسی است. جلد اول بحث عبادات را خلاصه نموده است و جلد دوم بحث عادات، جلد سوم بحث مهلکات و جلد چهارم بحث منجیات.
 
  
 
==منابع==
 
==منابع==
  
* المحجة البیضاء، مقدمه ملامحسن فیض کاشانی و مقدمه‌ی استاد علی‌‌اکبر غفاری.
+
*المحجة البیضاء، مقدمه ملامحسن فیض کاشانی و تصحیح و مقدمه‌ علی‌‌اکبر غفاری.
* راه روشن، ترجمه المحجة البیضاء توسط جمعی از نویسندگان، بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی مشهد.
+
*راه روشن، ترجمه المحجة البیضاء توسط جمعی از نویسندگان، بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی.
* گزیده راه روشن، تلخیص: محمدعلی علی‌دوست، بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی مشهد.
+
*گزیده راه روشن، تلخیص محمدعلی علی‌دوست، بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی مشهد.
 +
*"المحجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء"، ویکی نور.
  
[[رده:منابع اخلاق اسلامی]]
+
[[رده:منابع اخلاق اسلامی]][[رده:کتاب‌های اخلاق اسلامی]][[رده:آثار فیض کاشانی]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۴ مارس ۲۰۲۴، ساعت ۱۳:۴۵

«المَحَجّة البیضاء فی تهذیب الإحیاء» تألیف ملامحسن فیض کاشانی (م، ۱۰۹۱ ق)، در موضوع اخلاق و آداب اسلامی است. این کتاب در واقع تصحیح و تلخیص کتاب «احیاء علوم‌الدین» ابوحامد محمد غزالی (م، ۵۰۵ ق) می‌باشد که بر اساس مبانى و اعتقادات شيعه نوشته شده است.

المحجة البیضاء.jpg
نویسنده فیض کاشانی
موضوع اخلاق و آداب اسلامی
زبان عربی
تعداد جلد ۸
تصحیح علی‌‌اکبر غفاری

مؤلف

محمد بن مرتضى مشهور به فیض کاشانی (۹۷۷-۱۰۹۱ ق)، حکیم، محدث، مفسر، عارف، شاعر و فقیه بزرگ شیعه در قرن یازدهم هجری است.

از اساتید برجسته او می توان به ملاصدرای شیرازی، محمدتقی مجلسی، شیخ بهایی، میرفندرسکی و میرداماد اشاره کرد. و خود استاد بزرگانی چون علامه مجلسی، سید نعمت الله جزایری و قاضی سعید قمی بود.

برخی از آثار مهم ایشان عبارتند از: تفسیر صافی، تفسیر اصفی، الوافی، نوادر الاخبار فيما يتعلق باصول الدين، كلمات مكنونه و المحجة البیضاء.

معرفی کتاب

«المحجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء» از مهمترین آثار ملامحسن فیض کاشانی و اثرگذارترین آن با موضوع اخلاق و آداب اسلامی، تصحیح شده و تکمیل شده کتاب ارزشمند «احیاء علوم‌الدین» ابوحامد محمد غزالی است.

«احیاء العلوم» غزالی در رسیدن مردم به اخلاق و معنویات بسیار موثر بود، تا جایی که شخصیتی مثل فیض کاشانی به فکر استفاده از این کتاب در بین جامعه‌ی شیعی می‌افتد. شاید بتوان گفت کتاب «المحجه البیضاء»، تنها موسوعه‌ی اخلاقی شیعه می‌باشد، یعنی تقریباً جامع مباحث اخلاق اسلامی است. کتابی که دربردارنده‌ی مباحث اخلاقی و سرشار از آیات قرآن و احادیث و توضیحات آن‌هاست.

فیض کاشانی در مقدمه کتاب می‌گوید: «من کتاب احیاء علوم‌الدین ابی‌حامد محمد غزالی را ملاحظه کردم، دیدم که در جهان اسلام دارای نفوذ و شناخته شده است و این کتاب دارای مطالب مهم و سودمند است، برای کسی که بخواهد به درجات بالای معنوی و دینی برسد و بیان شیخ هم زیبا و تقریر و نوشتار کتاب هم قابل ستایش است. ولی چون غزالی هنگام تالیف کتاب، سنی مذهب بوده است، مطالبی را ذکر کرده که برای ما شیعیان قابل قبول نیست و جزو عقاید فاسده‌ اهل سنت و تعدادی هم جزء بدعت‌های اهل تصوف است و از احادیث والای امامان شیعه استفاده نکرده است. مقداری هم از افرادی نقل حدیث کرده که مشهور به دروغ و افتراء به خدا و پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله بوده‌اند و در بین مطالب خود حکایات عجیب و قصه‌هایی را از صوفیه نقل می‌کند که با عقل اصلا سازگار نیست! غزالی، سخنان اهل عصمت و اهل بیت علیهم‌السلام را که قرآن و خود پیامبر صلی الله علیه وآله ما را به آن‌ها دعوت می‌کنند را رها کرده و از آن استفاده‌ای نکرده است... ولی عمده‌ی کتاب و مطالب آن مفید است و دور بودن شیعیان از آن سزاوار نیست. مخصوصاً در این دوره‌ی زمانه که جهالت و گمراهی بیشتر مردم را فراگرفته، وجود چنین کتابی و استفاده مردم از آن لازم است».

در ادامه ملامحسن فیض شیوه کار خود را چنین بیان می‌کند: «من سعی کردم مواردی که با عقاید شیعه نمی‌خواند را حذف کنم (مثل باب سماع) و در هر بابی لازم بود از عقاید شیعه و احادیث اهل بیت استفاده کردم و جایی که احساس کردم مطالبی اضافی است، برای رغبت بیشتر خوانندگان به مطالعه‌ی کتاب، آن‌ها را حذف کردم و البته سعی کردم دسته‌بندی و اسلوب کتاب را تغییر ندهم و تا جایی که می‌شد حتی الفاظ آن را هم تغییر ندادم چون خود کتاب دارای بیان و نوشتار زیبا و کاملی است. یعنی با این کارم کتاب احیاء علوم را دوباره احیاء کردم و اثر خود را به این نام گذاشتم "المحجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء" یا خواستید بگویید "المحجة البیضاء فی احیاء الاحیاء"».

این کتاب هشت جلد می‌باشد که در چهار مجلد، توسط مؤسسه نشر اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه‌ علمیه قم به چاپ رسیده است. بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی نیز، این کتاب را با نام «راه روشن» با همکاری آقایان عبدالعلی صاحبی، سید محمدصادق عارف، محمدرضا عطایی و محمدحسین عطایی ترجمه کرده است.

محتوای کتاب

کتاب «احیاء علوم‌الدین» و به تبع آن «المحجة البیضاء»، شامل چهار بخش است که مؤلف آن را به «رُبع» معرفی می‌کند (اربعه ارباع)؛ ربع العبادات، ربع العادات، ربع المهلکات و ربع المنجیات. این کتاب، روی هم رفته دارای چهل کتاب در چهار بخش می‌باشد، یعنی هر ربع دارای ده کتاب (بخش). هر کتابی هم با توجه به حجم مطالب و موضوع آن به باب‌های مختلفی تقسیم شده است. روال عادی مباحث هم این گونه است که در شروع هر کتاب در صورت مربوط بودن، ابتدا آیات قرآن بیان می‌شود و بعد احادیث رسول خدا صلی الله علیه وآله و اهل بیت علیهم‌السلام می آید.

با همه دخل و تصرف‌هاى فيض کاشانی، اساس کتاب «احياء» در «المحجة» باقى است؛ به‌گونه‌اى که تقريبا سه ربع آن، کاملا حفظ شده است. تنها حذف و تغييرى که فيض در کتاب‌هاى چهل‌گانه «احيا» داده است، نشاندن کتاب «آداب الشيعة و أخلاق الإمامة» به جای «آداب السماع و الوجد» به دلیل مغایرت با عقاید شیعه و مذهب اهل‌البيت می باشد.

ربع اول: ربع العبادات که خود شامل ده کتاب است:

  1. کتاب العلم؛
  2. کتاب قواعد العقائد؛
  3. کتاب اسرار الطهاره؛
  4. کتاب اسرار الصلاه؛
  5. کتاب اسرار الزکاه؛
  6. کتاب اسرار الصیام؛
  7. کتاب اسرار الحج؛
  8. کتاب آداب تلاوه القرآن؛
  9. کتاب الاذکار والدعوات؛
  10. کتاب ترتیب الاوراد فی الاوقات.

ربع دوم: ربع العادات که خود مشتمل بر ده کتاب است:

  1. کتاب آداب الاکل؛
  2. کتاب آداب النکاح؛
  3. کتاب آداب الکسب والمعاش؛
  4. کتاب الحلال والحرام؛
  5. کتاب آداب الصحبة والمعاشرة مع اصناف الخلق؛
  6. کتاب العزلة؛
  7. کتاب آداب السفر؛
  8. کتاب آداب السماع والوجد؛
  9. کتاب الامر بالمعروف والنهی عن المنکر؛
  10. کتاب اخلاق النبوة و آداب المعیشة.

ربع سوم: ربع المهلکات که شامل ده کتاب است:

  1. کتاب شرح عجائب القلب؛
  2. کتاب ریاضة النفس؛
  3. کتاب کسر الشهوتین: شهوة البطن و شهوة الفرج؛
  4. کتاب آفات اللسان؛
  5. کتاب ذم‌ الغضب والحقد والحسد؛
  6. کتاب ذم‌ الدنیا؛
  7. کتاب ذم‌ المال والبخل؛
  8. کتاب ذم‌ الجاه والریاء؛
  9. کتاب ذم‌ الکبر والعجب؛
  10. کتاب ذم‌ الغرور.

ربع چهارم: ربع المنجیات که شامل ده کتاب است:

  1. کتاب التوبة؛
  2. کتاب الصبر والشکر؛
  3. کتاب الخوف والرجاء؛
  4. کتاب الفقر والزهد؛
  5. کتاب التوحید والتوکل؛
  6. کتاب المحبة والانس والشوق والرضا؛
  7. کتاب النیة والصدق والاخلاص؛
  8. کتاب المراقبة والمحاسبة؛
  9. کتاب التفکر؛
  10. کتاب ذکر الموت و ما بعده.

منابع

  • المحجة البیضاء، مقدمه ملامحسن فیض کاشانی و تصحیح و مقدمه‌ علی‌‌اکبر غفاری.
  • راه روشن، ترجمه المحجة البیضاء توسط جمعی از نویسندگان، بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی.
  • گزیده راه روشن، تلخیص محمدعلی علی‌دوست، بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی مشهد.
  • "المحجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء"، ویکی نور.